(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Encyklopedja Kościelna podług teologicznej encyklopedji [Kirchen-lexikon] Wetzera i Weltego ..."

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a projcct 

to make the worlďs books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was nevěr subjcct 

to copyright oř whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge thaťs often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the originál volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we háve taken stcps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personál, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's systém: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition oř other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpeopleabout this projcct and helping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any speciflc use of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be ušed in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the worlďs information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discovcr the worlďs books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through thc full icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 




I. -Sin . 



■■V 



tó^ 






..f 

ř 



MCTKIOPEDJA 

KOŠCIELNA. 




^ 



fa^r,, 



. 1 • 



■ ■ ■ J . 






J 



ouuuď6v408 




» 



^ ■' • « 



*^^ 



/ř 



r 



i . .. j^'. i . 



BNCYKLOPEDJA 

KOŠCIELNA 



PODIíUG mUHHGZISBJ BNGYKLOPBDJI WM I WBímO 

z LJGZNEMI JEJ DOPEX.NIENIAMI 

PBZT WaPÓfcTOAOOWinCTWIB KOfUMASTO DUOHOWMTCH 

I áWIBCaQOH O0ÓB 

WTDAKÁ 

FRCBC 

X. WtĚOHALA NOWODWOR8KIEQO. 

Tom Xn. 



\ 



WARSZAWA. 

W DRUKABin F. CZKBWláaKIBOO I S. mBlOBRT, 
oUm áto-Knyska Nr 1826 (10). 

18 7 9. 




APPROBATUR. 



Yladíslayiae die 7 (19) Jannarii 1879 anno. 



Episcopns Vladislaviensis seu Calisaiensis 



Vinoantius Epp. 



^osBOJeHO E^cHsypoĚ). 
BapmaBa 20 MapTa 1879 ro^a. 



SPIS ARTYKUtÓW 

VT ton^ie dlvFiuiafiity^iii. znivairtyoli. 



Lateraneňskie sobory 
Laterna Marcin . . 
Latitndinaryáci . . 
Latomus Jakob . . 
— Bartíomiej . 
La Trappe ob. Trapiáci. 
Latria ob. Gseič Boža. 

Latro éw, 

£4iada Sión 

Laudemium . . . . . 
Laudes ob. Brewjarz. 
Landetar J. Christns . . 

Launoy Jan 

Lanra ob. ijawra. 
Lanrentie Piotr . . . . 
Lanrencjnaz Yalla ob. Valla. 
Lanxmine Zygmnnt . . . 

Lavabo 

Lavater 

Laws Ignaqr 

Laymann Pawel . . . . 
Laynez ob. Lainez. 
Lazaryáci ob. Miaýonarze. 

Lazowie 

Leada 

Leander áw 

Lebbelaki Jerzy . . . . 
Le Blanc Tomasz . . . . 

Lebrija ElJasz 

Lebnin 

LeboB ob. Lnbnskie bpstwo. 

Lechner Piotr 

Lectionarinm ob. Lekcjonarz. 

Lectnrae 

Ledóchowaki Antoni . . . 
— Mieczyriaw . . 

Lee Anna 

— Samuel 

Le Fevre ob. Faber. 



str. 
1 
6 

7 

8 



8 
9 



10 



13 

14 

15 

16 
17 

17 
IB 

19 
20 

21 

22 

22 
28 

24 
20 



Legaci papiezcy . . . 
Legat (ceremonjal przyjQcia) 
Legaci i nancjnszo w Polsce 
Legenda . . 
Legja piomnuj^ca 

— tebaidzka 
Legowicz Józef 
Le Hír Artor . 
Leibnitz . . 
Leidrad . . . 
Le Jay Oabrjel 

— Gwido . 

— Klaudjnsz 
Lejeun . . . 
Lekcje w Brewjarzu 

— we Mszale 
Lekcjonarz . . 
Lektor . . . 
Le Long Jakob 
Lemos Tomasz 
Lenfent Jakob . 

— Aleksander 
Lengerke Cezar 
Lenglet du Fresnoy Mikotaj 
Lenistwo 
Leo Henryk 
Leodegar 
Leokadja 
Leon I Pap. 

— II 

— ffl . 

— IV . 

— V . . 

— VI 

— vn . 

— VIII . 

— IX 

— X . . 

— XI . 



atr. 

95 

27 

S8 

S4 
36 
39 
40 
41 
51 
52 



58 

56 
58 
59 
60 
62 



68 

65 

66 
68 

76 
77 
80 
83 



84 

85 

104 

117 



Leon XII Papiež . 
— xni . . . 
Leon Vlceun 
Leon z Hodeny . 
Leonard áw. . . 
Leourd di Porto Haarizio . 
Leonard dominikanin 
Leonejnsz .... 

Leopjan 

Leopold á. m anstijacki 
Leopold I ceearz . 
Leopold n — 
Let^litft Jan . ■ 
-~ Jaa . ■ 

— Gabijel ■ 
Ls Qoien . ■ . 
Leryn .... 
LMCot Piotr . . 
Letíowski Jan . ■ 
L«ki Wojcieoh 
Leskoniecka Biblja 

, Lnley Jan . . ■ 
Laániewski Fr&neiszek 
Lesa Ootfryd . . 

LesBÍns Lecaard 
Lenczyůaki AndneJ 

— Waclaw . 

— Prokop 
LeBsdc n Biaíy . 

— ní fáuniy 
LeteUier Hichit . 

— Hichat 
Leti Orzegón . . 
Levaden Jan . . 
LeaUrd . . . ■ 
Levati Ambrožy ■ 
LevelleiT . ■ ■ 
Lewartovaki Lndwik . 
Lewi . . ■ ■ 
Lewjathan . . ■ 
Lewici .... 
Idvicki Michal 
Lawlnt .... 
Lex bvbaromm . 
Lex Romana . . 
Lei7cki Francinek 
Lejier Polikarp . 
Lenna Jan . . 



Lezeatt Harja . . 
Lhomond Karol 
Líbán .... 
Libanjnu . . . 
Libellatici ob. Lapsi. 
Libelt Karol . . 
Liber beneficiomm 

— dinmna . . 

— pontificalia . 
Liberalizm . . . 
Liberat .... 
Liberatore . . . 
LiberjtiBz 6. Papiež 

— Jacek . 
Libertyni wyzvoleácf 

— sekta 
Libja . . . 
Liborjnsz 6. . 
Liehwa . . . 
LiiTuJnsE cesarz 
Ltczba zlota ob. Aurena nn- 

mema. 
Licsb ksi^a ob. Pentatench. 

Lidulna 

Liebennann Haija Pawel 

Franciszek 
Liége ob. t«j Enc. II lOT. 

— (BBkolB) . 
Lienbardt Jerzy 

— TeobaM 
Lightfoot Jan . 
Ligorjanie ob. Bedemptoryíct, 
Likowski Edward 
Liknoryatowski spór 
Lilia Piotr . . 
Ulienfeld opactvo 
Lilienthal Teodor 
Limborch Filip . . 
Limbnrg (bisknpatvo) 
Lin iw. Papiež . . 



167 — 



177 
17B 



Wilkelm 
Lindenbrog Erpold 
Lindner Jaa 
Lindaey Teofil . . 
Iďngai^ Jan . . 
Lingendea Klandjosz 
Linowaki Zrgmnnt 

T.(n«imn««ii FnnC. 









Longneral Jakob . . . 
Lorencowicz Aleksander . 




Lipnicki AnguBtyn 




342 


818 


lippomsao Ladwik 




343 


Lorenzana Franeissek 


— 












LiíMki Jsdnsej . 




245 


LorinJan 


916 






246 
248 


Lorinser Franciflzek . . 
Loriqnet 




— Jan Alebsander 


kard 


• U 


lipakie coUoqoinm 




— 


Lorech 


■ — 


— interim . 




— 


liAscher Kacper. . . . 


820 


Ui7Cki HippoUt . 




249 


— Walenty . . * . 


— 


LiiiaABki HeraUit 







Lot 


— 


LiBikievicz Józef . 




_ 


Lotarjnss I cesvz . . 


8SS 


Ustr katoUckie . 




2Q0 


— II - 


— 








Lotaryi^ski kardynal 
Lotze 




Litene aiutcIígm ob 


Enor- 




830 


klika. 






Lonrdea ob. Lord. 




literae fonnate ob. Fonnaty 




Lowanjnm 


810 


LithostrotoD ob. Qabbatha. 




Lovt Dudley .... 


3SS 


LifiiTgja . . . 






Lozonna 





litargiesne ksi^ 




261 


Lnbeka ....;. 


944 


— prairo 




263 


Lubelczyk Jakob . . . 


84S 


LitnrgiOHiy Jex^fc ob. 


J«zyk 




- Samne] . . 


_ 


koédelnr. 






Lnbelskie bisknpBtwo 


— 


Litmsika i HtDigifci 




264 


Lnbieniecki Jednej . . 


860 








- Krzyaztof . 

— Stanúlaw . 




LiatpnuidiiB ob. Lnitprand. 











272 
380 
381 


— Stanidaw . 

— ob. Lttbi^ecki 
LnblJn ...... 

LnbnAaki Jan ... . 




Ifirmufiji, 




Uorente .... 




Lobineaa Wit . 




Loch "Walentya . 




284 




Locbman Angnstyn 




— 


Lobnsfcie bisknpstwo 


8«I 


Loci theologici 







Lncaňa ob. Lnkar. 




Loekoju . . . 




286 
888 


Lncian «w 

- gnoitýk . . . 








8S7 






290 


Lnddns 

Lucifer z Cagliari . . 




hmairjiajk . 






- Jo4in . 




_ 




878 








Lncjnaz I Papie2 . . . 

— II — ... 

— m - ... 




Logoteu . . . 


297 




Lohner Tobjasz . 




97fi 


Lollanlowie . . 




398 


— á. król ... 
Lncyna i 




Lombard Piotr . 




87S 


Lomenie Stefan 




804 


Lndgarda 


— 


Long ob. Le Long. 






Lndger á 


881 


Longin iobúerz . 




804 


Lndmilati 


SBS 






306 


Lndolf 

Lndwik z Greaady . . 




Longobardi HÍkol4Í 




886 






— 


— z Loonn . . . 


387 



Lndwik de Ponte . . . 

— I cesarz . . . , 

— I król pobki . . 

— IV bawsnki . . . 

— IX 

— XIV 

Lagdnúscf ubodzy ob. Wal- 

denay. 
Lngo Jan i Franciezek . . 

Lnitprand 

hvku CyiyU ... . . . 



Lnllofl lUjmiiiid ob. Rajmúnd. 

Lttmper 

Lmid 

Lnpold z Babesbnrga . . 

LnpnB 6. 

Lopm Chryatjtui , . . . 
Lnpns Semtoa .... 

Lord 

Lmcf^jnaz 

Luter JBarcin 

Latomirski Stanislaw . . 
Lnttich ob. Liége. 

LosM^a 

Lnów 

Lwowcqrk JHakam ob. Lnkasi 

ZQ Lwowa. 
Lwowczyk Stanislaw ob. Sta- 

nlstan ze Lnowa. 
LwowBkie arcfbpstwo obrz. 

Uciňskiego 
LwowBkÍB arcfb. ormiariBkie. 

— arcyb. 
Lyeja . . 
Ifdda . . 
LyiaaujA 
Lyra Úlkotaj 
I^aaz . . 
Ii^tytnach 
{.abecki Adam 
£aúcncki Wincenty 
— Wojciech 
£apcBjúBld Antoni 
£Mk .... 



ruskif 



Easka .... 
£aski Jan prymas 

— Jan refonnator 

— Marcin 
2Saszci! Harcin 
£awki koáeielne 
£awra . . . 
Lazarz . . 
Lažniewski Ignacy 
E^ukt Tomasz . . 
JSgczyca ob. artt. Tam, Sy- 
nody. 

£gcEyckÍ Hikcdaj . 

— Paweí 
Lftowski Ludmk . 
£«dka .... 
£opacki Jacek 
ISotr év, ob. Latro. 
£oBÍewicz Krzyaztof 
£owicz .... 
Enbieniecki . . 
iSnbieABki Kazimien . 

— Konstanty 

— Macieij 

— Maciej J6zef . 

— Staniriaw 

— Stefan 

— TadeuBZ 

— Wtadyslaw 

£ncja éw 

Knck 

£uckie bisknpstwo taciůskio. 

— — ntskia 
£ngoiiBki Harcin . 
Kokasz á. . . . 

— ZB Lwowa 

— z Tny 
ISukaszoKÍcz Jan . 
ISukomski Andrzej 
^uskina Stofan 
Knžyce ob. LnEacja. 
£yazczy^ki ob. t^j Encykl. 

IX 11. 
Kyžeczka 



eo8 

609 
61S 
sso 

8S3 



Jfrak nmaXII okoáMoay dnia 28 liaica Ul) t. 



' I J 



L 



LateraneAskie sobory powszechne. Lateranem (ZiiMeraimm) to^ 
wie si§ palác w Rzyxnie, w okr§ga Hons-Coelius, gdzie dawniej by} pa«> 
lac znakomitej rodzinj rzymskiej Lateranów^ z której pochodzB JPiattUuš 
Lateranus^ zabity przez Nerona pod pozorem sprzysi^ženia, pko sobie 
uknutego. Przerabiany i npi^kszanj przez cesarzów, piiac ten darowánjr 
przez ces. Konstantyna W. najprzód wcz§áci Papiežowi Meld^adesoivi^a na* 
st^nie calkowide Papiežowi Sylwestrowi I, wraz z koáciolem, przy tjmžé 
palacn przez siebie irybndowanym. EoéciM sam dedykowany Zbctuňdetowi 
i šé. Janom ChrzcJcieiowi i E\vang., naležy do rz§dn hazyWc (ob.). Od 
swe^o 2a/ožyciela nazywany bywa haailiea comtantíniana, pospoliciej zaé 
dasilica lateranensiš, lub ecclesia s. Joanniš in Laterano, W palacQ latě* 
raneáskim rezydowali Papieže až do XIV w.; gdy wszakže nlogi zni- 
szczeniQ, gdy stát pustkami w czasie pobytu Papieí^ w Awii^onie, Orze- 
j^drz XI, po powrocie do Rzymu, obra! rezydencjg przy Watýkanie. Ba- 
tyWka lateraneňska uwažata si^ i dot^d nwaža za katedry papiezk), ma^ 
tk^ wszystkich koáci(^ów katedralnyeh, za koáció) patrjarszy Zaehodtt 
i calego áwiata. i^Sacrosanctam Lateranensem ecclesiam, praecipnam se* 
dem nostram, inter omneš alias nrbis et orbis ecclesias ac basilleas, 
etiam super ecciesiam sen basilicam principis Apostolomm de nrbe, 
supremnm locnm tenore,** mówi Grzegórz XI w bnlli z d. 23 Geenrea 
1 s 7 2 r. Z tego powodn na frontoníe ma napiš: ^Omnium nrbis et orbis 
ecclesiamm mater et capnt;** z tego takže powodn nowo obrany Papiež 
odbywa do tej katedry swej nroczysty ingres, zwany il processo^ albo 
calvacata (cf. t^ Enc. X 408). Ob. Bussierre^ Les sept basiliqnes de Bo- 
me, Paryž 1845; Oerbet, Esqnisse de Róme chrét.; Morani^ Dizrionacfo 
di emd. stor.-eccl., XXYII 138; Baspanus^ De basilica et patťiarchio 
lateranensi, Komae 1656; Franc. CanceUieri^ Storia di solenni possessi fi 
sommi Pontefiei da Leoně in a Pio Vn,Roma 180S. Wbazyliee later.,' 
oprócz wieln mniejszych synodów, odbylo síq piQ6 soborów powszeehnycfa, 
zwanychztegopbwodn lateranetiskiemi: l(powszechny IX)r. i li 3 (mylnie 
n Baronjnsza pod r. 1122; cf. Fagi^ Crit. an. 1123 n. i), zwohuny 25 Ozeňr. 
1122 przez Kaliksta II na niedziel§ m w. postu (18 Mar. ii28). Byt 
to pierwszy sobor powszechny, na Zachodzie odbyty. Uu bylo bpów, nie 
wiadomo; aktów bowiem wtaáciwych tego soboru nie mamy, spdlczetne 
zaš žródla podaj% cyfry náder róžne. Pandulf np. mówi, že wszystkich 
bpów wraz z opatami bylo 997 (ap. Watterich^ Pontif. rom. vitae n 
116); inny kronikarz klasztom Fossae Novae (ib. p. 168) podaje okolo 
5 00 bpów obecných; wedlug Sugeťa zaš (Vita Ludoy.), który na sobo- 
rze si§ znajdowal, liczba^ samých bpów przechodzila tylko 800. Narady 
trwaly od 1 8 Marca do 6 Kwietoia. W Bácie konwokacjinym ^«^- Moubí, 

SacjrkL T. XU. 1 



r 




LateraneAikie sobory. 

Conc. XXI 255; ap. Miipte^ Patrol, lat. t. tes n. IS2) za glAviif «el 
zjazdu naznaczf t Ealikst II reformě udnžfč, jakie aig do Košciola wkra- 
dly; gdy jednak w przeci^i czasa miedzy Ewotaaiem a otwarciem so- 
boru zawarty zoatal (33 Wrz. ii2j} koakordat normacjeňski (ob. tej 
Enc. IX 359 — 864), wzieto i ten pod rozwage- Po odczytania wszystkich 
doknmentów, do konkordata aig odno^^cych, caí:| ugodg, jako przí-wra- 
caJ4c% z dawna upraguiony pokoj ,>« 4adoéciit zatwierdzono i n archiwum 
koáciota rzymskicgo zložyč polecoao. Liczba i nklad kanouów níe wc 
wszyEtkich dawnycb egzemplarzach rgkopišroieimych &% jcdaakowe. Mansi 
(op. c, a ífl nim Ile/elt, Conc. § ei2) podaje ich 22, podczas gdy 
n Pertz'a (Mon. Germ, leg. t. II p. 1S2 — 3; zt^d ap. ÍVatterich op. C. 
p. 153) jest tylbo 9, i te odpowiadai% kanonom I— IV, VI — Vil i IX 
< — X nydania M&nai'ego; przytóm kanou IV Mansťego podzielony jeat 
a Pertz'4 ua dwa (VIII i IX). Przyczyn^ uicjednoetajnoáci zdaje si§ by£ 
to, že kanóny Ma&si'ego: V, VIII, XI— XXII byly ogtoszone ua sossjacb 
póíniejszydí, inue zaé w pocz^tkach soboru. Itběcíh 22 kanonów jest: 
potepienie symonji (c. I), konferowanie stopni bierarchicznych (c. 11, Vil, 
XVIII), celibát i wstrKCmigíliwoéó ducbonieňstwa (c. III, XXI). stosunek 
dnchowieňatna zakonnego do ánieckiogo (c. IV, VIII, XIV, XVII, XIX), 
pobožné pielgrzjtnki do Jorozoliiay, Kompoatelii i Rzymo (c. XI, XVI), 
odazcíopieťistwo iknt}'papieža Grzegorza Vlil (c. VI), o poddaných w do- 
bracb koSciclnych (c. XX), o gwalcicieiacb poh>jti Boiego (c. XIII), o f;U- 
szorzach monety (c. XV) i ia. Za rad% soboru kanonizowal Papiož i. 
Konráda, bpa koiiatancjeúskiego, f 916 r. (bulla z 28 Mir. ii 33), na- 
dal paUjusz Adalberononl, arcybponi bamburgsko-hrBmcÚBkioRiu (bnlla 
z Marca t. r. ap. Lappenberg, Hamburg. Urkundenb. I 126) i rozstrzy- 
gu^t oiektóre spory juryzdykcyjuo. II (ponszccbny X)odprawiony pod 
Inaocentym II, zací^ty * Kwietnia iiss (Jafe, Kegesta p. 685), akia- 
dot ai4 z 1,000 prawie bpów i opatów {Fatco Benev. ap. Watterich op. 
c. II 250). Jak wiadomo z dziejów Innocentego II (ob. tej Enc. VIII 
151..), pewna partja kardynatów pko ternu Papiožowi postawila Piotra 
Lsonis, pod imieuiem Anakleta II. NajbardzieJ wplywowymi atronnikami 
t^o oBtatniego byli: Roger hr. Sycylji, pan prawie catycb Wtoch polu- 
doiowych, i Gcrard bp k AngouJřme, legat antypapiozki ua Akwitanj^ 
(ib. Vm 164). Ze ámierci^ Anakleta II (wStycz. 1138) i z poddanicm 
»Q dwa zalcdwie mieaiqce piastuj^cego przynIaszczon% godnoíó ^Viktora 
IV, áródlo 9-Ietniego odazczopieťistna ustalo; lecz potrzeba bylo usun%>^ 
jego skutki. niiauofficio oczyáui<^ beneficja z iutruzúw, których napo- 
nrnicni aotypapieže i icb stronnicy zamianowali, poatanowiii o loaie tych. 
ktůrzy od posluazcMwa prawcmti Papiežowi sii; wylamywali, przyivróciú 
Tozprze^onii n skutek rozdwojenia karuoáó koícieln^, obmyšleč árodkí 
pko szeri^cemu si^ zopsnciu wárod wiernych. Sam Inuocenty II otno- 
nyl pierwsze posiedzeoie mowu, którcj ffi$ksz% czgáč przechowal nam 
autor Krouiki klasztoru z Mauriac (Chronic. Mauriniacease, ap. fVaUe- 
rich, Pontii, román, viiae U 2 co), W mowie tcj Papíež potopit i nnie- 
waínil vrazystkie czynno^ci antypapieíów, zasuapendowat ducbowaydí, 
przez Gcrarda z Angouiřme wyisriefionycb, i, wymieniwszy nazwiska wi- 
nowajc6w, kázal im zloíyó pastorály, palljusze i pierScienie. Wykonawcij 
A^řw fyroJca HA Francjg i Akwitanj^ zostal mianowany Gotfryd, biskup 
Cbartres: polecoao ma níetylko usun^d bpów, do odszczepieúatwa za- 




n i iWT i n ych, ftle nadto zburzyó poáwiQCone przez Grerarda z Angooléine 
i przez dnigi^o stramiika Anakletowego, Gilooa z Tuscolam, oltarze. 
Surowoič swojii Innoceiity II posim^t tak dalece, že z^ožyl z godnoáci 
kardynaia Plotra z Púcy, którj jeazcze przed póttora rokiem dobrowol- 
nie mu sí^ iK>ddiďi za namow) é^ Bernarda, i otrzymal przebaczenie. 
Czy do tej sorowoáci miat jakie inne powody? nie wiemy; wiemy tylko, 
ie á. Bernard nžali^ 8i§ (Epist. 2 1 S), iž Papiež žadnej nie czyni róžnicy 
mi^diQr gržesznikami, dolnrowolnie awój grzech porzacaj%cymi, a tymi, 
fctórzy ciekajii, až ich grzech opnáci. StaraZ síq sobor naklonió Bogera 
hr. Sycytji do igoáj^ leczjgdy žadne traktowanie nie przyniosío pož^da- 
n^o akntkn, ogtosit naá U^tw^. Postanowiono na tym sobone 30 ka- 
nonów (ap. Manai^ Conc. ^XXI 527..; ap. Hardouin^ Cone. YI 2. p. 
1213..; ap. Hefele^ Gonc. § €15), z których jeden jest dogmatyczny (can. 
28) pko petrobm^anom (ob. Bruys), dmgi (c. 3 o) pko Anakletowi n, 
reszta odnosi 8i§ do poprawy obyczsgów i jest prawie niczém wi§cej, 
jak powtórzeniem nstaw, juž poprzednio na synodách w Clermont (19 
List. 1130) i w Reims (i8 Pažd. 1131), pod prezydencj% takže Inno- 
centQgo II wydanych. Traktuj^ one o éwi^tokupstwie (c. i, 2, 24), 
o ceUbacie dochowieňstwa (c. 6, 7, 8), o klanzorze zakonnej (c. 26, 
27). zabraniajii dnchownym zbjrtku w ubiorach (c. 4), zajmowania si§ 
adwokator^ i medycyn^ (c. 9), nepotyzmn (c. 16, 2i), przyjmowania 
beneficjów z ri|k laików (c. 25); áwieckim zakazuj^ tumiejów i t. p. 
zbrojných popisów (c 14, 29), stanowi% kary pko podpalaczom (c. 18 
— 20), lichwiarzom (c. 13), gwalcicielom pokojů Bozego (c. 12) i t d. 
W kanonie ii-ym przyrvilej nietykalnoéci, przyslugnj^cy osobom dncho- 
wnym zawsze i wsz§dzie, že nie wolno im žadnego gwattu zadawač, czy 
to w Gzasie ,»p6koja Božego,** czy w innym, rozci^gní^ty zostal do piel- 
grzymów, do knpców, do wieániaków na rolQ id^ych, upraw^ jej zaja- 
tých, Inb z ni^ powracaj^cych, do zwierz^t w rolnictwie potrzebnych, 
do zboža na siejb^ przeznaczonego, do owiec (cf. Božy pokoj). Mlody 
lektor z Brescji, imieniem Arnold, takže síq stawil na tym soborze, jako 
oskaržony przez swego bpa i przez duchowieústwo o podburzanie Indu 
(0<«o/m., Gesta Frid. .II 20; cf. S. Bernard.^ Epist. 195). Po wypro- 
wadzenin áledztwa polecil mu Papiež nie miewaó kazaú, opnáció Wlochy 
i bez pozwolenia nie wracač. lll(powszechny XI) r. 1179. I tego, po- 
dobme jab; poprzedniego, sobom celém bylo zniesienie odszczepieústwa, 
nsnniocie nadužyó, skutkiem tegož odszczepieústwa powstatych, i popra- 
wa obyczajów. ZwoliJt go Aleksander III (w lecie 1178) i osobiácie 
otworzy} 5 Marca 1179 r., w obecnoéci przeszlo 800 bpów, wielkiej 
iiczby opatów i innych dygnitarzy duchownych i áwieckich, tak, iž wszy- 
fitkich osob liczono do i,000. Najwi§cej bpów bylo z Wloch; z innych 
krajów reprezentowane byly: Hiszpanja, Francja, Anglja, Irlandja, Ssdu)- 
cja, Niemcy, Danja, W^gry, Pales^na. Sobor odbyl trzy publiczne po- 
siedzenia: na ostatniém (i9 Marca 1179) ogloszono 2 7 dekretów (ca- 
pitnla), które 8% jedynym dokumentem z wtaáciwych aktów jego (ap. 
JfofíM, Gonc. XXn 284..; ap. fíardouin^ Gonc. YI 2 p. 1678..; ap. 
He/ek, Gonc § 634). 2eby na przyszloáč zapobiedz odszczepieústwom, 
postanowiono (can. i), iž za prawego Papieža ten tylko ma byó ozna- 
wanym, kto otrzyma dwie trzecie glosów kardynalskidi. T^DX^^v^Tac^u^ 
Mvzystkie áwiffceiua, przez antypapiežów dokonané (c. 2). lío\^^Vya.^ >Klir 



r 




I 
I 



UMraneAskte sobory. 

Urów, w poludniowej FraDCji gntSQj^cych, czyli albigensów, i, e« in^i^ 
na okrucicíistwa, jakich si§ dopuszczali wzgl^dem wiernych, polecono 
z1)rojno pko nim wyBt;powaó. Inne k&nony zmiCTzaj^ do przywrócenig 
ojffiaty (c. ig o szhotach) i karnoJci wárúd diichowieristwa, do zape- 
wnienta swobody Koáciolowi i t. Ů. IV (powsMchny Xli) odbyty r. 1215, 
zvolaný przez Innocentego III bnll% z d. 1 9 Ktriet. i 2 1 S r. .Dwie 
szczegófniej rzeczy, mówi Papiei w swém wezwaniu do wazystkich pa- 
trjarchów, arcjbpów i bpón, tak Záchodu, jak Wschodn, ležq mi na ser- 
cu: odzyskanie Ziemi i. i napraná Koéciota powszeclinego... Postanowi- 
lem Ewotač sobor powszechny... dla wykorzenienia zdrožnoSci, zaszcze- 
pienia cnét, skarcenia nadnžyí, poprawy obyczajów, nsunigcia heresji, 
wzmocnienia wiary, zalagudzenia Gporów i nstalenia pokojn, dla pow JciV 
gnifcia uctsku i poparcia wolnoSci, dla pozyskania ksi4ž4t i indún chrze- 
écjatiakicfa sprawis Ztemi á..." (Jnnoe. lil, Regest, 1. i8 n. so). We- 
zvranie otrzyraali nietylko bpi, a]e i kapitály, bo o nicb miat takže so- 
bor stanowié; nadto, wielcy mistrzowie zakonów rycerakích i monarohowle 
chrzeScjBiiacy, jako potrzebni do narady nad sprawii odzyBkania Ziemi á.; 
wríszcie gencralowie zakouni. Termín zebrauiu nuznaczy) Fapiei na l 
Listop. 121Ů. Przez czas pozostaty mieli bpi zbícrač wiadoraoií o WBzy- 
stkiém, co naprawy potrzcbowalo; mieli legaci objeídzač kraje, íeby 
pnysposobií úmysly do przysztej wyprawy. W ka2dej prowincji raíftlo 
íi5 zosta6 dwůch tylko bpów, dla zalatwiania Bpraw biežqcycL; ale i ci 
nawet, podobnie jak inni, któi-zy dla stusznej przeszkody osobíície stavič 
si5 nie mogli, winni byli wystaii swych petnomocnikóv. Žebralo síg *12 
bp<^n, 800 opatów, nie liczqc nielkiej liciby reprezentantům od prala- 
tiw nieobecnych i kapitul; przybyli postowie cesarza rzymskiego Fryde- 
ryka II, ccs&rza konstplskiego Henryka, poslome królów: jerozolimskiego, 
^ancuzkiego, angielskiego, aragoňskiego, w^gierakicgoi in. Lubowsíyscy 
na termín naznaczony si? stawili, nroczyste przeciež otwarcie sobom na- 
stqpito dopicro 1 1 Listopada. Pierwsee poBiedzenie zsgait sam Papiež 
mow(j, w której wystawif cel zwolanía aoboni. Nástupné dwie jeszcie 
seasje odbyly í\^ 30 i 30 Liatop. I2lá r. Przod otwarciem, jako tei 
migdiy jednám a dmgiém posiedzeniera publicznóm, odbywaly si^ zebra- 
nia prywatne (niejako kongregacje generálně}, na których rozstrzygano 
jnž to spory juryzdykcyjne, juž inne sprawy. Mifidzy innymi lirabia Tn- 
Inzy Bajmund VI, wraz z synem, takže Rnjmnndcm, hrabiowie: z FoU, 
r Comminges, i wieln baronův, którym, jako przekonanym o sprzyjame 
albigcnsom, odebráno po3Íad!oáci, stawili sig przed Papieíem, ž^daj^u 
zwrotu tychíe posiadJoáci. Innocenty III gotów byl íqdaniu ich uczynié 
ZftdoJč; lecz gdy bpi ťrancuzcy zaczgli dowodziÉ, íe ze zwrotem tych d6br 
wiZ}^ko, co dot^d pho albigeasom nczyniono, caly dot%d osi^gni^ty re- 
auttat wyprawy bcdzie zcíweczooy, sobor wyznaczyl tylko roczn? pensjg 
Rajmnndowi, dobra zaS samc polecit dač: jedné bezpowrotnic w lenno£6 
Bzymonowi de Wontforf inne zwrócié s>'nowi Rajmnnda, gdy dojdzio 
do p^Doletnoíci i bgdzíe tego godnym. Oprócz osobnego postanowifnia p. t. 
Krpeditio pri/ recuperanda Terra sancta, gdzie nchwalono árodki BOTrej 
Wyprawy na Wsctiód, gobór wydal 7 kanonów, tak dogmatycunych, jak 
moralnycli i dyscypiinarnycb. . Pierwsze mijdíy niemi miejsce zajmujo 
sk^d wiarx (caa. l), skJerowany glównic pko bledora katarów i walden- 
«*iř. PotfpioDo btfdy Joachima z Fl9ra(ob. Icj í-nc. ^ 4*8—4 i 186} 



IjifaraMAtkie Mb«ry. 5. 

i Ainaliyka kamoteňskiego (c. 8); nchwaloiio árodki do vykorzenienu 
lierttgi albigensáir (c. 3); zateoniono grekoxa cbrzció powtórnie tych, któ- 
nj jnž nx w Ucižakini Koóciele ohrzest otrzymali (c. 4). Ixme uchwaly 
odnoszi 8iQ do práw patgarazydí (c. 5), do praw i obowi^zb^w bisku- 

pich (C 7. 8. 9. SS—S?. se. 38. i7— 49. 67 — 61 i t. d.), do 87x10- 

4ów prowincjonalnych (c 6) i kapitut zákonných (c. 1 2), do' 8%dów du- 
Gkownjch (c 35—40), do matžeĎBtw mi^dzy kre?mysii (c. 50—52), do 
dsien^dn (c 32. 48. 54—56), do cenzur koácielnych (c. 47. 48. 49. 
57 — 61), do flzkól przy katedrách i kollegjatach (c. 11), do obyczajów 
dnchowi^twa (c. 14 — 20); nakázáno spowiedi c^roccn^ okolo Wielkiej- 
aocy (c 21); lekaraom polecono ostrzegač chorých, ižby wezwali kapla- 
na dki nlecsenia swej doszy (c. 22); zakázáno oddawaé žydom jalde- 
kolwiek urz^dy pnbliczne (c 69) i t. d. Prawie wszystkie kanóny tego 
sobom wci^gni^te zostaly do DecretaU* w Corpus jurh canonici^ pod r6- 
inemi tytnlami. Ob. Mami^ Gonc. XXII 982..; Hardoum^ Conc. YII 
15..; Hefcky Gonciliengesch. § 647.. — V roka 1512—17 zdolaný byl 
pnez Jnljnaza II i pierwaze 5 sessji pod tym Papiežcm 8i§ odbyty; na 
na nástupných (sess. VI— XII) prezydowal Leon X. Jnljasz II nznawal 
potrzeb§ reformy Koáciola, lecz zaprz%tnÍQty woJn% o niezaležnoáó Italji, 
chdal wprzód zabezpieczy6 i rozszerzyó wladzQ doczesn^ Papiežy, zanimby 
o naprawie wewngtrznej Koáciola coá postanowil. Do przyspieszenia je- 
dnak tego ostatniego kroku zniewolU go psendo-sobór pizaúski (ob.)- 
Kardyniďowie ddszczepieúcy glosili, že chc% przywrócič porz^dek i kar- 
Botfé n spoleczeňstwie koócielném; Joljnsz n przeto w tym samým cela 
swolit sobor legalny do Lateranu i otworzyl (8 Mája 1512) w obec 13 
kardynalów i 79 bpów, po wigkszej cz§áci z Wloch. Oprócz tych, znaj- 
dowali si^ jeszcze poriowie: ces. Maksymiljana I, króla angiel. Henryka 
Vm, króla arragoúskiego, rzplitej weneckiej i in. W Polsce dopiero na 
aejfliie piotrkowskim (11 List. 1512) uradzono wyslač, w imienin króla 
i rspUtej, arcybpa Jana Laskiego i kasztelaI^k kaliskiego Stanislawa Ostro- 
TOga; lecz gdy Ju^asz II amart (21 Lot. 1518), Laski, nie czekaj%c na 
nowe pehiomocnictwo króla, pojeďial sam (w koňca Marca 1518); Ostro- 
xóg zaá póžnicó go dqp^dzil i, krotko w Rzymie zabawiwszy, pojechat do 
yfiigpsTJi (Zmsherg^ Johannes Laski, Wien 1874 p. 22..). Na pier- 
wvzycfa pi^u sessjach pot^piono nchwtdy pseudo-sobora pizaňskiego; 
odazczepieikstwo jednak zakoúczy}o si§ dopiero pod Leonem X. Ten t^e 
Papiež wyznaczyl z lona soboru kommissj^ xio obmyólenia ároďków ku 
poprawie obyczi^ów i kamoáci koícielnej. Na wniosek tejže kommissji 
wydano rozporz^dzenia wzgl§dem domowego žycia dnchownych, poczy- 
]U|}%c od kardynalów samých. Dom kardynala, wedhig postanowienia 
soboru, ma staó zawsze otworem dla ludzi zacnych, uczonych, dla szla- 
áktjf biedn^j; žycie winien on prowadzič skromné, oszcz^ne, bez wysta- 
wy sbytkownej; ma dawaó opiek^ uciánionym, biednym, sierotom; kre- 
wsyoh može wspieraič^ lecz 9ie bogaci^ z krzywd^ Koáciola. Bpom pole- 
cono rezydowaó w swi^ 4}oce^i, zwiedzaó j% cz^to, žyč bez pompy, 
nzbierany maj%tek zqstiawió koáciolowi swemu i nbogim, na pogrzeb nie 
vycnaczač wi^cej nad i,50.o zlotých. Wszystkim duchownym zalecono 
pilné rozczytywanie sig w dzielach Ojców áá., nie mówi%c juž o czysto- 
áci obyczajów, b^d^cej od wieków nieodzownym warunkiem ^o \^i^iM»- 
aia stopni kaplaáikieh. Co do uriQdników kanceUativ pik\>\«i\K\^\v^ >^ 



í 

t 



6 LaleraiteAtkle sobiírirl^Lelerna. i 

prieci^é droge náduiyciom, mianoTiicie wjzyakiwanin interesaňtiv, n«W] 
lono, te oplaty kancellaryjne maj^ byé pobierane wedíug dawniejazígo 
iwyczaja, nie nowe, dowolme podwyiszone. Nic potgpiaj^c studjów k* 
m&niEtycziiych, sobor zalccit uczyč nilodzicí przedewazystkiém artfkutft 
wiary, przykazaú Božych, hymnów koícielnych, psalmów, iywotów Sni^ 
tycb. Zatwierdiono i pocbwalóno (sess. X) inatytucje hankůw pobožnyi 
(montes pietatis), które, wypožyczaj^c na ňader nizki procent, stawBí 
lamg lichwiarstTTU íydonskiemu i podnioaty dobrobyt ludnoáci chrzeJdid- 
skiej. Žeby ukrócié nadužycia nono powstalej sztnki dmkarBkiej,!)- 
broniono drnkowač jakiekolwiek dzieh) bez zezwolcnia miejscowego bpfc 
Z kwestji dogmatycznycb, zabronil sobor próínych dyspat o natorze do- 
szy i potgpil nankg o jednej íoazy powszechnej, wspólnej wszyatkhn h- 
dziom- Wrcszcie, potwierdzoaym zosta! zawarty (i 5 1 8 r.) przcz LeonaX 
konkordat z FraDciszkiem t, królcm francazkim, zaiesiona sankcja pA- 
gmatycma (ob.) i naložona na wszystkie beneficja dziesi^cina, na bt 
trzy, w celu zebrania wyprawy krzyžowej pko turkom. Prače svtoje zůfA- 
czyl Bobór 1 e Marca 1 5 1 T r. Gallikanie, przynajmniej niektůrzy d»- 
wnieJEi, nie uznawali jego ekumenicinoáci. Protestacji ich przyczyn^ jest 
to, že aobár znióst sankcjg pragmatyczn^ i wprowadzit nowy kookorďat. 
Lecz opor ich žadnej nie ma podstawyi juž bowiera Lndwik XII pned 
samft áiniercií (Stycz. lais), porzuciwszy odazczepieiiczych kardynalíw 
i zwolaity przez nich paoudo-sobór, przyštal do bpów na Lateranie obr»- 
dnjícych, a naatgpca jego Franciszek I jeszczo si§ žyczliwazym dla sotrom 
okázal. Z tego powodu nawet Aleksander Noal (Hist. Eccl. saec. XV et 
XVI, disB. n t. IX p. 506... 516) aobór lateraneůski V liczy do po- 
wazechnycb. Akta tego aoboni ap. Rardouin, Conc. t. IX p. leci 
— 1856; iařřfl, Cocc. t. XIV; Historia eoncilH Lateranensíe, Romae 
1521. X. W.K. 

Laterna Marcin, nr. wDrohobyczy na Rnsi 155S r., pocz%tkowo 
nczyl sí§ w Kaliszu, nastepnie w Brunaberdze, gdzie wstqpií do zákonu 
jezuitów 1571 r. W Wilnie otrzymal doktorát teologji; w szkole tíun- 
lejazej nauczal czaa jakiá retoryki. Slynny z wymowy, powoíany na dwór 
króla Stefana Batorogo, objqt urz^d kaznodziei króiewakiego po Stáni- 
sfawíe Sokolowskim. Towarzyaz^c królowi na wyprawie inoskiewskiej, 
trzy lata w obozie sp^dzit. R. isee jeídzil z poleceaia królcwskiego do 
Rzyrau. Gloáne byly jego misaje apostolskie w Krakowíe, Wilníe, Gro* 
dnie, a v koi^cn we Lvrowi«, gdzie po ámierci króla Stefana by) pneto- 
žonym miejscowego kollegjnin i przez lat sicdm z wielk% ckwal^ íaiyvnl. 
Wezwany na teologa do dwom Zygmunta III, pelnit obowi^zki te Jedno- 
czeĚnie z Piotrem Skargq, którego czgato w kazaaiach wyrgczaí. Oábyt 
z królem podróž do Szwecji, z któroj gdy wracaí, schwytany na mom 
przez marynarzy Karola ksigcia Sudermaiiskiego, wSród najzeliywnycb 
naigrawaň w worek zaszyty i w morao wrzacony zoatal i59B r. Bolhm- 
dyáci w Acta SS. pod d, 3u Wrzeánia irBpominaj^ o nim, ío P^iež 
Klemens VIII nazwal go raz blogoslawionym, jak go tež cz^sto w Pol- 
sce nazywano (cf. Menolog, Soc. Jesu p. 7 8). Kazaň jego nie mamy, 
pTÓcz kazania mianego na synodzie Iwowaklm 159S r., drukowftnego 
w aktacb tego aynodu, i dwúch mév pochvalný cb: Orath m er«quiM D. 
Stephani Fot. Regis, Crac. Ii88; De praeclaris in Eccleiíant rt RemptMÍ- 
~ Valeriani (Protaszowicz) fpiseopť VHnemis, Grac. 158Í. 



Utwia.— l«iilidíiiar|iDi. 



ydri takže L. kai^žk^ do nftbožeAstTTft p. t. Bůttfa 4uehovma, Lwim 
kiS, która za tjtííM jnž astora miala siedm wydaú; ksi^tka ta zaleca 
I: tnfiqrm- izec^ ifyborem, ob^onúe Babol^istwo, nank^irosinjáknie; 
nrk Laterny, jak widaé z Barfy^ niewida nit^ióe Skardae, któreCQ 
mraná przej^ sLq za mlodu, gdy go czesto fltiiehiwaj. Cf * SUmišlai Niů- 
Mcmwb', Laterna Poloniae sen in mortem Martini Latemae S. J. Polom- 
ila lackrymae, Grao. \b%^\bezimiemiiego^HL. Laterna e 9oo« J. sicerdos 
L*:CaUgme maris Balthici emergenB a. I66I, gdzie jest wiadomoéó o aa- 
ÉraAm przez L. bractwie w Drehobyczy p. t. Kajiwi^tszego- Gii^ Ghry- 
■Bowego. Po polská žywot L^t wraz z žywotem Skargi^ dmkowaao 
Krak. 167S. Ob. Mecherg^ki^ Hist. wymowy w Polsce, I 801. 

LititudinaryécL Pei?na ez^ teologów aagielskieh, al^flazy wply- 
Bfli armiiganizmn' i zniech^oona nieekoúozonemi i bezj^odnemi zporami 
kt proteiBtanckich, szukaia sgody i pokoga w Qyatemie tak zwanych 
mdmuímUalnffeh arfyhuUw uiary. Przez szyderstwo zwano ich laštíudi' 
wyvtanift, to jest nauczycielami zbawienia 8zerok% drog^. BUžszy powód 
> tflj nazwy dai Artur Burg^ teolog tej sekty, autor dzi^ka p. t« The 
UhMi Goěpel (1694), na które odpowledziai Jurteu w brosznrze p..,t.: 
i« ftíigwn du latíiucUnaire, Botterd. 1698; na co Bnry odpowiedziat 
inem Latítudmariu* crihodoxus^ Lond. 1697. Par^a ťów powziata za 
hm6w Karola I, gdy episkopahii, prezbiterjanie, independenci i innlsar 
ikqrwie z sob% si§ ácierali. Wpoéród wíqc owyoh walk zaci^tycb, £^0- 
NMiy przez latitndinarystów systém poáredni (du jnste milien) znalazt 
iwodzenie i pozyskaí dla siebie pewn^ liozb^ poi?a2nych doktor6w an- 
ikaAzkiego koádola. Mniemany ten poáredni systém zaležat na roz- 
iiiiienia istotnycb prawd wiary od meistotnych; istotnydí zaá liczba 
k ta 8ÍQ ograniczaia, Ae wiara w symbol apoetohki nzaan% byla za 
^znp^niej wy8tarczaji|c% do zbaivienia. Dmg^ fandamentaln% zasadí^ 
)m bylo powstrzymanie síq od wszelkiej žywazej polemiki i traktowanie 
mQi religijnych, tak w kazaniach, jak pismacfa, a najwiQkszém nmiar- 
maaiem. System taki, oparty na bardzo Inžnej podstawie, pozostawial 
rym stronnikom i!?8zelk% swobod^ wierzenia w co im síq podobalo, a za- 
im prowadzi} do indyíerentyzmn, tong^c drogQ deizmowi i antychrya^a- 
ÍBBOwi. Gloimém siedliskiem ťów byla djeoesga Cambridge. Do naj- 
takomitszych ťów 1ícb| síq: profeesor i kanonik Jan Balea^ tudziež pizy- 
tid jego Wilhelm CMUingworih, Jan Hales odznaczyl sí^ przez -awe 
liéto O odszczepieňstwie^ w którém za gl6wne žródto odszczepleústwa 
mia.ambicjQ bpów; zaprzecza boskiego prawa powádze bpiej i ntrzy^ 
^je;. te možná bez skmpi^ ograniczyó si^ na csci prywatnej, kiedy 
^-lúB wažne zarznty przeciwko nabožeástwu pnblioznemn. Halea um. 
S66. Przyjaciel jego ChtiUngwarth \9jhitaú^uič zajmi^e mi^soe 'mi§dzy 
imL Ur* 1603 w Oksfordzie, wyniesieny na czlonka kollegjiim nni- 
Brqrtetu 1638, oddat sig, oprócz teologii, m^nkom matematjcznym ipo- 
i^; pn7J%t katolicyzm, poYrrÓcit do proteataji^yann. Niepokoje awego 
nlenia z tego wz^§du wyjawil. jednenm.z przyjaciól, przyráwnywqj^c 
). do podróinego, któiy poznaje, že zszedl: z drogi i.ndaje si^ inn^, 
a-«iedz%o, czy ona dobra. B. 1688 pojaiprila síq jego kai^žka: JBa^a 
itUataniéw pevma droga do gbmwienia^ w. której wyjawia 8wó| latitodi* 
zyím^ broni mianowácie wolnego badaaia v izaeaaeh telíi^^Blfili 1oúSa% 
ladbioóci každ^o od naoki rlfonmtoróif i urz^Qnyďii syiab^^ ^6ian 



Lltítfldinftryšoi.— Lalro. 



I 



I 




Vm. 1644. z inayeli lów glaániejai b;rli: &<*d. Cadwortk f 16SS^ 
Suli i 1710; 77i. BwtuC f 17|», TiUoUon. Obcouie nazw; t^ (I«J4 
partji ^moíďa, Coteridge i iniifch, którzy, trzTinajqc si; zasáti protWtSD- 
ckieli, wysoBZ% gtóvaie poboínoíA osoblstq, z lekcewažeaien wyznania ko- 
éoielDGgo i koáciclnej organizacji. Cf.Lecliler, Eoglischer Deismas, 1841 
p. 148 — 151, 

LstOmuS. I Jakub (Jae^ies Masšon), nr. ff Catubron, w iiennc- 
gan, uczyt sif w Paryžu, gdzie zostal magistrem nauk wyzwolonjoh, 
a 1514 w Lowanjnm doktorem teologji. professorem téologjí w uniwer- 
tjteiňe i kanonikiem u i. Piotra; um. tamže S9 Mája 1644. Wfstfpo- 
wat z dzictami poicmicznomi pko hnmauistom i roformatorom protestan- 
ckiffi. Pito niemu napleal LuUr: Rattonís Latomianae pro iaceodiaruK 
LovBUieasiB scholae aophistis redditao Lutherana confutatío, l£!i, i Oeko- 
IdMipaďiiiH, HelleboroD pro Jacobo Latomo, lůSfi. Latomun napisat: ^rď- 
mdtvrum. doctrinae Lutkeri per thtoloyos Ltmauierutg damriatorum ratio (na- 
pisane 15I9 — si r.); Setpouaío ad IťMluna Ijuthvro tmiínumpro iisdem 
articulis, \a\', De primátu ponti/cit adver»ue M. Lulhfrurn, 1S36; De 
variU quaettionum geatnbuí, tfuihut eertat Ecelesia itAus el jorit; De 
tecietia el humoHae legií cbliyalioM; De eon/šttioM »eoreía, Daail, 1636: 
Ad htUéboriim J. Oieclampadii retpousio; tAbeUae dt fidt el operíbm, de 
vctít aUpte iattíOitíg monattícít; De triům iinguarufn el etudit tittoiogíci 
ratioae diaiogi duo, Antw. 1&28; Apoloifia pro dialogis; Ádversus librum 
Ermmi de sarcienda Ecctesiaš cmeordia; ConfuUUionum adoersue Ovil. 
'nniiatttm lih-i treg; De matriímonio; De qvibusilain tirliciiiig ín eeakaia 
oenlroverňii; Disputatío quodlihetica irilius qvaeatiúnib, aimointa. Písma L*a 
wjdat Jakól Latotnuí mtodazy {■\- isaí) w Lonaajum 1660. Cf. Ihigo 
Ldnuntr, Difl vortrideatínisclie katbolische Theologie p. 36.. — 2 L. Bar- 
ttomiej, nr. i4fi6 w Arlon, w Luxembargu, byl naoczycielom taciny 
w Trewirze, professorem retoryki w Kolonjí, potem w Paryžu, wreazcie 
radc^ elektora trewirskiego w Koblencji, gdiic um. ok. IS66. Napisa): 
Retpomio ad eplam Bttotri de tliepetieatione euckariatiae el de invocatiotie 
tatuHomm,' ileai de coeliiatu. Kolon. 1644; Advereut 3f. B»c«ruvi de cvn- 
tfoovrsiis ijuihtisdam ad religionem pertínentili. alura defemio; De docta 
timpUeUaU primae eccleuae et de usu caliatt adverattg pelulanlem iruiuíta- 
tÍKtt«i Jae. Andreae re*pi*n»io\ nadto, róíno prače filoIogiCEne, mowy 
i 'wienze taciAskie. 

Lttro íivigty, to jeat jeden t dwónh lotrów, wraz z Jeznsem 
(iOirystaseDi nkrzyíowanych, który nawrúoíl aig i wyzna) Cbrystitaa 
m krzjrtn. Hartyrologium rzym^e wspomiiia go pod d. 2 5 Marca 
<n Grek6w ss Marca), nie daj^c mn žadnego imicnia irlasnega. W sta- 
rTin brewjarau djecezji Qnimper (Ccrisopitwn) miat on ae Marca dzie- 
wift^ lekcj^, a Orevenue w gwoicii dodatkacli do Martyrologiiuu Usuarda 
z 16 21 r. zapewnia, au wiele koiciolów mialo pod tym drnem oddzielne 
o nim officiam. Tradycja nadaje lót.ae imiona tak dobrsmn Jak i zls- 
tou lotrawi. Podtug Evangelium infantiae (ob. tej Eac. i, »i6), dobry 
lotr oazywal si^ Ti/tun, zly Dumaclius; v KwaDgďji Nikodéma, dobry 
itaaywa bíq Ditnuu (Dytma), itj Oeumae; podhig innycb, dobry naiyml 
eÍ9 Géítnae, ity Jaemas. Na obrazach czggto przedstawiaj^ totrÍ6w iaaciBj 
nit Zbawiciela nkraytowaQyah, a míanoincie przy«i^iaiiych,.niezad prz^- 
Utfirfi do krzyía, i daj) im krzyí formy T. Na atarych obraKacb niemia- 



1 



j0éM. imísN^e 4JiM^ dr^ Gf. i6M{^f Heilígeiáeue., I 77€ 

jt in'W%,.f£oa^|«HKiii:/i^^ nul le(íi«94Q« jakoby w csasie 

mtíenilúiQ Sfí^ti ávi|U SodaúMi wpadU poiiii§d«v^ zgní^ totrów ípiv 
jf^tíkf ^ kM«g«fc dw6oh tylko |»ylp 09 ésaUck^ i wtaáaie jeden z tydí 
4iíteb 1 ck0i4 aitt' JpnicM na iwi^ych 'poclróftosych, ale go drofi (dobry 
letr) powfllnfyiiiaJt. J)tíeoi%Íka. J^imt sapowiediialo oity prorocsemi, iž 
oni dbi^ Hd%i:s itíAm vkagiítowBm i že jeden z nteh piójdsio do nieba, 
im^ 4o pUdda> vBiatan^ma Emmariob (.Bduna Mfka^ Warazawa 1849 p. 
M0)» lObok wqroh : mto izoaegMów o tyoh dwu totrachi powiada, ie 
amuio ioh poapolMo Difmm» i Oieznwi: pierws^y dobiy, drogi ziy. OSi- 
ctami o 4ohnw ^otrae {hum Unnm^) m^\ trynitarae z. dpzwolenia Sy- 
Jotnaa y, «le to ofiQiara, práoa niefetórych ezQiSoi wlaádwych, braoe 
% .ha atn ata. wyanawí^ jm biakapa. Go do blažmeraiw, przes nich mio- 
^anyeh Bi^ Joiyán, takst é< MSat r. %i i Blar. r» ib zduje ai^byó sprze- 
anym z tóm, aopodi^ á« £iiL r., ss: tamci bowiem mówi^, že totro- 
jrie bloáiúli .Gbryztnaowiy tanzaá, že robil to tylko.tgtr jadan, # dmgi 
fo navet aa .to.tajal, proM^e przytóm Paaa Jezusa o zmiiowaiúe nad 
aob^« dd HieroaÚBi w kanunantarsa na to miejsce ó. Mateasza, godzi t^ 
apnaomoá4» iwíanla^ iž a poos%tfca obaj. blnžaáU, ale si^ potem jeden 
I jaieh, mnuBony taž dziai^cemi si^ codami^ opami^tat. á. Augastyn, 
a aa aim iuni koauaaatažorowie' dowodz%y i síuszniej, že ticzba mnoga 
a Mateasaa i Marka,, zamiaat pojedyáezej jak n Lidcaaza, jeat tylko bi- 
Mwyaflpoaobam aaáwíenia (ob. Cptm/. a Lapiéš in Lne. c 28 v. 42). 
Hk aaležy roznoiieé obiotaiat Paáak%, daA% dobrému iotrowi: Z>^m le 
nmq hfiňntt w raju^ takže róžni róžnie: gdy Gfarystna. Pan dnia tego 
jako cdaiwiek aíe miiA hji jeaacaa w rajn, t. j. w niebie, ajod tež to 
aMHia o n^u aiemrtóm, z klórego Adam wygnany. d. Angustyn (ep. ad 
Dmrdmmim i$7, indai^j 3f), za nim á. Tooasz i inni, przez raj kaž% 
£animie6 ahwid§ Bož%, tóno Abrahamowe: Qdzie Chryatus, tam raj; gdzie 
«idseiiia. Bofa, tam aacz^iiroéó i nlebo. Gf, Ferrarís edyc. Migne'a 
laaa t 4 eoL laaa^; Bměd. XI V^ Do oanoniaat. saactor* 1. 4 c. 12 
n. 10; BůUamLj A. 88. 26 ISartii; Gawme^ Histoire du bon larron de- 
diée au XIX siéde, Paris I868; dzielko to thim. na j§zyk wloski L, 
Dra9cmM^SŘňm, dal bnon ladrone, Prato laea. 

Laidt Síta, tak iac2qrnaj% 8i§ SequpntM (ob.) we Mzzy éwi^t^ 
Božap> Gíala; aalicaaj^ ú% one do owych prawie nadnatnralnyob hymnów, 
w ktáitfek If^oáiaiM idokla^oáó dogmatycEn% i%czy z tak alodkiemi diwi§- 
kaiai, iž te'<iiydM% '8iQ byó racaej odgiosem niebáaáskim niž tworem po- 
eiói aemaUflii. & Xomaaz d^ Akwinu, powacochnie nznawai\y za autora 
tágo pieaia, napiiaÉ^^ na uwielbienie Nt^w. Sakrameatn, t z równie 
wiaiki jaanoéei% i d(ditadnoácú| myfii^ jak a ^^bokoáci^ i 8ii% nozucia, 
ottorywa ts jUaabadane ékarby, pi^knoád i riodyeie Eoobaryatji, która 
Jeat nawaéai mbeot w.-teJ^fdoliBia :tea i gn^oMw. Pod wzgigdem muzy- 
kafaiya^ /^aiida ^Siúvi jeat fxttfirdBiwém ar^daietem • klaaaycznej koácieliiej 
Inafoggtc^ lakkohriek jaga atek)^)^ aieiup^nie agadaa ai^ z zásadami 
^iovu gngoijaáikiaga. 

LaMltmaitf ad kmáatHó cayli apprúbatío^ oznacaa pewn% kwot^ 
pianiediy, klAni eaafltanta lUadaó fiawiaitti wtaáoioietowi grantn, przy 

emfitaoay (ob.), -albo pray prai^éciu gruntu drosi 



^r LauiTMriuRw— tnHMy. ^H 

^^ sp&dln Inb sprzedažy ha nowego etnQteDt^. Przyjnmjqc te pienlfd^^^ 



I 



I 

I 
I 



sp&dln Inb sprzed&žy nh mvego etnňteat^. 
itUáciciel nlejako pochw&la (laudac) i z^^dKQ si$ na nonego emfiteot^, 
któremn przez to právo do uZylkoirania z griuttu aadaje (iii«e9t}-tiir§). 
L. wedlng prawa rzymskiego wj^osió ma '/-q ce^A (3 procent) wartoŠoi 
grnňtti (L. 3 cod. de jsrc emphiteutiGo), przez zwyczaj jednak lub uktiň 
I. moíe byfi wyísze lub nižBze. W krajach, gdrie Koációt nio jest po- 
íbawiony prewa posiftdania gmntów, može oabjfi emfitenz^ przez daro- 
wizn^, kupno Inb spadek; íe sai vi takim rszio grunt nie pnechodzilby 
w nowe rsee, a wtaácicie! bylby pozbawiony prawtt pobieraDÍa landemimn, 
Rota reymska (in decís. 4 7* part. 9 iQter reeentíor.) poEtanowita, aby 
wtedy ko4cÍ6í, klasztor, aibo instytut dobroWynny opíacat co 1 6 lat lan- 
demlnm. Wntektórjxh ktijach, np. Bawarji i cafych praifie Nicmczeeb^ 
pravro okreélito wysokoáú 1. a£ do fi proceot vartoéci gruntu, za W, 
choíby przez ulepszenia Inb z Inncgo powodu aiemia nabyta wi^iej 
nartošci, DtewolDO juí wtaScícielowi podwyiszad ras! oznaczonego Iand»- 
miuni. Cf. fíchitr, Jns can. 1. n tit. XVU n. 24. 37. li. A', F. G. 

Laudelur lesus GhristUS, Nifck i^tie poalswalang Jesu* Chn/stM, 
ehrze^Gjattska formula pozdrowienia, przy každém spotkaniu tig, cej 
wchodzqc do mieizkania, czy na pólu, cxy ua drodie, pospolitá dziá w Per- 
see, przynojmniej n ludn wieJEkiego, a niegdyá i w Nlemczeoh. Pozdro- 
wiony odponiada: In saecnla eatculorwn. Aingn.:^a tvielii wiekóvi. At»^«n^ 
albo tylko /n aeternutn, In satCMla, Amin, Sempei^sa, wieti, Proteatan- 
tjzm zastipií I? piekn% formul^ swoim iSíor^en, za ozém poazlo i nasze 
Ďrieii dobry. A jednak flzkoda dawnego zryczaju, opartego na praktyce 
pierwiastków chrzeácjaitetwa. U i. Augustyna (semt. 33 de Div. ti. 
.123) spotykamy podobny formáty; Ckrlato laudea. §. CbryzoBtom (hom. 
13 ad pop. Antioch.) cz^ato swo mowy zaczynat wyraženieia: „Nieoh 
bfdsie Bóg pocliwalony." Papieí SykstnB V buU^ Heddlturi, dla z»cb^ 
cenia do tego pobožnogo zwjczaju, nadat wiernyni za každé pobotne 
powiedzenie Laudetur etc, Inb odpoffiedi! In eatcula etc, 60 dni odpn- 
stn. Ktoby zaS miat zwyczaj w ci^ga íycia t^ formut^ poedrawionia la- 
thowyvraiS, n godzíng ímieFCi dostupuje odpustn zupelaego, Jeíeli pobo- 
žnie i ze skruohq wezwie nBtjr, a przyuajmniej myfl^, áwi^go imienia 
Jezua. X. S. J. 

LaUROy (czyt. Jvimoá) Jan, uozony teolog na unívrorBytcci« pa- 
ryzkim i zanzi^ty obroúca gallikanistmu, ur. w Valognea, wNormandji, 
SI Gr. 180S r., pierwsze nanki pobierat w Coatanco, potim udat ei( 
do Paryia, gdzie przez lat azeéé stncfaat teologji, i prudko potom zoatal 
z kolel licencjatom, kaplanem i doktorem teologii w Sorboaie. Odtfd 
poSvrifcií 81$ wyl%cziiie badanín Ojo6w i pisarzów koácíclnyob, i Htnd}<«ii 
krytyCznym nad rozmaitemi kweatjami teologji, dyscypliny koáciolnej 
i dziejów Koáciota, mianowicie we ťrancji. W takicli zaj^ciacli litera* 
ckich, w konferencjach nankowych, odbjwanych co tydzieii zprzyjaciohaij 
i -m obszemej i nielostronnej korrespondenoji tiatownej z aczonymi ludžmi, 
znajdonat on zaEpokojenie wszystkich 6woich pragnieri, tak, \t nígdy vié 
ubiegal sig o íadne benc6cja, a nawet ofiarowauo sobie odrzucal, aďeby 
innego rodzaju pracc nie odrynaty ro od jego alubíonydí zaj^č. TaUa 
wyl^ezne poáwi^oenie ú% procy litQracki<(í, w której wytTwaí až do 
lamej ímfflvci r. i«T8, tlik, i2 motna po«i«dneč, nmart z piórem w r^ko, 
éaje pojv^i jak múgi uapisač tyle dňe) i to v przcdflriothch, wyíM- 



gajfeych baiidso iHeIkiélgo oezytánia. Za to popad} on ir JednostroiuioM, 
kiAim zwykfe dafe 8Í9 iriibieé v teok)g6Ws nie hior%^<!tk etyiíú9t(o vdžte- 
hi ir přUwdtiwéiíi žyein Koicioia, atylko zae^§bioiiydi % flu^rtwyd Ute- 
rach 8woj€j naiiki. U Lannby daje síq to spostnsefgaé tém' ftisitdzl^, iž 
w ci^ej swoje} czynnotei IHeraékieJ nie tworzyt oň ftlc ' nbirisgb, á tjfíkó 
ziúmowal 8Í9 jiraai krjtycsni|. PiefwBzém Jego dzielem bjta Olrron Dii- 
randa (ob.), ilawnego teologa w. XIV , co do zdania tegož; fk B8g do 
czynnošci Kljróh ntot nofaiTch nie przjczynia 8i§ bezpoárednio, co tenře 
w obec swoich pneciwników ntrzymiije, jako ptawdopodobné: W MojeJ 
drngiej DyssertiKji wykazi^e on, že, zgodnie z áeéýi^% soboru trydeil- 
ckiego, nanki| zgadzaj^cjrch sitg z nim teologów i obeen% prftktjk^ Ko- 
ácio?a, zadoáóQczynienie poprzedzaé nie može rozgrzeszeiiia irisakránf^- 
cíe spowiedd. Eiedy w r. 1658 powstat spor mi§dzy teológami w éie- 
eeiji Cfai^ons o zdanie Boborn trydenckiego, co do contrítio 1 attrítío^ 
kiedy jedni u irzy mywali, iž do sákramentu spowiedzi wystarcza attritío^ 
zaá dmdzy, iž konieczn% Jest ' corUrfáto, napisa) on traktát, w któtym 
wykaznje, že sóbór nic o tém niepostanowit i pozostawil teologom swo- 
bod^ ií6 za jednám hib drngiém zdaniem, že jednak zdanie o potrzébie 
ccntritíonU jest grontowni^szém. Do tego pisma dol^csony jest tfaktat 
o cz^stém przy8t§powanin do sakramentów. Traktát De varta Áristatelis 
m academia Paris, fortuna wykazuje, iž s^d teologów o stU^Jowanin i za- 
Btosowywanin Arys^telesa až do w. XVI byl w cale temn filosof owi , nl^ 
przychyfaiym. Dalej, w jednéin pismie wystQptiJe on przeciwko podanin 
kartnzów o nawróceniti á. Bmnósa, które Jakoby miíďo nast^jpió za po- 
wstaniem zmartwych péifňego kanonika ir Paryžn. Nast§piiié;'w pismfe 
.0 koáciolach, zatožonych we Francji zá pierwszych królAw frankoňskičh*, 
powstaje na npowszedinione do tego czasu mniemanie, Jakoby ckrzeácjaň- 
Btwo zaprowadzoném bylo w OalIJi w czasacb Jeszcze apostolskich i Ja- 
koby á. I>jonizy, m^czennik w Paryžn, byl Djonlzym Areopagiti|. E^cznie 
z tém podaje on dzieje bndowy koáciotów w Paryžn áž do wiekv X. 
Okoh) tegož czasn (1668) powstat on i przeciil^ko podaninlrProwáncJi, 
Jakoby 2Sazarz, Maksymin, 4. Magdalena i é. Marta wkrótce po ámierci 
Ghrystvsa przybyli do i>Van<ji, do Prowanoji, i wykazy waY, že to bajeczne 
podanie ntworzoném zosttíó jnž po X wiekn. Napisat tež wiele rozpraw 
krytycznych o júerwszych opowiadaeisach chrzeácjaústwa i pierwszych 
koiciotach w Oaiyi, dal^ traktát o tém, jak! sobor roznmie' á. Angn- 
styn péwiadaj^c, že na Bobcrte pknamym rozstrzygni^y zostal spor 
o clirztacli kacerskicb, i že to hyio na synodzie arelateáskim, a ide na 
sobone nicejskim; daleJ traktát o opiece Kóíciota nad nbog^i i cierpi%- 
cymi, z przytoczeniem postanowietf,ea do tego, soborów, Pi^iežów i biskn- 
p6w od eeaséw najdawniejszyeh, i przytíadów mitosierdzlai i goácinnoéci 
cbrzeiejan. Hast^nie pisa) w przedmiocie sporu o autoMwie slawnej 
ksi^gi O naéladowaniu ChryaiMsa^ oáwiadczaj^e síq - th Janem Geťsoaem, 
pneefwko Tcmiaszowi á Kempis. Wydat on dzieto krytycsne- przeciwko 
podanionl Kararelitów o szkaplerzu 1 braotwie szkaj^eraa "iptzečiwko 
widzeniu teym lo fla Stoeka; oraz pneci#ko tak zwan^ BuUa SobhaHna^ 
Móra to 'liotwiMdza i ktér^ L. mu za sfalszowanii.- Jednéin^ wažni^ 
nyefa dMét L. Jest traktát o kanonie cewartego soboru MeraáaMego 
(}il6) Omniš ntrhtsqu€ ěějntiy w ktérym zestawione s% otebsifce síq 
do mego dskreta i bulle Piaj^ežów i zdania teologów. Kanón ten orzeka, 



r 



I 




12 L«un»y. 

ii wazyscy wierni inaj^ obowl^zek odbywania spowiedzi i przyjmowaaia 
K^oinmu4Íi wielkanocnej przed wI&Bnjrm kaplanem (propnut tacerdot), albo 
innym za jego poznoieniem. Tymczasem, wkrótce po owym soborze, dwa 
šwiežo povsUte zakoay: domiaikanáw i frauciszkanów, uzyskaly przfwi- 
leje na kazania i spowiedzie, ktůre trudno bylo pogodzió z przjtoczonyu 
wyícj kanónem. W skutek tego ponstanaty niejednokrotuie Bpory i za- 
noszoae byly skargi o prawa proboBzczón i biskupów z jednej, a zakon- 
ników z drngiftj stronj, na co Papieíe wydawali decyzje, Elaraj^c si^ 
z jednej strony utrzymač pomienione zákony przy nadaných im egzem- 
pc^ach i przywilejacb, a z diugiej ograuiczsj^c je, by zadoáů uczjmič 
stusznym skargom proboszczów i biakupóir, na écieáuianie ich praw 1 ua- 
ruszanie kamoáci koécielnej. Niepospolit% erudycjq zaleca s\% inne jego 
dúelo o sUnnycb azkotacb, zakládaných na zadiodzie pod panonaniem 
Karela W., o ponstananin uaincrBytelów we Fraucji i w Níemcxecb, 
w szczeg61noáci xai uniwcrsytetu paryzkiego i w nim wydziahi teologi- 
cznego, co samo ob^muje ni^cej pótoiry calego dziela. Písmo O fakra- 
viOicie ostatniego narnasscitnia przedstawia uaukg i praJityk^ Koáciola. 
t^ycz4C4 tego sakramentu, wedleťíama á., Ojcúw Koáciola i loologón. R. 
I66i pojawilo si§ jego dzieto, które nurobito nielc balaBu: De regia in 
•itatrifiKiiiium poUilale, v którém przyznaje monarchom áwieckim pra- 
\vo stauowienia przeszkód, rozwi^zuj^cycb malŽeAstwo. Tntaj gaUikanizm 
autora doprovadzil go až do jamiego zaf»^eczaaia praw Koéciota. UwaZa 
on kontrakt w malleústwíe za rzecz g)<>Hn% i íBtoinq, a sakramenC za 
rzecz podrz^dD%, naduje wladzy áwieckicj prawa wigksze niž si( jej na- 
leí^ i odbiera Koícioloni jetůio i uajistotni^gzycb jego praw, aby je 
prsenie^ na wladzy áwieckq,, w czím zauhodzi tak daleko, iZ tlumaczy 
po swojemu postauowicuia w tym pankcie sobom trydeuckiego, utrzymu- 
J4c, ie ten, wydaj^c dekrety o nutírimoiiia dajídtstina, pizyaHoil sokíe 
prawa pouttatis Mecularis, i íc w jego postanowieuiu, iž Košcíól ma 
práno zaktadaó impedinienta dirimeiitia, pod nyrazem Koációl nálety 
rozaiuieó monarchów. Do ostatních j^go dziel naleíy Venerabie tradition 
de CÉfflÍMe rnniairui conlre ia aiiiwnie, w któróm zestawione s^ wszyatkie 
kanóny soboróir i dekrety papiezkie, wydanane przeciwko áwíftokupstffu. 
PowBtaJG on tn przeciwko aanatom. Oprócii pomienionycb pism, nydat 
L. jeszcze wiele pomni^jfizych, nůaoowicie rozpraw krytyczaycb, w kte- 
rých najczgéciej poddanal suroweinu aprawdzaniu przywileje i egzempcje 
klftsztorów i kapitul, i dowodzil, že s% albo fats^em, albo nadužyciem. 
W ogólnoéci, z powodu swych przekouaú gaUik&ťiskich, byl on stanuwczym 
pneciwnikiem wszelkich przyvrilejów i egzempdji zákonných i uwažat je 
m narzQdzia, jakoby azkodliwej dla Koéciota krajowego przewagi wtadzy 
papieikiej. Przekonania jego w tym kierunkn tok byty znané, il gdzie 
tyiko powBtawal jaki spor pomi^dzy biskupem a kiasztorem o przywileje 
i egzempcje, tam zwj-kle udawano si$ do L. o wyjoiniouie rzeczy kryty- 
czoych i takowe zawsre odpowiadalo powzlgtym oczekiwaniom. Narobito 
mu to nielu oieprzyjació) pomigdzy zokonaikami i wywoUto wiele pism 
pneciwnych, na ktdre wszystkie odpowiedziat on jedném nlgkBzém d2Íe- 
íem, skierovanéDi wyl^cznie przeciwko wssyetkim w ogóle przywilejon 
i «gzemp<^oiu. Wreszcie, L. pozostawit oám tomi^w liat6w treici nauko- 
«ej, roibieraj^cych roimaite kwestje historycznc, krytyczne i odDOSifce 
a/g do jmyidykcji i karnoáci koiicielnej; uuwi^za ich cz^áč traktuje 



LSn V| • ' Ulil VRIM* i v 

^ ^KptíÍĚit^^, O wltdzy i nieomylnoáei papiezki^, o ftobone poirM^ 
ehnyni, wedlepnďxmaá gallikaňskieh, i wymiersoto Jest gl&wúfí^pttlM^f/ko 
BaroDóMMmi, BéDanniiiowi i imjm obroáeom powagi paplezkiej. HMUhe 
ten, pneeentaiiy praes wBpttcsesnyth, bndzi wstr^ w každej dliszy ttbae^ 
ne kitolieldej swo}^ zawriQtoácÍ% pnedwko wszelkim pDbo£iqrm poda- 
Biam. Jest to entdyt dego rodzaju. Žádna áwi^totfé, ktár^ nssanowaly 
wiéU, nie ostala bíq pod Jego rozbiorem, kiedy aie widzia! lia jej tx^^ 
páreie áwladectir pewnydí. iVmezasem okazíďo si^, te takicb iwiadeotw 
zábraUo tjíko Jego enidycji, ale nmii^ je odszQkaé pflní^JSKe badtnia 
krytjków póžniejssjrch. Tak, wbrew Jego kiytyce, sostalo dowiedzióném 
opowiadanie ehneécjaňstwa w OaUJi w I w. naasej éry, jako i pržyby* 
eie do Prowaniji éé. Lazarza, Haksymina, Magdalény i Marty. L.. byl 
przytém jansenkt^, woli^ ost^pió z Sorbony, niž podpisaó oenznr^ do- 
ktora Arnanld, po^pionego przez Stolic^ Apoštolsky i caly klér friin« 
enj^, i po8iini|l si^ at do wyst^pienia z písmem przecf wko Formularzawi 
zgromadzenia klem franenzkego r. 1656. Jego dzielo o wládzy krMe- 
irskiej w spkvwach nalfteĎskich zostalo pot§pione 'w Rzynsie r. 16B8. 
Du Pm w swójej ocenie L. powiada, že byl on czléwSdíiem prawyín, 
vcsehfym, bezinteresownym, bezstronnym, bez žadnej ambieji i wlelee 
dobroczynnym. Niezaprzeczaji|c bynajmnfej tyob zálet w Jego žycin prý- 
watném, powiedzf eé možná z pewnoáei^, že jako pisarz i nezeny nie okA- 
zal 8í§ on wcale tak prawym, nczciwym i bezstronnym, Jak mu to przy- 
znaj% pobJažliwie. Jego krytyka nie žawsze oglfdala ú^ na dowody 
i irykazano mn nieraz, že na poparcie swoieh fáftszy^íycbzdM- nie wahal 
si§ on przekr§caé rozmyábnie tekstó^ im przédwnycb. Aárjan VaMe my- 
staiwia go Jako ^ss^ nizk^, podl4, tneznoto^; 8%d to zapenvile przesa- 
dzony, ale dotfó Jest wezytaó si§ w dzieia tego erndyta, by si^ piMkonaé, 
že praedewszystkiém nbiegal si§ on za paradoksami i oryi^alnoáéif. 
Jego styl Jest ci^^, zaniedbany i nnž^cy i? czytanin, w skntek dgro- 
nméj massy cytacji, wnoszonych w tekst doslownfe, a nastQpnie powUt- 
nanyoh. Cf. Du i¥n, Nonyelle bibl. des antenrs eoelesiast. v. IB )i. 
84— Sž. (Mora i /. OkarOrel). St. iSt. 

LtnreMfe Plotr, pisarz katolicki, francnz, nr. ti Stfce. 17^S, 
po nkoňczenin saAcól byl przez pewien czas nanczydelem tétoiyki. Jako 
Tojalista, po npadkn Napoleona I, wszectt do redakeji dziennlka la Qud- 
(úlMniie^przemienionego póžniéJ na Union^ w któr^ až do tofértti po« 
'zostawsl; luriRo, zajmowal róžne nrzQdy, najprzód w wydzialé-MMinistra- 
cyjBym, nait^pnie, za ministerstira ks. Frayssinons, w oddkaeyjnym. S^- 
d%c edonkiem „stowaxvyszeniá kn obronie interesów katMK^kidi* 1 ii^jNsh, 
maj^cydí dobro religji i krajn na oeln, zwalczal gatlikanizin, stawal 
w obfónie swob^d rellgijnyefa, zíviaszeza wolníoáef nantinmia; itoložytd^a 
le glt y uihUi wskitf dzfennfki: EenavM^ i Cautríir de lEufopě. Vlšj^tí 
takže drobiie Iriersze i pieéni réHgijne^ d<yktóryohsam dořabialttíBB^k^. 
Um. w Paryžn 9 LntegfO i §7 6 r. Pisitili jego sy De Véleqúétiéb fííhéí- 
que et *de sim injlitehee iiUině le8 gattffemaments populaiteě et ^épřéůenUŘifé^ 
Farýž 181^', 'I82l; ítuden liUárairěe ět tnaralea ěur Ui$ htšMřfenš MMff, 
Sb. 1 8Í2, í y. (dmgie wydanie p. t. Histoiré, morale ět mérúWře^ 18W, 
9 ▼.); C&nHdértití&na 8ur les constitutioně démoáraHqnM stW particnlisťt^Kr 
la chartě pertHffaise par rappart á la politique- áe Tilngletéfte «t^ Xl^hk^ 
npe, ib. JS26; Introduction á la philosophie^ ou trailé de Forigine de Vfc 



I 

I 

I 



I 




:cMAiiď« dt* connaitsaacea kuiaaines, ib. 183^; Mtthodus t 
pliilMOphiae, ib. 1S27, 2-e Wfd. I830; Bš la perséouíiott de fl^lise ca- 
t/tpliyve au iujet dtí orďo>iuan<.'«« mr les pttiu aémíaairei, ia2Si Bt ia 
legitimitě e( de rueurpatioti, 1S30; De Vétude el de Venseiaaement dte 
lettree, ies8; LeUret sur rťducation, i83Si Lellres a un pě^e .»i4r Vedu- 
a^iio" de snn j!J(; 188G; LeUrea a tifie mire «ur VédMOtion de son jiU, 
t. r.; Jje^růt-áua aurémr rěducattou du peuple, 1838; Thioňe oatholique 
dei ěcienceSf Introduclion á iEncyclopědie du XIX siicl«y H^lň íiibe*^ 
ďínieign9»*aa,\%i4,\ Libftí ďeiteeif/Hemeiit, Uttres it M^ Thiers^ 1845: 
D^.Ve^irU ahrétieii dans ke vtudet, I86í; L'ttíh^istae icmit^tie, réponse 
ti M, £e»cm, 1863; Le livre de M.E. Renan »u.r la vie.de Jistu, 1863; 
Xi^othéismaeocial.etlÉglisey scftÚToe du jKonde Jtovoeaa, 1869; Lei crimes 
di> l'4duc(Ui<m franqaúe, 1872; De la revolution e» Europe, 1832; De ia 
d^vcratie et des périls de ia Booiáté, 1849; La Fapaiiié, réponee ú M. de 
Tutclteff, 1853; Le J'ape, t, r.; Lea roie et le Pape, lesti; Jiome el le 
ftípí, t. v.\ Jiome (Ilome e»t á moi), 1861; FiV ďAgrůiola, tradacliva de 
'Jacile, 1839 (n Hiatoriene latina); Notioe aur M. 1'ablé Jourdan, artcien 
reotetir de Vaeadémie de Pau, t83i; líistoire des duce ďMéans, 
1B33 — 34, i V.; JUisloire de F^iiůe, Paryi 181<) — &ď, 6 t. z dcdatklem 
lUetoire de ia £evolutton, du Coimulat et de C Empire, Mbh, 2 v., oba 
przedrak. 1657 i |87S, 8 v,; IUttaire de 1'Empire romain, avec une in- 
Iroduction eur la BévoUátion romaine, 1861 — 6%, 4 T< i W. i. Ob. PolyLi- 
lilion, reaue biUiogr, wiiWrs., Paryž 1876, mars p. 2S2.. 

Lauxmin^ygniunt, ur. 15S6 na Žmudzi, wst^pil do zákonu je- 
'auitów leifi, rz^dzil kollegjami w Flocku, Polocku i Krožach. Wybrany 
itwa rázy przez prowincjg do K^ymu, znajdowat bí^ na loej i iiej kon- 
gregaci, M^ uczooy, szczególniej biegtyra byl w grccKyzuie i laciuic. 
Um, w Wilnic 1S70 r, Próce licznych kaiaú, Koatawil w dmku; Priuň» 
oratoria et praecepta arlis rhetoricae, Brauah. 1668, wielokrotiiie prze- 
dnikowyvane za graiiic%; Demonstralio Eocleeiae catholicae, Wiiuo 1643, 
3 od. ib. 1645, 3. ed. 1648; Epitome íastituUonma linguae graeaae, ib. 
I6ab; jest to picrnaza grammatyka grocka, orygínaluie w Polsce napi- 
sana; danniGj przedrukowywuno tylko codzo^iemskich ftub>ró)r;. jirš et 
pra-ris innsůiae, ib, 166)* in-4; Tlieologia eculeeiastica, in gua materiál 
Oimei^ quae in Ectitesia a concionaloribus et caiheelieiit íraclari< toltní, 
auccinote explicantur, ib. I66S in-4, 2 ed, ib. 1675. 

. Livaba, tak &i^ nazyna oz§áč V6 Msz}- é- po otiaiova^ia, a to 
d|B t^go, i^ kaplan colebruj^cy. tu umywa r^ce i odmavia. p?. 2a, zaczy- 
Q^JVl go od nifirBai' 6: Lavabo inter innocentoB... Fo modlltnie Veni 
eanetijlcator, celebruts le zl^czonemi řekami ktania si@ krzyiowi (przy 
vystanieoiu Maj^w. Sakr. kl^ka na jedno kolano, rgce opieraj^c na 
moasic) i idzie na róg epištoly, gdzie (vtaéaie iuQ>'«a roce. We Uezacii 
z a&sfEt^ robi bí§ to po skoAczoném kad^eniu i po pokadzcaiu colebransa. 
Celabrans na rogu epištoly staira Icnym bokiem do oltarza; palce: wieiki 
i wskoziciel oba r^k, oeobno zti^czone, rázem sklada i uad tack^ ko po- 
loniu podaje; inne palce r^k tymczasem wyci^oigtc awobodnie zostawia. 
Po polauiu obciera rgce, znrsca si; licem do oltaru i psalm dalej od- 
tnawia, We Mezach pizy wystawieniu Najáir. Sakr. achodxi ze slopm 
ottnrza na pawimest i tu, s twarz4 zwr6coa% do Indu, r^ce umywa (Rubr. 



lUa^.iW ivífMd jHilMk. 4.tS. B..P. sis| Siec».,. 16 8a); rje^U gám jednak 
jvi t^ vwyc8«J« TBíf)ioj9, i^ i(,}grm rszie, jatR^fv lafiy^ mnywaó rice m^ 
Q«jV7iaOT^ graďoiie pn^r pHann, (17I9 si^, j^ilecw^^ 4o jlajíwu Sukr. nie 
obródó (SkILCu. is JLi4t^« l&^)« -W^ JHua^h juQFWi^jch umywa si^ 
tjl^Q k^^U^jMcáw, .wielkiflgo .' i w^kMiciela (vXcmitAtesí d^tarum); 
ir múenajok x aiBTatf ^fsf^e loyce (fiM(mtf>rbo» kadjup pc^pedtéaiijnpglo bíq 
jg iabr«4iá^ ^^.^^¥W^^ T4k. d<kwi^% jp^wuedme i jaldego znaozema, 
ob. tqj l^il^c.,! iOv Welii^.jedmdí jv tém au^seu i tak jak dziá 
mnjvaé r^<^* suMusgto. w XIV. jr., iv j^t^,X^x w taoiúakim Koáciele nie 
^l to xi^<^,poir8fe9h]\f;,w. 6|^)k.i'^^w iliemozedi do IX w. nmywano 
jvá i^oe ^1^ ifWi Ws swts 'PO ' pr^nnif^* pned pffertorinm. W litorgji 
i. Jana ^otqius^go (ob. u.íQo^^ om^i^ j^k i (a^m^ ijalkiem iakie^jak 
dsii n nasí .^Iko J;^ pnede M9s%v. w 1^ ,zwan^ 9Efoaxo|i.t$i^, preparw^i 
ffqll watniúBj po wzigci? azat ánifitycb, alejes^cze pnqr kredencji,. zwaaej 
'P':9^^h PfKÓd wyjíci^ dp ottafi;(a«, U orngan tak ^uuno, ale jož lungr 
ottaxsa.. Fsfi)^ Zknw^ odmaiiia n aoiidi /kapbm z djakonem, naprzemian. 
!W.obrz%dka.a9|i^nMgaĎ8kUa lu^jcie r%k=przad 8am%'kon8e]á:acj§«. Wedle 
maialáw jf^r. if^i i ^^eo, mýwilo iu^^ylko wiersz a i 7 z pe. s$. 
3f obn^dbi mofaraibakm favo^ safla^.po ofiarowaniii, jak ,q nas, ale 
90% odmawiia tylJKO wiersa 6, 7. i 9 ;^' tegož pa. 25. Ordo rpmanua YI 
A. 14 .sv^fdL ^Uco.o oxayGHi^.po ofíf^wanin; Durand (1. 4 o. 80. n. 
1) kate je im^yiiraé i jipb^ ofiarowai^eia, 00 ďot%d zf^chowBj% kartuzi 
me Mfl^ad|<:iiro<vqrgtycj^. .Xakzwaíie.KQpstýtncje apostobkie (1. 8 c. 11), 
^towany .(>rdQ ,r€tf»ann§/(ii>t ^) i,áw* Cyryll jerozolimski (Cateck. 28 
^T^^WH^ J) 'tbuf^9W%: .lit^cabe.^.i mistyc^ne znaczenio tej ceremonji. 
Ów. To9sa«;8^Akwjuau .(SinqiA«^.p.:8 q.. 83 art, .6 ad 1) objaánia, dla 
999gf^, 8i^ .iinyrwai% ^tylko rfjC^ bo.j^ 8% organum, organorum^ niejako 
BpoaiiípaDÚ .vffzýstkaf^ c^anoáci naszyph. ]!lie(gdyá .ku,nmywaiiia r^ przy 
Mi^ bjijra^ nrvidwie p^cyn^ c^yli Umatm^te przy.oUarzn, po stronie 
ei^útoliy, dsi|| ..Qíywa. ifÓQ aiapntki. í.jbaoki, a!4o otarcia. rocaoika. Fo 
^pialmie iq6wi.ifig Cilo^.S>ii^»»^^frí^l9^T}l^^> ^s^obne i Umpm poiaio- 
nif, lů&^yv^ J^ doxok)gia/]^o4Í;^,.AjlOjPngi»ada. GL Cfawant I 203; 
M^mii^ Pf^NAelďtr. npcvk II i;^6.ri,ii.;:^eřd^ S. litnrg. Prax. II a. 
^o,.gd^ ppgkyiy kommentairg aa.tefl^pBajtou tavabo nazywa síq takie 
Jediia a tabUc2^tkaaQa^ oftax^ip^ch, ob* tej Eac. IX 497; naczyúko 
ja V9d% piPiy tabeqiAColam, ..do.pbioy^a. pa^ców.po rozdankí kommoigi, 
Jnb wii§^i;i^,Š9|, á^ .c)\preg09 ,i sas^ buratev^s wzakryatjiy.ku umjwfuiia r%k 
úuiaifij. . . ..,.. .. .,... X. S. J. 

. LfVIlltei;.. J^Of f^ac^ei^l jq«ar? \ kaznodzícija proteatanckii ar. w Zn- 

jrýfaU;ii^.I4iftopn. .1.741, ipi., doktory nap^ pobíerat tamže w gimnazjum 

^akaiiftmickiftmv i- jrtpdy, pod .ypžywem Bojimera, rozwin^ sie w nim ta- 

.lent poalgrpkú POiPkofezanVi atuc^ów filo^forficznycii i teologiczQych, udat 

^ s, 17^1 .4^ Lípifka .i.6^1ifia| .^y poznač taxp. íďawnego proteatan- 

.iÍD«B^ kaTnoijri^ft Špaldinga, j^t^ fctánrm zabawU kilka mi68ÍQcy. W tej 

yfd fý i y rzapoanaí 8Í9 on z wieln innymi ^oc^soi^ynii Indinii, a przestawanie 

a aiaii podalo mn myál do badaaia fizjognongi jindzkich. Po powrode 

■oaCatr. 17 69 4Í^onem, 1775 proboszozem przy koáciele szpitala sie- 

rot w Znríchn, a w kilka lat potem cyakonem i nast^pnie proboszCzem 

fnj JíOiicáeta L PijOtra tamže. Um. 2 Stycz. I801 od postrzafai, otrzyma- 

aego r. 17:99 pr^ zdobyciu Znrichu przez Massen^. Byl tQ ca&n^Ssdc. 






r 




I 



Lavitor.— Liwi. 

obd&rzoD7 rozlicznemi pigkneml t&lentami, ktdre ptM^ nSMfsUtnini' ity- 
ksztBlei). Z pism jego gtóvniejsze: Aiistickten indie Eicightit, 1766 — 78, 
8 t.; Physioffttcmtische Fragtnentf, Winterth. 1Í75; AUgemeinš BetraMun- 
ffen uber die Evanffttí«}i, Dessau ITSS; Kern dtrchriit. Sittmhhre, Basel, 
17 90; JHlatu); Handlmch fiir leidende; Morgm — «nd ÁbendfftbeU; katanift 
i písma poímiertne, wy<l&n« pneš Geimera w Zurlcbn 1801; Pieim ttwaj' 
■■artleie i poezje ireáci religíjnej I rozmaitej. Vfe wwystkich jego pism&cb, 
religijoych i teoiogicznych, daje si? spostrzegač kiemnek raistyczn]'. Utrzy- 
mywal on, že cztowiek powinien byé zawsiie w pot^czenin z Rogiem. 
Modlttnie przypiaywrf raoc nadzwyczajn^, dla której nie mast nic nlepo- 
dobnego. Egzorcyeta Oassner pozyskat u niego wiar^ znpetn^. Z tipra- 
gnjeniem vygl^dat on przyjicia kr61estwa Božego t pracoval dla slego 
jak mógt. Najwifcej jednak nwagi zwrócity jego spostrzeíeaia Gzjogno* 
miezne, maj%ce na ech poznanie t ukochanfe ludri. W bardzo dowci- 
pnych uwagaoh i aderzaj%cych porównaniacli podaje on wnich znaczeni* 
rys6w i ksittattów cielesnych. Wszakie, kiedy nos bierze on za glóvn^ 
podstawe swego s^dn, nie moíeray powstrzynjRÍ síe od nwagi, Že i trafoe 
jego sposlrzeženia, posunigte do ostatecznoSci, przecbodzq w fařsz i imie- 
nnaié. W pismach La, poivtada GOthe, znajdujemy nujdziwniojsz^ tnie- 
ataning sily i slaboSci duciia, nysokich poglqdów i nietrafnego raareyciel- 
stwa, HzHíosloáci i émiesznoáci. Nfezmordowana byla czynnoáů tego 
czlowieka kaznodziejeka. Nie samým tylko svroim pnrafjanoni, ale wtizy- 
atkim bez wyj^tkn i w doma i w podrAíy níóst on slovo Boíe, i swoj^ 
mowf, potn^ dnoha i iniloáci, szcEególuiejszq sll^ s-wojego wystovrienia 
i njmaj^cym powabem swojej osobístoáci wywiera! wptyw niezmierny na 
wielkich i na matuczkicli. O jego kazaniach tak mófii ScbrOckh (Klr- 
chengescb. 7 cz. p. 334..); .Ognista fanta^a, czfsto porywaj^ca za tob^ 
3i)s S4du, nie dozwatala mn uczynič ani jednego pewnego kroku na dro- 
dze rozumowego k&znodziojatwa. Tnidao jest napotkafi a kaznodziei 
proteBtanckiego tyle jwiatta i cicniów, sily i staboíci ducha: zaloíenia 
doskonate, zapal religijny nadznyczajny, nystowienie pelne sily, a obok 
tego marzyclelalwo, bezmyélny religijny synkretyzm, i inne, dziwnie z ao- 
b^ pot^czone osobliwoíci. Ale pomimo tego pami^fi jego nic zaginie, 
albovieni tyle dobr^o, mqdrego i badujqc^o lety w jego kazaniach 
i innych pismach, le natcžy odszukivaí te skarby tém star&aniej, im 
bardziej zakrywaj^ je Qiezliczone, przez niegož wznoazone niatraki.' Przy- 
znaó trzeba, iž L. pragn^l, iitby wszyacy coraz wi^cej poznawiUi Chry- 
stusa, stawali sig coraz lepazymi cbrzeScjanami i pozyskali zbanienie. 
Przy takiej dqžnoácí jego, pi^y i szlachetny charakter nie raógl nie 
pozyskaó powszechnego uznauia. Byt on Jedii% z najznaczniejezycfa, naj- 
bardziej powažaaych i uajbardziej wplywowych osobistoáci 8we(to cřBsn 
i Eostafral ze wszystkiemi ówczesnemi zuakomitoáciaini w przyjaznych 
stosunkach, chod znajdowalo sig wieln takich, co nie szci^dziH mu szy- 
derstwa i drwin, do któryci pow6d dawata ekscentrycznoíó i fantasty- 
cmoič w jego movach i pismach. Cf. O. Gtsmer^ Lavaters Lebettsbe- 
Bchpeihung, 3 Bde; Winterthur, I602, Goetbes Briefe bd L., herausgegeb. 
von Ttíz9l, iBSS; Bodtmann, Lavater, 186G; A'. /. řfňach^L. 11 (íelJcrt, 
18S7. (<Stet>m'T). .Ví. -Si. 

Lawrt Tgnacy, rodem -i 'Warmji. Z iwwicjatn ksi^žy karmetitów 
pneszedí do ksigiy misíýonarzj w WarazaTrio liis t. Maío nmiejjc 



Laws.-Lazowíe. 17 



po polskn, vkrótce znaQzne w tym jazyku zrobU postupy. Zostawazy 
kaplanem, sprawowal obowi^zki professora seminarjum w Eowiczn, Lu- 
blinie i Plockn; byl cztery lata kaziiodziej% i kat;ecbet% n áw. Krzyža 
w Warsiawie. potem dyrektorem i professorem tegož seminaxjnm lat 
kilka. Jest autorem dziel: l) Hebdomadale stttdUarum seu rudimenta theolp- 
gica loco exercUiorum hebdomadalium ad uaum aeminarii varsav. 8. Crucis 
conctnnaia, Yars. 1808 (str. 9 7 i 216). Sumulka nauk teologioznychy 
lardzo zwi^zle žebraná. Cz^č 1 obejmuje patrologj^ i teologjg pastorsky, 
z katecbetyk^ i ascetyk^ kap}aúsk%; cz^6 2 bermeneutykg biblijn^, in- 
trednkcJQ i liturgiky. 2) Forozdzielane i objaénione niedzielne i éwiqteczne 
Ewangelje^ služqec kaplanem do uzywania^ Warsz. 178 7 ($. 252). Wska- 
znje zk^d wzi^ta každá perykopa ewangeliczna, podaje jej treác, obja- 
ánienia egzegetyczne, naukg wiary i obyczajów. To dzielko przedroko- 
wano p. t. Etoangeije porozdzielane i objaénione niedzielne i éwiqteczne^ 
eltižqce katechistom do uzywania w ceaarsko-królewskich panstwach^ Lwów 
1820 (s. 188). 3) Pamiqtka pierwazeý koinmunjiy naprzód po niemieckn, 
potem wyazla w przeUadzie polskim, Warsz. 1844 (12 s. 47), po wie- 
iekroč póžniej przedrukowana. Uložyi takže Katechizm^ lecz ten druko- 
wany nie byl. Kazania jego w r§kopiámie przechowywsďa bibJjoteka 
missjonarzy warszawskich. L. z Warszawy przeszedl na superjora do 
Gdaňská; pod koniec žycia zamieszkal w Chelmnie, na pen^i rz%du pni- 
skiego, któr^ pobieral do ámierci, przypadlej r. 1848. Umarl licz^c 
lat 82. X/ S. Ch. 

Lay mantl Pawei, jezuita, ur. w Innsbrucku r. 15 76, sluchtď filo- 
zoQi, prawa kanonicznego i teologji w rozmaitych szkolach, mianowicié' 
w Ingolstadzie, Mnicho^ie, Dyllindze, Bambergu i Koloi\ji; w 19 roku 
žycia wstfpH do jezuitów. Wspólczeóni chwal% jego prawoáč, otwartoáó 
i akromnc^ó, oraz nauk§, szczególniej gl^bok% znajomoáč prawa kanoni- 
cznego, która zjednala mu tak% powag§, iž nauczyciele áwiecey po innych 
wyžazych szkolach nabjrwali za pieni%dze jego dyktaty, i w najtrudniej- 
szych kwes^ ach udawano si§ zewsz%d do niego jak do wyroczni. Um. 1 8 
Listop. 1685 w Konstancji, z zárazy, w czasie panowania której nie 
oszcz^dziď siebie i przez miloáó bližních nie chcial szukaó wlasnego bez- 
pieczeňstwa w oddaleniu. Kajznaczniejszóm jego dzielem jest Teologja 
moralna^ przydatna bardzo nietylko teologem, lecz i kanonistom. Wydana 
w Mnichowie 1625 in-4, w 2 wyd. poprawném ib. 162 6, w 8 wyd. po- 
praimóm i powi§kszonem 16S0 in-f.; potem miala jeszcze wiele wydaň, 
ostatnie wMoguncji 1723 in-f. Nadto, napisal Quaeatíonea canonicaa de 
praelat ecclea. eleetione^ inatitutione et poteatate ex libr. 1 decretalium^ Di- 
lingae 1626; Proceaaua juridic. contra aagaa^ Coloniae; Juata defenaio San^ 
ctissimi Romani Pontífieia etc. in eauaa monaateriorum et bonorum eccU' 
aiastic. vacaniium etc, Dilingae 1681. Przeciw temu pismu benedyktyn 
Roman Hay^ z klasztoru Ochsenhausen, wydal odpowiedž p. t. Áatrum 
inextínctum^ na któr% znowu L. odpowiedzial pismem Cenaura aatrolog, 
eccleaiaaticae et aatri inextincti, Bezimiennie wyszlo L'a Pacia coinpoaitio 
inter principea et ordinea imperii Romani catholicoa atque auguatanae 
con/eaaioni adhaerentea etc. Po ámierci wyszlo jego Jua canonicum (Di- 
lingae 1648) i Repertorium (ib. 16 44). (Dtia:), St, Sf. 

Lazowie (ich nawrócenie) w czasach Plinjusza, Arrjana i Ptolome- 
Qsza zamieszkiwali na pólnocnym kraúcu Kolchidy, za czasów Justy- 

Encykl. T. XII. í^^ 



Id ' LuoM«.— Lsamler. ^^M 

njátii ' piiiów&ll Bule&ta Eolchida, soatawalí nszakíe pod ifflerzchiLlčfM^^ 



I 



njátii ' piiiów&ll Bule&t) Eolchid^, soatawalí nszakíe pod tulňtzchiXcfi 
persów. ZnaczDÍe przedtém wiele jn2 ladůw s|sicdaicli wjznawato chrj- 
BtjanUin, gd; nreszcíe í €atus(Tratku»), ksiq;%e lazów, w zamíarzc porza- 
cenia kntta zoroastronego, a zárazem i wyznolenia sig z pod wtadzy 
persów, udal sig (520 — 52S r.) do Konstpla i tam sig ochrzdl, maj^c 
cesarza za ojca chi-zestnego. Przytém prosit cesarza, aby go tea uko- 
ronowal, poniewaž gdyby starým obyczajem korong z r%k króla perskie- 
go przyjmoffař, nmsialby zárazem Dczestniczyii w potqczoDych z tym aktem 
ceremonjach pogaůabicli. Ukoronowany przez cesarza, bogato udarowany 
i ze ZQakomit% greczynkil oieaiony, puwrócit Catus do Lazji {'ťhei<phan. 
Chronogr.). Niedtugo potem lazowie wyBtgpuj^ ju2 jako lad chrzeácjaú- 
skl i Prokop (Bell. Pers. I 12) nazywa icli .Dajžarliwszymi dirzeácja- 
naml,** dajqc przytém t^ nazw^, i w wyíszym jeszcze stopain, s%siadom 
ich iberom (ob. Iberja). Kr6l perski VhosToei zamicrzat przesiedlif; la- 
aóff z Kolchidy w gl^b Per^i, aby tym sposobem oderwač ich od iberów, 
z którymi razcm polezeni stanowili silnq tamg pauowaniu perskiemu 
(ib. 11 28). A cboó króJ icli Gubacis zabity zostat przez jednego z aa- 
mowolnych wodzów rzymskich, jednak aie políjczyli si? z persami pko 
rzymiaňom, a to jedyuie ze wzgigdu, aby przez lo wiary swojej na szwank 
nie wystawií {Agaihiaa III i2). Z tego co Prokop (Bell. Goth. IV 2) 
mówi, 2e biskupi lazów posytali kaplaaów do jednego z s^siednich vol- 
ných Indów, nie podleetego ani lazom ani rzymianom, wnosič moŽna, 
íe lazonie stai-ali Big o szorzeuie chrystjauizmu w swojém s^siedztwie. 
IniiL a^aledzi lazów, Jak izanonie, apsiliowie, abhazgowie, nakročili si; 
wCffczas do cbrystjaiiizmu, albo tež joí wprzód byli clirzeácjaaami. Tak, 
za panowaaia Justynjana przyj^li chrystjanizm podlegli lazom abbazgo- 
wie, gdy im cesarz posta) ksigžy, zbndowal koációt, u Ind tóm sobie 
szczególuiej pozyskaj, 2e jcgo ksiqa^tom surowo zabronil haniebaego han- 
dlu wji;rzebionymi chlopcami (Př-oyop, Bell. Goth. IV 3). {Schrňdl). A". 

Leada (czyt. Lid) Jano, or. i623 w Anglji, od 1644 žyla wbez- 
díietném matžeňstwie z bogatym kupcem, po którego ámierci (i67i) gío- 
siC pocz^ta, 2c jej Bóg daje objawienia i wizjo. R. I69ii,z przyjaciohai 
sweini Pordai/ťm i Jironilet/'em, zatoStyla W Londynie tak zwane towa- 
rzyatwo flladelňcznc, poczqtkowo z 30, nastfpnie ze lOO osob slo- 
2one. Towarzystwo to skladaé sig miato z Indzi žyj%cych ncwngtrzQie 
i przedstawiaó Koáciúl czysto dziewiczy, wol^lylko B0Í4 rz^dzony, a wy- 
czfikuj^cy na przyjšcie tysi^cletniego królestwa Boíego. Nanka jej jest 
cbiijastyczua; niemat^ w niej rolg odgiywa Snjia (M^ro£6), jako oblo- 
bicnica Boža i matka wiernyrJi, podobnie jak i u Jakoba B5hmc (ob.), 
ulubionego L'y antora. Mniemane objawienia awoje L. spisywala i dm- 
kowala wlasnym kosztem; nalež% onc dzij do uadcr rzadkich. L. umarta 
I9-Sierp. 1T04 w Londynit?. powiedziawszy sobie jcszcie za íycia mong 
pogr^cbowq. Cf. G. Arnold, Kirchen. u, Ketzer-HtBtorie III; Jňcker, Gc- 
lebrten-Lexicon. 

Leander fn. (u Marca al. 27 Liit.), arcbp sewilski (hUpalenm) 
« Hiszpanji, najznakumitszy swego czasu biskup, ur. w provincji Kar- 
tegeny, bližej jednak nio wiadomo w której miejscowoíci. Ojciec jego 
Sevřrianua zajmonat wysoki urzqd wojskowy, matka Teodra (7^rř'íra) 
mittla byč córk| Ttodoryka, króla ostgotów. Jak podaje brat jego i. 
Jijfdur (De sctipt. eccl. c. 38), L. przed anojdm nyniesiettieni &a sto- 



LMiider.-LabMékr. 19) 

liOQ biAupi^ hjl zakonnikiem. Niewiadomo tet w którym roku zostaf 
biékapem; peifn% tytto jeiBt rzecz^, že 5 78 r. jni siedbsiat na stolicy se- 
wil^iej. W tym roku mial on wielki| radoáé, bo ksi^cia Hermenegilda 
{áwi^tego), syna króla hiszpaúskiego Leowigilda, przyjmowal z aijanizmu 
na tóno Eoáciota katolickiego, do czego nie málo przyczynila si§ gorli- 
ymlki^ swojii žona ksi^cia Ingunda (v. Ingmda). Z polecenia Herttiene- 
gikia odbyt L. podróž do Eonstpla 588 r. Wówczas znajdowal 8i§ tam 
takže p6žni^szy Papiež Grzegórz W., jako apocrisiarins Koáciota rzym- 
skiego, z którym L. wszedl w ácisl^ przyjažú i którego wówczas pobn- 
dzi} do napi8ania kommentarza na ksiggg Joba. Rok 585 dotknul go. 
wielk^ boleéciii, bo Hermenegild z rozkazu ojca zostal stracony, ale na- 
BtQpňego roku Leowigild^ pokutujíc za swoji| zbrodni§, zaprzestal swej 
nienawiáci pko katolikom, odwolal z wygnania biskupów katolickich, i we- 
zwawszy do swego loža L'4t prosit go, aby wst^pig^cemu po nira na trou 
Behkaredotoi pomagal: rad§ i starat go síq nawrócič do wiáry katolickiej, 
podobnie jak to uczynil z Hermenegildem. Czy Leowigild sam nawrócil 
8i§ ostatecznie, rzecz jest niepewna, bo podania s% o tém sprzeczne. 
'Wkrdtce po ámierci Leowigilda nawrócit si§ Relckared i wí§k8z% czgš6 
biakopów arjaúskich sktonil do wyrzeczenia 8i§ herezji (cf. tej Enc. VI 
31 d). Wielkie dzielo nawrócenia ludu westgockiego zapiecz^towat wielki 
synod w Toledo 589, na którym glówn^ rol§ odgrywat L. i opat Eutro- 
PJU8Z (Jok. Bicí. in chron. ap. Basnage-CanU I 341). W nástupným r. 
590 odbyl L. synod w Sewilli. Dowiedziawszy 8i§, že prsřyjaciel jego Grze- 
górz zostat Papiežem, postat doň list z powinszowaniem, w którym do- 
nosí zárazem o nawrócéniu Rekkareda i jego westgotów, a nadto pytá, 
czy przy chrzcie užywaó naležato jednego zanurzenia, jak to czynili ka- 
toli<7 biszpaňscy pko praktyce arjaňskiej, užywaj^cej po^ójnego zanu- 
nenia. Na list ten odpisat Grzegórz bardzo przyjažnie, a co do chrztu 
pochwalit jedno zanurzenie, jakkolwiek Eoéciót rzymski užywat trzykro- 
tnego; w Hiszpanji užycie trzykrotnego zanurzania, objaániat Papiež, mo- 
globy si§ komu wydaé argumentem za wyžszoáci^ praktyki aijaliskiej 
(Grzeg. M. opp. ed- Maur. ep. i, 43). Z iňtřych listów Grzegorza do 
L'a (op. c. ep. V 49 i IX 121) przekony^ramy si^, že L. cz^šciej do 
Oiřz^orza pisywát i že ten Papiež wysoko cenit biskupa seWilskiego. 
Jako szczególny znak swej mitoáei i powažania przeslat mu Grzcfgórz 
psflUijuaz arcybiskupi (ep. IX 121,' 122), regnt§ pastersk^ i cz§áó wykta- 
dtc na Joba; jak! mu dedykowat (ep. I 43, V 49; praef in 1. Job.). 
Bok ámieřcl L'a jedni naznaczaj^ 596, inni 597. Z wielu pismL^a, ója- 
kiéh brat jego Izydbr (De script. eccl.) wspomina, pozostata tylko motťa, 
}9k^ mial 589 r. przy zatnkni§ciu synodu toledaúskiego, i regtila^ jak^ , 
m^isi^ dla zakonníc, p. t. Regula sivé de inatituttone virginum et cúntem- 
1u mundi ad Flórentínam sororem (ap. Holst.^ Cod. regul. III; ap. Migne^] 
Patrol, lat. t. 72). Cf. kroniky wspótczesnego opata Jana z Biblar ap. 
Bttsnage-Canis; Isid. Hisp.^De script. eccl.; Greg. 3/., Dial. III Si; Ma-- 
MUotty Acta c. 8. Ben. saec. I p. 37 8; Ferrera, Hist. Hiszpanji; BoUand. 
Acta SS. ad 1 3 Martii; Aschbach^ Gesch. der Westgothen; Lembke, Gesch. 
Ton Spanien. (Schrodl). N, 

Lebbélski Jerzy, kaznodzieja kaszubski w XVI w., ur. w Wre- 
flznicach, byt kaznodziej% katolickim przy koáciele á. Wawrzyňca w To- 
nmia 1582 r., gdzie wydat w narzeczu kaszubskiém ttum^cieDÁ^ Wnir 




2^ Lebbelski.— Lebrija. 

Bkie mow; Wuszewickiego o pokojů zawaitfiD w Zabioczn, pouúfi^ 
królem Stefanem a nielk. ks. inoskiewskim. Ma to bjd aaJdaKniejaz; 
zabftek piámieany kaszubski. Tylul brimi: Chriftophora iVarmeieiakiego 
tcielmoinego oémieconegn a níezwydiionego Stepha króla... oratio, Toruii 
B2 in-í- 

Le Bianc To mas z, jezuita, ar. 1597 n Victoire pod Chalons, 
byl Dauczycielem retoryki, humauiorów, jgzyka hebrajskiego, egzegez; 
(t<^j ostatniej n akadcngacU Ilheime i Pout-á-Mousson i koIJogjum Dijou) 
1 rektorem w nielu koUegjacb ewojego zakoun; um. w Rhcims 2 b Sieip. 
I6CS. Zostawit szereg pism ascetycznycb i moralnycb n jgzyku fraa- 
cnzkim, Abrégé de Cbůtoire de la Maiaort de Savoye, przektady kilkn deiet 
wloskicli i w rgkopisroie kommentarze do wielu pism Cycorona. Najzna- 
komitfizém jego dzielem s^ kommentarze do Paalmów, w e t. in-f. dniko* 
vrané kilkakrotnie. Pienrsza cdycja Lugdnni 1665 — iii, w Kolonji r. 
1682 p. t. FsaUaoruin SaDidicorum anaíys/s... ai^utigitar commíntaritit 
atnplÍMÍmiis in quo tton tantiívt tenavs lileralís std omnea etiain mgsticí 
tj^ponuntar al^ue ad eorvm iliiistrationevt plurima et aelecta acripttirae te- 
ttimonia, aa. S^rvtit ítntentiat, vtleriim phihDOphorum et oralm-um dtcta^ 
principům symbola aliaque aferuutar; addunlur loci communeB de omnibu* 
prope malerm moraUiiia... allaíie divefsarum nationum non paacis hisloriit 
etc; ostatoia edycja Coloniae i744 G v. i Neapoli 1S56. Jest to ka- 
ídego psalmu naprzód obEzemy rozbiór treSci, potem obok tekata laciá- 
skiego parafraza, Dastgpnie objaínieuia bIów i rzeczy, z odniesieniem do 
tekstu picrwotuego i niektórych davinycli tíumaczeů, i, wreszcie, obszeine 
DStQpy w kwesijack, zapowicdzianych na tytulc. Kommentarz do paalma 
l^zi^miye 153 lamów ksi^gi. Dzieto to uwažano jako dopelnienie Aor- 
Híí/iiíjfl a Lapide, u któie^o wlaánie nie dostaje psaUuów i ksi^i 
Hjoba, ale tak ze nzgigdu na obj^toá>^, jak t na metody cgzegezy, oba 
tych kommentatoróff nie možná zestawiaů razera. Cf. Be Bacter, pod 
Bianc. (Wctzer). S. S. 

Lebrija Eljusz Antoni, ur. 1442 ze szlacheckiej rodziny w mie- 
Écie Lebrija (dawniej zwanego Nebriaga \ . Ncbrixa., i\^& nazwa jego Ne- 
brissensis) w lliazpanji. Pigd lat uczyl si^ w Salamanoe, poczům ndal 
sig na Btndja kiassyczne do Wtoch, uczgszczol do najstawniojszycb szkót 
tego kraJD i, po dziesiecioletnim tam pobycie, doazedl do niepospolitej 
zn^jomoáci literatury klassycznej i jazyka hebrajskiego. Okolo 1470 r. 
powróciwszy do krajů, zostal naprzód marazalkiem dworu aynowca arcy- 
bpa eewilskiego, a 147S olrzymal posady nauczyciela literatury laciÚBki^' 
w kollcgjum jwigtego Michala w Scwilli, zt%d przeníóel sig na tak^ 
katedry do Salamaaki, gdzie zmycigzko walczyt pko filologiczacmu barba- 
ryzmowi. Tutí^ wydal on snoji^ metody nauki jazyka taciáskiego p. t. 
JtttrcďtQtiones laiinae, która wielce sig upowszecbnila i czgato byla prze- 
dnikowynana. Ze szczególnóm npodobaniem stuchano jógo egzGgetycznycli 
i krytyczDydí jurelekcji o poctách laciiiskicli, mianoniciu o Wirgilinii 
Terencjuszu i Perejnazn, róivnie jak i o poetach chrzešc^aúakicli, których 
z kolei objaánial i do niektórycb nawet kommentarze wydat. Chcftc sig 
wyl^czuie oddaiS pracy okolo utožeuia wielkiego slownika laciťiskiego, 
ztoiyl 1488 r. swúj urz^d nauczycielski i zamieszkat u wielkiego mistrza 
zákonu Alcautara, púžniejszegu kardytiala Zunija, po którego ámicrci 
zajmowat síe wycltonauiem ksi^cia Jana i byl przytěm hístorjografem 



Lebrija.— Leboin. ^1 

pUSBtws za n^dów Ferd3n)Biida i IzabeÚi. Po ímierci tycli pannj^tfch 
L. obj^ znowu isOí r. professar^ w Salatnance, ale 1&O8 r. pozysk^ 
go karďrntí Ximmet (ob.) do Bvojego noweffo nniwerejtetn w Alcala 
(ConphitinD) i do wielkiego ^dawnictwa Biblji Polj^lottj-. Ximenes 
liojnje nagradzat prače nczonego Higía, po przj^aciekkn z nim przeatawal 
i pned nirowoéciii inkwiifcji zastaniat. L. ža Jmialf swojf krjtyí^ 
thunaczenia Wnlgsty áci^gn^ na siebie sarzoty niektórycfa teologóir, 
s wielki inkwtzytor Deta zakázat uponszechniaó nlektóre prače biblíj- 
ne Lebrjl, który w skutek tego z ogloszeniem innych dziel Bwolch wstrzy- 
mat si|, dopóki Ximenes nie zostal nielkitn iokvizytorem. Wszakíe íať 
szem jest, co twierdzí Llorenu, íe Deza przefladowat i wigzit Lebrije- 
L. f 2 Upca 1522 r. Podhig zdania pisarzy hiszpaiiskich, cale ewojb 
klaEsyczne nyksztatceníe zawdzigcza Hiszpanja Lebrji. Pod jego imieáfem 
"Vydané i do r. i*90 doprowadzone dwie dekády o panowanio Ferdy- 
aandB i Izabelli (Aelii Antonií Níhrúseusis, Rerum a Ferdinando et Isa- 
belU geitantm decades 2 et belli Navarienais libri 2, Granada 1646; 
ftp. Bel, Rer. hispanicar. scriptores, Francof. 1679 — SO t. II p. 1073; 
-ap, Sehott, Hispania illnstr., Francof. lEOs — 8, I 788,.), bgd^ce ňader 
Btacqvném íródtem do Historji owych czasów, wedhig nowszych kiyty- 
kóir s^ dziriem Hemanda da Polgar, eekretarza Ferdynanda i Izabelli, 
smailego r. issi. Cf. Antonii, BíbHbth. bispana I 104 — 109; Cavě, 
Hist. lit. Appendix; Du Pin, Nonv. Bibl. XTV 120.; Juan Bapt. Mvnoz 
vapisat žywot Lebrji w Memorias de la reál academia de la historia III, 
Uadrid 1799; J. Aid. Fabricius, Blbl. lat. med. aev. ed. Oallettns t. Ý 
p. íi.. N. 

Lebuín (Lebvinus, Lebvimit, Livintu, Lie/vjinas, Lipwin, Wini) Sw. 
(12 Listop. al. 26 Czenr.), kaplan, missjonarz n fryzów i saksonów, byl 
-2 nroAenia anglifciein, pocbodzR z anglosaksonów, w którycb jazyku na- 
^jyiak síg Liafwin (míly przyjaciel). Przed irojn^ Karola W. z sasaml 
przybyl z Anglji na \^ staíy i od Grzegorza z Utrechtn (ob.) otrzymat 
npowažnienie na gtoazeňie Éwangelji nad rzek% Tesel, stanoiriqc^ gra- 
iiie$ pomisdzy frankami salickimi a westfalami. Za to'!Tarzyaza prac 
Spostolskičh dodlrf mn Grzegórz Marchelma {Marcelina, pod którego imie- 
niem fatreen jakiá mjial žytrot i. Suiberta; cf. Bolland. ad i Martil in 
Th. s. Snitberti). PrzybywBzy na miejsce, nieustraszenl dzikoíci^ miesz- 
kaňcáw, opowiadaK im niarg, nicla ich nawróciti i na zachodnim brze- 
-gD Ysseli zbndowali w Wnipen kaplicg. Gdy liczba wíernycb irzrosla, zbu- 
dowaH na wBchodnim brzegn rzeki koáciňl w Deventer. Znaleílí bí^ 
mzskle tácy, co nawrócenia Lcbuína pr^ypisalí jej^o czarom i, wcspól 
z rozbójniczymi inienawidz^cjmi cbrze£cja[K4[ÍMpU^^M^J4<^.'i~"'i do kra- 
Jiif.flpallli koficiól w Deventer i rozeRyfil jBg růyfcb r^Iaphiii ratowal 819 
vtíeciik), ale postanowit iᣠdo Mar yh,íja 1^ m adz ft^fpEiťy do w e sakso- 
ii6ir. Saši bowiem, opowiada bjopray isPbifina, nj^-iJífljskiíAKib^ žadn^o 
krtis, tecz dziet) sie n^ trzy 8tan3ifc#/íii,7fljf§ř'i^i7in,7ř 1 jMWi); kaldy 
poiriat wyblera sobie gráfa; coroczli^ w.tfdw^yiA ci^aia^ jHRarklo nad 
Visserf ibtera eig zgromadzeuiG iiaVóáo'Ať, na k^^ vJ^Swi^o powiatu 
1 « katd^^) ze trzedi stanúw przyby^a "po 12 mgiííw, jfi^AvM radz^ 
o wszystkich waíniejszych aprawach. Lebuin, d&ž^c^ na -ti^ic zcbrante ku 
Wezene, xnalatl gojcinne pr/.yj?cie « znakomitego i»lla, iraieniem Folh- 
iertú, który pnwdopodobnie byl jní cbrzeécjaniném. Folkbert odraijzat 



I 



£2 Ubuin.— Leeturae. 

Ijebninoffi, aby nie szedt do Marklo, wazakíe L. wjtrwaí w swojóm po- 
stanowieniu i udal si^ w SKatach kaptaůskicb, na zgromadzcnic, i nr^cz 
je w«wal do przyjgcia prawdziwej nanki i do porzncenia balwochwal- 
stwa, giot^c w przeciwnyra razie kar^ Boi% i przyjácicni potgžaego 
króla, który na ich ziemie nszystkie aprowadzi kl^ski. Oburzeni t%mo- 
w% šasi, jDž swoje dzidy wjmierzyli pko jego piersi, ale wystqpilo wjego 
obronie kilku znakomitszycb sasów, migdzy którcmi niejuki JJuio, pono- 
hij%cy si; Da to, ic tylu bylo u nich postów od normandóvr, slonian 
i fryzów, a. wszyscy doznali goácinnego przyj§cia; posel tedy Ěoga naj- 
ityiszego nie powiaien byií gorzcj traktowany. Lebuin powr6cil do Fryzji, 
odbndowal spalony koáciút w Ďevcnter i tam umarl. Nio žyl on juž 
IS6 r., ponienaí gdy w tym roku šasi znowu wpadli do Fryzji i košcíót 
^ftlili, przoz trzy dui daremnie poszukiwaii koáci Lebuina. Dopiero 
Liidger (ob.) odbodowat koációl i odnalazl cialo šni^tego. Žynot é. Le- 
buina, napisany przez Hucbalďa (ob.), wydal naprzód Suriue VI 277.., 
a nastgpnie i^ra,Script. 11 3B0.., z pcwnemí opuszczeniami. Cf. Strunct, 
Westphalia sacra, ed. Giefers, Fadsrb. 1835, II i9~30;Eentzlei;X5ét>er 
die GlaubwUrdigkeit der ,Vita Lebuini" w Forschungen zur deuUchft 
6'esch., Gůtting. 18GB, VI 343.. (ííchródí). N. 

Lechner Fiotr, ar. isoa w PfaffenhofeiJ, uczyl aig v Mona- 
chJDm, 18-29 zostat doktorem filozofji; wyáni§couy na kaplana, p&storzo- 
wal w kitka parafjacb. Gdy król banaraki Ludwik I ítznowil benedy- 
ktyúskie opactno Scheyern, L. nst^pit ilo zákonu benedyktyaów, yi Ida- 
gztorze Scheyern r. iSlS zostat wybrany przeorem; r. 18-17, wraz s ks. 
Bonifacijm Wivlv^ertm^ udal sig do Ameryki pólnocnej, gdzie zalolywszy 
klasztoT w St. Vincent, obj^l 1S50 r. kieronnictwo seminarjum dncbo- 
wnego w Pittsbnrgi], 1851 wrócil do Scheyern, gdzie pracowat jako 
przeor i magister n o wicjata; um. tamže s e Lipca 1874. L. napisat wiele 
dziet, przcnažute ascetycznych i dla zbudowania wiernych, a migdzy nie- 
Dli: Leben des kl. BfTiiard, 1833; Leb. lUs hl. Dominicua, 18&2; Lůb, d. 
hl. Benedietua, i žywoty innych áwigtych (Jana od Krzyža, Jana Božego, 
Uatgorzaty z Kortooy); Mar^roUigmn das Benedecímer-Ordene; Lehm 
der He^igen aus dem Capuciner-Orden, S v.; Xeíen, Ltiden u. SUrbtn 
Jem Chritti, 1844 (bardzo w Niemczecl) užyvane); Da^ geintiiche Jahr 
1863; De» OrdeittMent Wahrkeit u. Wúrdf. 1832 r. redagowal, wraz 
z A. Sciintiďem, czasopisrao Siou. N. 

Leolurae. Tak nazynano pisma, którc dawnicj stanowily gtůqnc 
^ódlo wyktadu nauki prawa rzymskiego i kanooiczuego. Wyraz Icctura 
pochodzi od Ugerezctytaé; oznaczal uajprzód objainienia grammatycznc, 
nastupme isíA n2yto go na oznaczenie nyjaánicú myáli, wedlc zdauia mó- 
wifcego (hano literám Ha lego). Z tego roznmienia powstalo poj^cie 
.odczytu* (tectura). Glossy (ob.) díg zawieraly rozumowania, stosowaty 
tylko decy;'ju dawuego prawa do nowszych czasów; kktury zaá podawitíy 
jní pogl^dy jakiego wylíiadacza prawa, chod teníe nie zaniedbywal przy- 
taczač zarazom dawnych i nowszych zapatrywaii. Leltury na prawo 
rtymskic inuc mialy znaczenie jak na kanoniczne: l%czyly si^ boniem 
t glossami i byly raczej egzegetyczne, jak to najlepiej widaó z lektory 
na kodeks, napisaucj przez A:o'na; jako zbyt obszerne jednak nuíyty 
w Gzytanin; lektury xaš na kanoniczae prawo wi^cej byty dogmatyczne. 
ir«v/^ ciMsie nie pom^álano jeszcie o uktadzie iuogótnienin nykladn 



Uotflrtt. T^ladéilioiKrski, 23 

wedhig pewnego systému, dla tego pojedyňcze decjzje pr&wne w najdro* 
bniejBzych szczegMach rozbierano. Lektury obejmowaly pojedyácze Idylko 
cz§éci prawa kanouicznego. Dziá, gdy jednym jakby rzntem oka obj^ó 
chcemy catoáé, lektory nie przypadaj§ do amaku i, w ktocie, naukowa 
metoda zdaje si§ w nich przestarzi^^ now^ juž drogQ wyktadu dostrxe- 
gamy w pracach Antoniego Augvatintua i innych, zwlaszcza francnzów. 
Lektnry pisali: BalduSy Piotr de Ancharano^ Jan z Imoli, Mikoiaj de Tu- 
deschis^ Aleksander Tariagnus^ Franciszek de AccoUis^ Piotr Sandeuiz^ 
Filip Ďecjusz. Dia objaánienia, dla czego lektory nie podobaje si§ w czy- 
tanio, pami^taó naležy, že nie byly przeznaczone do droko, ale do 
QStnego wyklado, w czém róžni^ síq od nowszych kommentars^. Gdyby 
i dziá wyklad professora bez zmiany podáno do droko, pewno nieraz 
wydsďby si§ no2%cym i niesmacznym. {Rosshirt). ' X F, G, 

Ledéchowski Antoni, hr. or. 1755 z ojca Franciszka, wojewody 
czemihowskiego, i Lodwiki z Denhoffów. Odebrawszy staranne "wychowa- • 
nie, poáwiQcil si§ shižbie poblicznej. Jako posel z województwa wolyň- 
skiego i czemihowskiego, na sejmie czteroletnim stawal cz^sto i wymo- 
ymie w obronie Koácii^a i wloácian, dla których sam w swoich wloácjach 
znaczne poczynil olgi. Po podziale krajo przeniósl síq do Aostrji i za- 
mieszkal w Galicji. Po dlogoletnich oslogach obywatelskich, i822 r. 
wst%pil do seminarjom ksi^žy missjonarzy w Warszawie, przyoblekltey 
SQkni§ tego zgromadzenia, w którym przez lat 1 5 gorliwie jako kleryk 
shižyl Bogo. Um. w Warszawie 1837. Napisal wiele drobných dzi^ek 
religijnych, a poprzednio, oprócz oddzielnie drokowanych Glosáw .i máwy 
mianych na sejmie, wydíď Zbiór rázných pism od i8í5 — 20^ Krak. 1820. 

Ledóchowski hrabia, Mieczyslaw Jan od Krzyža Halka, 
syn Józefa i Maiji z Zakrzewskich, or. 29 Pažd. 1822 we wsi G6rki 
pod Klimontowem, w Sandomierskiém; pocz^tkowe wychowanie odebral 
w domu rodzicielskim pod kieronkiem éwi^tobliwej matki, która omarla 
w klasztorze franciszkaúskim jako tercjarka. Nast^pnie uczyl si^ w gi- 
mna^om w Badomio, potem w Warszawie i tamže w i8-ym roko |y- 
cia W8t%pil do seminarjom przy á. Exzyžo, sokni^ dochown^ wzi^ 17 
Sierp. 1641 r. Po dwóch latách pobyto w seminarjom warszawskiém, 
udal síq do Bzymo, gdziestodja swoje okoňczyl w kollegjom szlacheckiém. 
Wyéwi^cony na kaplana is Lipca 1845 w koáciele á. Jana na Latera- 
nie, licz^c 22 lat wieko, zostal czlonkiem bractwa mlodych kaplanów, 
poiwi^caj^cych si§ wyszokiwanio i naoczanio zaniedbanych biednych d^e- 
ci. Nominowany przez Piosa IX Pap. pralatem domowym papiezkim, 
zostal aodytorem noncjatory w Lizbonie przy KamiUu di Pieiro^ a 1856 
delegátem apostolskim w Nowej Granadzie, gdzie przebywal lat pi^č. 
Powróciwszy do Szymo, zost^ wyáwi^cony 8 Listop. 1861 na arcybpa 
tebaúskiego in part. inf. i tegož roko wyriany jako noncjosz do Belgji, 
na miejsce ks. GoneUa, Po émierci Leona Przyluekiego^ arcybpa gniežnieA- 
skiego, Pios IX zalecil go do wyboro na t§ stolic^ kapitole gniežnieíi- 
skiej i poznaňskiej, w skutek czego wybrany zostal arcybiskApem przez 
akklamacje (16 Grodnia 1865.) i oznany przez rz%d proski, prekooizo-* 
wany przez Ojca áw. 8 Stycz. 1866; w koúco Ewie^nia t. r. obj%ljrz^« 
dj djece;úi. L. rz^dzil z wielk% gorliwoáci% swoj^ archidjecje:^^ i staral 
sic otrzymywad jak najlepsze stosonki z paústwem. D. v ÍáqXq^. ^^^^ 
r. oďat si^ w drog§ do Wenalxiy do krok prusklego \ ^TxemvRNsi ^«^ 



^^M feáaíe; i 



24 LedCebowskř.— Lee. ^^H 

nu rzecz Ojea íw. Krok ten byř bezowocny, ale Pápieí ^ft raa wilíle- 
czBy za jego usitowanie. Gdy prawa majowc, przecivrne Koáciolowi, zo- 
sta^ nchwalone, L., wraz z catém duchowicústwem niemieckiém, pko aim 
záprotegtowal(ob. Prnsy) i tym spoaobem powstal konflikt trwajíoy dot^il. 
D. I Pažd. i 8 73 watrzymano mn wyptatg peusji, naatepnie zasekwestro- 
wano jego mchomoSci. Wezwany o zloženisswojej godnoSci arcybpiej (2 4 
I.iatop. 1873 r.), oilpowiedzial stanowcz^ odmow^ (sa List. t. r.). T). s 
Lut. noc^ 18 71 r. aresztonany i zarakni^ty w wi^zieniu w Ostrowie, tamíe 
przebywaj^c zostal kardynalem, kreowany na konsystorzu laMarca i8T5. 
L. wysnedí z wiezieaia w Lntyiu iSre, Swietnití przyjmowany w Krako- 
wic i indziej w drodze, ndal sig do Rzymu, gdzie w lymže roku otrzyniat 
tytnl kardj-nalski Najáw. Panny ín Ara Cotli i zaliczony zostal do róžnych 
kongregacji; wreazcie dat inu Pius IX mieszkanie w Watykanie. Cf. Mngr 
Míecislaa HaUta comte LedÓchowski par 3/***, Bruselles 1875. 

Lee (czyt. Li) Anna, ur. i73G w Manchester, córka biedaego 
icrawca, r. 17 68 vryst^pila jako prorokini pomigdzy kwakrami i, jako 
nczennica innej prorokini Joanny. glosita drugie przyjScie Jezusa Chry- 
stasa w postaci kobícty. Jako narnszyciolka pokojů publiczncgo zostala 
nsadzona do ni§zieiiia, gdzie „cudowne áwiatlo, jak múvita, j% otoczyto 
i pukazat sig j^ sam Chryatns, który j^ wybrat na oblubicnic^ baranka." 
R. 17 74, ze swymi zwoleanikami, udala aig do Amecyki i oaiadla oad 
wyíazyra Hudaonem. Liczba zwolennikdw jej rosla, OBobliwio od ireo r. 
Nazywano ich szydcrczo tze)rerami, shakericitfiísaci/mi ak; sami zaí 
nazývali aig :jednoc:ojiěm toicartyiitiiiem vitrzijcych w drugie przyjécie Chrg- 
stusa. Jako odrzucaj^cy przyaiggQ, nie chcieli zložyó przjsiggi kolonjal- 
nej w czasie wojny o niepudlcgÍoá6, i dla tego podejrzevano ich, íe s% 
szpiegami angielskimi. Lee wtr^cona zostala do wi^zienia. Po odzyaka- 
nin nolnoiici objoídžala przez dwa lata kolonje swoich wyznawców, któ- 
rytni potem, najwyžszq ^vtadzi^ kapíaúsk^, zarz%dzu)a jeszcze rok jedeii, 
i zebrawszy ich okolo siebie, pobíogosíawita ím, kincze swego królestwa 
ztožyla w r^ce nastgpcůw swoich Józefa i Lucego i „znikngla iio z ocz6w'" 
(iT84); szekeronie bowiem nie nmicrajq, Emieniaj^ síj tj-lko v oczacli 
dwiata, a duaza uuosi si^ i. ntego pod wptywem nadmíuru áTviatta. Xie 
oczeln^4 tedy nu ciat zmartTrycbwstanie; juž oni i% zmartwychwstali 
i 2martwychwstaj4 ci^gle. A jak ámterci, tak nic ma pomigdzy nimi 
i narodziu. Króloatno niebieakie juž prz}'8zta, atare prawo zniesione, 
ostaí rozkaz mnoíeaia aig, grzech Adama przejednany, z pracy zdjgte prze- 
kleliatwo; ziemia i wszystko na nicj odkapione; aniotowie i ducby sq 
znown alugami i powiernikanii cztowíeka (apirijiijim). Pokoje szckerów 
polno 9% cherubinów i aerafinůw, z któi7mi ťi poufale obcoj^. Wazyatkíe 
ipiewy, níywane do naboíeňstwa, 8% natclinione we ánie i przez objawienie. 
Kto chce przyat^piĚ do aekty, musi naprzód uledz egzaminowi i próbie, 
czy sifl godzi na jej czlonka. Kandydaci do sekty nazywaj^ sig egtami- 
nandami, i ci iBog% roieó jeszcze prywatn^ swoj% ntasnoíČ. iíupetni aEe- 
kerzy nazywaj^ sia zjednocionymi, skládaje Slnb czystoáci i losy swe 1^- 
Mfj zupetuie z losami braci. Matřonkowie, watepuj^cy do sekty, zacho- 
WDJ4 tylko duchovy przyjaíli; sympatja i powinottactvro duckone Jeat 
oczyazczun) i poduicsion^ pozoatatoácí^ nczncia zmyslowcgo. Ominy raaj) 
stroje prtewodniethi íeťiskle, przedatawíaj^ce matkg Anag, ale tylko cte- 
feáaie; ilnchoiro przebjrwa ona wci^ž pomigdzy swemi dzieémi. Prijczr''"- 



Lefr;^L9gtcí ptpnizcy. 25 

wodniczhi^ gmina ma jeszcze swego biskupa i atavBzego (kaznodziej^). Ziemia 
jest nniebem;" ziemia odknpiona zostala prac%: s% to dwic zásady szekerów, 
przypommaj^ce doktrjn§ materjalistowsk^, przybrane tf Iko w formy spi- 
rytnaliie. Sekta liczy okoto 6,000 wyzaawców w Nowym Libanie, doliaie 
hadsoúskiej, a prócz tego po róžnych okolicach Stanów Zjednoczonycb maj% 
j^cze 1 8 gminswoich. Glówn^ cz§áé ich nabožeústwa staaowi^ pewne tance 
(ti^ ich nazwa thakers)^ maj%ce przypominač juž to drženie przed gaie- 
wem Božym za grzech, jaž podobieňstwo Dawida przed Ark% przymierza, 
i Jana, w žjnrocie matki radnj^cego si§ przyjácin Messjasza. Szekery, po- 
dobnie jak wegeterjanU^ užy waj^ tyiko potraw roálionych, z t) tylko tó- 
žníc§, že pozwalaj^ jeszéze na jedzenie jaj. Do wojska nie wst§puJ4;, 
polityk^ wcale 8i§ nie zajmnj%, a caly ich patrjotyzm polega na tém, 
iž ucs^, že KoáCiořem przyszloáci Jest Košeiól amerykaúski. Nosz% takže 
wlaáciwy sobie nbiór. Cf. Hepworih Dixon^ Nen Amerika, třum. Oberlán- 
der^ Jena 1868; ťcř., Seelenbránte, thim. j, Freae^ Berlin 1868, 2 i. N, 

Lea (czyt. Zí2) Samuel, nr. 14 Mája 1788 wLongnor, whrabstwie* 
Sálop, nczyl 8i§ najprzód ciesielstwa, potem wzi^l si§ do ksi%žki, w Cam- 
bridge poáwi^cií 8i§ nauce j§zyków wschodnich, 1 8 1 9 zosta} professorem 
jazyka arabskiego, póžniej kanonikiem w Bristolu, 1888 professorem ja- 
zyka hebrajskiego w Cambridge; nm. 16 Grud. 1852 w Barlay. Napisal 
Cfram. hehrajsk^^ Loud. 1881: Slownik kebr.^chald.-angieUhi^ ib. 1840; 
Events and times of the viaions of Daniel and St. John^ 1851. Przetíu- 
maczy} i skommentowal Joba, Lond. 1887, 8 t., i Ibn Batut^, ib. 1888. 
Sporz^dzi} nowe wydanie syrjjskiego Starego (ib. 1828) i Nowego Te- 
stamentu (ib. 181 6), takže, na zlccenie towarzystwa biblijnego, Diblji wjg- 
zykň malajskim, perskim i indostaúskim; Psalmów i Ewangelji w jazyku 
koptyckim i arabskim. 

Legací papiezcy. Z najwyžszej wladzy, jak% ma Papiež nad calym 
Koácio^em, wypíywa prawó wysylania w róžne jego strony poslów, gdzie 
tego zaehodzi potrzeba;''*w przcciwnym bowiera razie i wladza Papieža 
bylaby ácieánion%, a nieraz niepodobn^ do wykonania. W tyra duchu 
wyraža 8i§ juž Innocenty III Papiež: „Poniewaž glowa Košciola, dla ludz- 
kiej gwej nátury, nie može jednoczeénie znajdowaó si§ w róžnych miej- 
scach, ani lotem skrzydel w odlegíe udaé si§ strony, ažeby sprawy nie 
derpialy zwloki, wysyla swych legatów, jako delegowanych sgdziów." 
Trzy rodzaje leg^tów papiezkich wyróžnia juž Cap. Officii l de Off. 
leg. inIV. i) Legati a latere, zwani przez Papieža /raír^í nostri^ 
gdyž zwykle wysylani z liczby kardynalów; 2) legati miss i, czyli 
nwitít apostolici^ a w nižszjrm stopniu internuntii^ i 8) legati nati, 
których legacja stale po}%czona ze stolic^, na której zasiadaj^ (qui sua- 
mm praetextu eccleslarum legationis sibi vindicant dignitatem); w da- 
wném prawie zwani s% takže cicáni apostolici, Juž w lY w. spotykamy 
sif ze zwyczajem, že Papiež w róžnych stronach powierzal wykonanie 
ex^M juryzdykQJi swojej niektórym biskupem, którzy od csíBsa do czasu 
mieli zdawač mu sprawQ z užywania tej wladzy. Poniewaž zwykle na- 
8t§pca takiego bpa t^ž otrzymywal wladz^, apostoUki wikarjat zl%czony 
zostal z pewnemi stolicami biskupiemi. Najdawniejsze przyklady wika- 
rjatów mamy. teasalonicki na Uliryk i arelatenski na GalljQ (ob. Hilary 
arelat. i Leon I), które przetrwaly až do VII w.\ Vnne x o^^^^ ^x^^^ssa 
wikaijafy hjr]/ aJbo osobiste, jak é. Augustyna, apo&tol^L ^\í^\q^9>^^^^^ ^ 



Legsci papiezey. 



26 

albo tez nlaáciwej joryzdykcji, jak bpa z SewUli. Wiadza takicli wi- 
karJQszów apost. zaležata as, czawaniu nad karnoácii koácielnq w obr%- 
bie wikarjatu; potnierdzali wfbór bpów, ktúry ch uast^pnie kOHsokrowali 
metropolici; vikarjusz znolywat synody i przyjmonat apellacje od vý- 
rok ów prowincjonalnych soborów; pierwaze zajmovral mi^sce mif|dzy 
bpami swcgo nikarjatn; zdaje sig nawet, že picrniastkono palljusz byt 
oznakq juryzdykcji papiozkiej, udzielanej nikarjuszom apostolskiin. W VIII 
w. i. Bonifacy, apostot Niemiec, wystgpnje jako legat papiezki, z obszer- 
11% wielce wtadz^, » to Moguucjg obrat zaavq katedry, arcybiskupia ta 
filolica pierwsze w NiemczecU zaj;ta niiejsce. Odtqd arcybÍBkiipi jmo- 
gnnccy, podobnic jak od á. Bunstaua, nastgpcy i. Augustyna na orcy- 
bisknpiej katedrze w Kanterbury, zowÍ% sig Itgali natí. Tymže tytnlem 
ozdobieai zostali ci bpi, którzy, podobnie do dawniejszych wikarjuszów 
apostolskicb, przy biskupiej swej stolícy posiadalí jeszcze wladz^ legat^w. 
Szczegótowe instrukcje okroálaly n pojedjáczycb wypadkach wtadzQ ta- 
kicb legatów. Ze inakomitszycb siodzib legacji przyloczynty nastupujíce: 
Toledo Ha Uiszpanj^, choů nJejednokroCnie zaprzeczaue; IHíeims na zale- 
žna odeů prowincJQ; Bourget na Akwitanjg; Vienne aa 8eptymanj§; Lf/vn 
i Sens byly tjlko tytularnemi legacjami; Kanterburi/ na AnglJQ; St.' 
Andreu^ na Szkocjg; Moguncfa, Tryer, Kolonja, Snlthvrg i Magdeburg na 
Hioncy; Praga na Czecby; Gniéino na Polsky; Gran na Wfgry. We 
jlgszech iridzimy tak zwan^ MonarcMa Skula (ob.), jako przyklad le- 
'1 udzielonej šwieckim k8Í%2§loni. Podobnego rodzaju, cboč tylko 
Itejáciowy przyUad mamy w Anglji, gdzie Aloksander UI Papiež nadat 
írólowi Ilcnrykowi II legacj; na cate paústwo, pod narunkiem jedotk, 
ie nie b^dzií; inůgt przelaÉ praw snoich na arcybisknpa Yorku; w tyni 
7AŘ wlaSnie celu prosil Henryk o Iegacj§, chc%c npokorzyó arcybpa kan- 
totbcryjakiego Tomasza Becketa. Ponienaž wiela takich legatúw wy- 
nosUo BÍg z wysokiej swej godnoáci, instytucja ta stracila stopniowo na 
znaczeniu, pozosttď jedno bonorony tytul. W naínicjazych razach Fa- 
piejc, nie czekaj%c na aprawozdania tych legatów, wysylali kardynatón, 
úpBtrzonycb znacznemi przynilejami, którzy w wyznaczonóm sobie terry- 
torjam bezpoSrednio zast§powali Papieía. Legaci ci a latere posiadali 
juryzdykcje ordinaňant, wi^c, wedtug Cap. Lcgatus ň dc off. leg. in VI, 
nie koňcz^c^ si^ ze ámierci^ Papieža, który ich wyslat. Reprezentujíc 
prymat papiezki w powierzoném sobie terrytorjum, uiywali z matem 
ograniczcniem wszystkich praw, zastrzežonych Papiežowi, i tak; udzielali 
abaolDcjg od rezerwowanych cenzur, wykonywali ntadzg nad nyjfitrani 
i pod juryzdykcji biskapiej (ob. Exempcja), dyspensowali od przešzkód 
matíGÚskicb, nadawati beueficja, zwtaszcza zastrzežone Papieíiowi, po- 
twicrdzali wybór arcybiskupów i bpów i t. d- Szczególy te wladzy le- 
gatów ii lalere nie potrzebonaty byč wymieuianemi, starczyta ogólaa 
klauzula: cum facultatibus solitia et consvetis. Wykonywanio tak obsier- 
nej wíadzy, szczególnicj przez legatów a latere ultra monlee, ůiúo wkrótca 
powód do licznycb sporów z bpami, a roBS%ca niechgé wladzy áwieckiej 
ku duchownej sprawila, ie i ksi^gta coraz nieprzyjažDiej zapatTywalí 
8Íg na icb dziatalnoíú, gdyž s^dzili, že przez to raniemana icb wladza 
nad Koéciol^m si^ umniejaza. Gdy žatém interCEa królów i bpów watno 
ea sprawg narodow^, a z drugiej strony niektórzy tei. Icgaci wladzy snej 
nMdaixiU dosžlo do tego, že ániecka wladza zacz^ta broaió wst^pu Ie- 




Ugtoi |iwi*<^y*--Ug«9i w PoIsM. 27 

gatom do krign. To sUpiúto Jana XXn Papieža, ie w Eztrav. opper 
gentes i de coniret. c. i zwyczaj ten nznaí za nieiiažny, ksi^tQtom, 
broni^cym wst^pa legatom papíezkim, zagrozil kl^tw^, a inteiTdyktefli na 
kraj. Pomimo tego trwai we Francji zwyczaj, že legaci tylko do I^yonu 
doježdžač mogli, gdzie czekali, až petnomocnictwo icb» które posylali do 
Paryža, nznaném zostanie za w^ne. Post^powanie takie tóm bjto nie- 
w^aáciwazém, že jož na drodze prawnej ograniczono wladzQ lefpatów; so- 
bor zaó trydencki na sess. XXIY c. 20 de Ref. znióal wszelkie wspót- 
zawodnictwo wladzy legatów z bi8kupi%. Nadzwyczajne te legacje z czasem 
coraz rzadszemi 8i§ staly, za to w nowszych czasach Stolica Apost. po- 
stanowila stale nuncjaiury n róžnych paňstwach. Nazwiemy to raezej 
wznowieniem, gdýž jeszcze przy cesarskim dworze w Konstantynopolu 
Papiete utrzymywali stalých poslów, znaných pod nazw^ apocrisiarii (ob.) 
ezyli respansales. Nnncjnsze, a na nižszym stopniu internuncjtaxe po- 
dwójne zajmnj^ stanowisko: 8% czlonkami ciala dyplomatycznego wpaú- 
stwie, w którém rezydígf, a jako reprezentanci Papieža, pierwsze mi§- 
dzy poslami zagranicznymi zajmi^% miejsce; povtóre, w koácielnych sprá- 
vách majii w instmkcjach swoich nadan% pewn% jnryzdykcJQ, mi^dzy 
innemi do przeprowadzenia procesów informacyjnych wybranych albo 
zamianovanych na bisknpstwo dochownych. Zazwyczaj sami si|tež arey- 
bisknpami Inb bpami in partibus. Pko nnncjatorom papiezkim wystgpo- 
nal w ostatních czasach febronjanizm (ob. Hontheim) i wywolal w Niem- 
czech tak zwany spár o nurujatury^ do którego oka^^ jbyla nnncjatura, 
1786 w Monachjum erygowana, na proéb§ ksi^cia elektora bawarskiego 
Karola-Teodora. Cf. tej £nc. V 25...; Joannee Nicolat^ Enchiridion fa- 
cnltatun legati; Andr, Barbazia^ Tractatus de cardinalibns legatis a lá- 
teře, znajdiige síq in Oceano jur. vol. Ví p. 61.. Logd. 1585; Bruni^ 
De legationibns, Moguntiae 1548; Grimani, De legatis, Bononiae 1602; 
Thomas a Turri^ De anctoritate, gradu ac tenninis legatonun a latere, 
Bomae 176 7; Peregrin. Maseri^ De legatis et nnntiis apostolicis, ib* 1709; 
Commentatio historico-canonica de legatis et nnntiis Pontificmn eoram- 
qne íatis et potestate, 1785; Mathias a Corona^ Tract. de potest. Cardi- 
nal., nuntior. legator. etc., Leodii 1677. (PhiUipa). X. F, G. 

Legat jak ma byó przyjmowany, przepisi^c Ceremoi^al biskupi 
(1. 1 c. 15; cf. tež Herdta Praž. Pontif. t. I n. 118 i 132), który daje 
liczne przepisy, jak 8i§ ma zachowaó biskup djeceiýalny w obec legata, 
Inb nnncjnsza apost. W ogóle wszystkie honory w precedencji, blogosla- 
wienia, kadzenia i t. p., w tym razie povinny síq Qddawaó nuncjnszowi, 
jako reprezentantovi bližszemu Papieža. Mi^dzy innemi i to zauwažono, 
že przy obrz^dach dlužszych, jak konsekracje, áwi^cenia, przy poáwi^- 
caniu olejóv i t. p., dla uniknienia utrudzeú w ceremonjach przystoj- 
niej b^dzie, gdy wyslannik papiezki swej obecnoáci zaniedia. Na wszy- 
stkie izczególowe przypadki, mog%ce si^ przytrafié, odpowiedzi wynaleáó 
možná w Caeremaniale Episcoporum^ z indek^u pod wyrazami Ltgatua 
i NuutíuMi ajeszcze dokladní^ w Fraeis jPona^i^o^: Herdta, pod temiž 
iiryrazami. X S. J, 

Legaci inuncjnsze w Polsce. Tak jak do wszystkich kra- 
jów, w których zajašnialo áwiatlo prawdziwej nauki Božej, tak i do 
Poláki, równo z przyj^ciem wiary áw., wysylala Stolica A.po%\.« v^^^ 
swoich. Przez pierwsze azešé wieków, až do ustanowtonia ^\aI^^ TnA.^\%r 



28 Lagaci w Pfltcoe. 

tury, ci reprez9iitftnci Stolicy Apost. nysylani bywali w szczególaiejszej 
. tylko misBJi i do Ealatnienia pewnych tylko duchovrnycii czynnoíci, nie- 
kiedy jednakíe z bardxo rozlegtq wtadz^ zatatniaaia nszelkicb biež^cych 
Spr&tt Koáciota w Polsce. Dopiero od r. !55G, gdy statq przy dworze 
polskim zaprowadzono nuncjatnr^, nieprzerwany juž jest szereg auncju- 
Bzów papiezkicb, z petti^ wíadzq urz^da swego. Zt^d legacja papiezka 
w Polsce na dwB glówue rozpadá aig dziaty: pierwszy trwa do r. 1556, 
drugi od tej epoki až do zwiniecia nimcjatury na schylka zesztego wieku. 
W pierwazym okrcsie wyšledzonjch dotfid z imienin posfów Stolicy Apo9t, 
jost z górq stu, wysylanych czy to v cbarakterze legatóvr przyboczaych 
II lafere, zwjuKajnie kardjnalów, czy legatów zwyczajnycb, z wtadz^ lega- 
tíiw a latere, czy kommissariiy papiezkicb, czy nreszcie internuncjuszfiw. 
jakimi bylir Angelue Horlanua r. H8ii (Ratfnald., Annai, XIX S8ň) 
i Robert Orsini i6ia T.(Ciampi, Bibliografia critica delle reciproche cor- 
respondeaze delI' Italia colla Russia etc, Florencja 18S*), W drugira okre- 
8Íe statycb niincjnszów papiezkicb bylo, w PoUce í6, internunojuazów 12, 
tyliiž legatów a latere i okolo s o nadzwyczajnych poalów. Z pierwszego okre- 
su akta legatów papiezkicb dotad s^ niezuane, a jeáii cokolwiek wiemy o nich. 
to tylko z kronik, roczníków, bullarjuszów, kodeksów dyplomatj-cznych 
i ZB wspůíczaanycb dokumontów bislorycznych, publikowaaycli w cz&sacb ďzi- 
siejBzych. Pierwszy, który spisal szercg nuucjuszów i legntůw w Polsce od r. 
»84 (?) hyt Jóie/ Garampi^&TCyhv Berytu, nuncjnaz w Polsce od r. 1711 do 
177€, i jemu Wkie zawdzi^cza aig uporz^dkowanie aktów nuncjatury pol- 
skiej od r. 1678 až dojego czaaów (Ciampi op. c. I 113; Fabíst, Wia- 
doraoéč o legatach i Duucjnszach apoštol, w dawnej Polsce, Ostrov 1863. 
wyd. a-e ises, p. 837). llekroč wysytala Stolica Apost. legatów swoicb, 
osobný každému legatowi czy nuncjuszowi dawata iustrnkcj^. Ogóliticjsze 
pomijftj^c, w szczegótowycii poleeala im: arz^dzenie bierarchiczne Ko£cío- 
ta, zaprowadzenie odpowiednich reform w Koácielo i duchowieástwie. 
zwotywaniu i odprawianiu syaodów, wizytowaniu djecezji, godzeniu zwa- 
énionych ksi^ž^t, bpów, opatów, wybieranie Swigtopietrza, oglaszanie wy- 
rokúw i sprawowanie s%důw najwyžszej oBtatniej inataneji. Przyježdíají- 
oy legat papiezki przywozit 7ie stolicy áwiata cbrzeácijaóskiego taski 
í blogoslawieiistna Ojca áwi^tego, a czasera gromy i ])Ot§pieiiie; przywozil 
dary dla košciotów i djecezji, dla panujfcych i dostojnych oaób, Przy- 
ježdžali legaci papíezcy w wažnych dyploraatycznych raissjach, z oznaj- 
mieiLiem nowo wybranego Papieža, z powitaniem nowego monarchy, a níe- 
rzadko i na dworskie królewskíe uroczyBtoíci. Uroczyate bywaíy wjaidy 
i przyjgcia legatów, opiaywane przez samychže legatów, w ichrelaejach, 
przesylauych Stolicy Apost. Sprawozdanla z poselatwa, korrospondencje 
a Rzyntem stanowíq bogaty matcrjat historycíoy i te, wielk^ maj% prie- 
W8(ts i wyžszoáó od podobnycb relacji posiów iuuycb raocaratw zagrani- 
cznycb, že im prawie w zupetnoáci zawierzyé možná, czego jednakže 
o inaych tego rodzaju žródtacb rzec nie podobna. Odježdíaj^c legat 
czy nnncjusz, jeíli zaraz nie tniaí naat^pcy, papiery swoje powierzal iwy- 
kle jakiej dostojnej osobie, a czgsto archiwum calc pod wjl^czn^ od4a- 
wat opiekg i odpowiedzialnoé<^. Przyježdžaj^cy legaci, a zwtaszcza nun- 
ejusz«, przedstawiali ňi% mouaraze, skládajíc listy ich !ia]ecaj%ce, spehúali 
to wszystko, cowskazane mieli w swej inslrukcji. Zwykle potem bywali 
a prjrtassa, o bpa ATsIcowakíego i u tych panów i senatorów, u którycb 



L«gací w Polsee 29 

zlecono ixn w instrokcji, lob n których potrzeba ich wymagala. Sprawa 
relig)i i Koéciola naczelne zwykle i gtówne w instrukcji žigmowa^a miej-i 
sce. Že takie piámienne instrnkcje každý nnnc^jusz i legat odbiersJ, rzeoz 
Biezawodna. Przeždziecki (Wiadomoáó bibliogr. o r^kopismach, Waraz.. 
1850) takich instrukcji odszukai 18 tylko: najdawniejaza Honoijasza IV 
z r. 1286 dla bpa tuskulaúsluego Jana jest ap. Ba^nald,^ Annal. eod. . 
an. Bykaczewski (Relacje nnncjmzów apostolskich. Berlin 1864) wydm-' 
kowal 8, a w tych 8 «| takie, jakich nie ma wspomniauych u Przeždzie- 
ckiego, i trzy do tej náležíce kategorji, o których piaze Ciampi. NaJ- 
pierw8z% z Gzynnoáci legatów bylo hierarchiczne urz%dzenie Koáciola 
w Polsce; sprawy te zi^twiali: legaci Grzegorza YU w 10 75; Idzi^ bp 
tnsknlaňski, w 1123 (Ryazczewski i Muczkowshi^ Codex diplom. II); WU- 
helm^ bp Modeny, ok. r. 1224 nrz^dza 4Í6cezje w Pmsach, Inflanta^, 
liwoDji (Raynald. XIII 886, 420), w 1244 rozgranicza dijecezje: chel* 
miÁ8k% (ob.), warmiňsk^, sambiÚ8k% i pomezaúsk%. Kommissarze papiezcy 
w 1886 na Kosi, a w 14 1 6 na Litwie oznaczaj% djecezje Rusi i Litwy. 
W czasacb ostatních legaci papiezcy: ArcheUt w 1784 i Liua w 17 98 
ustalaj% granice arcybpstwa mohilewskiego i bpstwa mú&skiego. Sprawy, 
tycz^ce 8i§ poprawy obyczajów duchowieástwa polskiego, zwykle na sy* 
nodach ziďatwiali; ale Gwaldo^ bp Bellowaku, odPaschalisa II (r. 1104) 
misi peln^ wladz§ zreformoivania Koéciola w Polsce „in capite et mem-; 
bris" (Bielowshi^ Mon. Pol. 11 796); podobnež polecenie od Klemensa in 
odebrat Jan Malebranka r. 1188 (Fab. 2 6), od Celestyna III Fiatr z Kar 
put 1197 (BieUnvski^ Mon. Pol. II 800, III 162), a od Honorjusza III 
r. 1220 Grzegórz Crescentia (Dlugosz^ Hist. Pol. an. cit.; Bielowshi^ Mon. 
PoL 11 801). Až do XY wieku z 40-tn pierwszyoh synodów, vt Polsce 
odprawionydí, 16 przypada na legatów Stolicy Apost., z tych czterech 
synodów dekrety s^ prawie m extenso dochowane, a mianowicie: Jakoba^ 
arcbi^jftkona leodyjskiego, z r. 1248, Gwidona kardynala z r. 1267, 
FíUpa^ bpa fermeúskiego, i kardynala de Oentilia z r. 1809. Od XY w, 
i przez caly wiek XYI žáden z legatów papiezkich nietylko nie zwo-. 
t^je, ale i nie zasiada nawet na synodách polskich, a w póžniejszych cza- 
sach, sczkolwiek synod towicki z r. 1566 uchodzi za odprawiony przev 
Luduňka Aloizego lApomani^ bpa Werony, a nuncjusza Pawla Y, a piotr~ 
kowski w r. 157 7 przez WmcenUgo Laupo^ nuncjusza Grzegorza XIII, 
to jednakže wi§C€|j tam jest rad. i postanowieň samychže bpów, niželi le- 
gatów papiezkich. Ck> 8i§ tyczy innych czynnoáci legatów i nuncjuszów, 
jak godzenie zwaánionych k8ii|ži)t, bpów, opatów, to wte najwi^cej obfi* 
tuje wiek XY, a w tych ni^gtówni^sze byly sprawy z krzyžiiiami, a niÚ7 
czynniejsze w meh poárednictwo Stolicy Apostolskiej. Od pólowy XIII 
w. i przez caly wiek XIY prawie wszyscy legaci odbieraj^ polecenia áci%- 
ganía áwi^topietrza, to na lamp§ á. Piotra, to na krucj^^, to na budowQ 
koádola. W XY w. obowi%zek ten malaje, a w XYI jeszcze bardziej, 
w r. 1540 áwi§topietrze wynosi rocznie juž tylko 420 grzywien, które 
przez breve Pawla III 28 Kwiet. 1540 podarowane zostalo Zygmuntowil. 
W XYI w. herezje, które tak bardzo zaražaj% Polsky, najmocniej obcho- 
Íz% Stolic^ Apost., nuncjuszów jej i legatów, to tež každý z nich spe- 
cjalne odbiera w tej sprawie instrnkcje i zalecenia. Wažn% niezmiennie 
czynnoáci^ nuncjuszów i legatów byly s^dy apostolaWi^ *\ tiuucív^Xascc-- 
kkie, w litójjeh, z ujm§ nie raz juryzdykcji biaknpiej, iozss\jí2A\\ s\ít«^l 



^H 90- w ^^M 

pierwsrej ínatancji, o co gloine bywalj^ skargi i zažalenia, prawie zs- 
wize zgod% uwieóczone i zalagadzone, czy to odwotaniem legata i nnn- 
cjuaza, czy jakiemš wyszczególnieniera okázaném Polsce. Tu teí miejace 
wspomnieú o owych daracli, któremi Papieže przez legatůw i mincjiiszów 
udarowywali krúlóvr polskicli. I tak: kardynal bp Ostji Lalinut Ursmi 
r, 1425 przywozi od Marcina V Wladystawowi Jagielle gwůždí z krzyía 
PaitskÍGgo (Dlugoii, Hiát. an. 1425); Tadeusz Tomasiim 1433 Yřlftdy- 

■ slawowi in czapk^ i miecz poéwigcoQy przez Eagenjasza IV (rgkop. 
bibl. Barb. n. 3463"); ^an, biskup i ComeriVio, r. 1 4 48 Kazimicr«wi Ja- 
gielloňczykowi kapclnsz i róž? z!otii (Dlugos:, Hiát. a. 1448); ÁrhŮes 
Grasai, bp z Monzy, r. 1525 od iCleraenaa VTI Zygmuntowi I CTapkg 
i miecz pošwigcouy, a królowcj Bonie róí§ zřola; fíieronm Hoíariii* Zy- 
gmvstowi Angnstowi od Pawta III r. I.í40 przj-woíi czapke i miecz 
poSwiecony. Tož r. 1680 Grzcgórz XIII Stefanowi Baloremn, a Sykstus 
V Annie Jagiellonce przez legata posyta róíg ztotii. Czapk^ i mieczem 
poéwÍQConym od Urbana Vin udarowany jest Wladyslaw IV 1625 r,. od 
Klemensa X r. ifiTS Michal Korybut Wiíaiowiecki, od Innocentego XI 
r. 1684 Jan III Sobieaki, a od Benedykta XIII r. 1726 królewicz Fry- 
deryk August, Ztotq rití.^ odbierajq: Anna íona Zygmmita III r. 159 7, 
królowa Eleonora malíonka Korybnta, Marja Kaziroiera žona Jana ni 
i Marja Jůzefa žona Augusta III. Z legatów i nuncjuazów wysytanych 
do Polski siedmiu zostalo potem Papiežami. I tak: JaW-/, PantalMn, ar- 
ctaidjakoQ z Leo dj u m, wy stany r. 1247, po Aleksandrae IV r. 1261 obra- 
ny byt Papieíem pod imieniem Vrbana VI. Mikolaj Boceasini, generál 
oui dominikanóff, kardynal bp z Ostji i VeHetvi, wyslany od Boatfacego 
vru, po ámierci togoi r. i303 vrst^pil na Stolicf Apost. pod imieniem 
Benedykta XI. Enaast Silvjntt Pfccohntfnt, bp Sienny, kardynal biskup 
ffsríDijski, pod imieniem Piuea 11 zostat Papie2em po Katikscie III r. 
1458. Ilipolit Aldohrandiai, kardynal tegat a láteře Sykstusa V, w StyczaiTi 
r. 1692 obrany byí Papieíem pod imieniem Klemensa Vin. Klemena 
X (Altíeri), Innoceuty XI (Odescalchi) i Innocenty XII (Pignatelli) Pa- 
pieže od r. 1670 do 1700, vrstepuj^cy na tron bezpoáredaio jeden po 
dmgtiu, wszyscy przedtóm byli tegatami Stolicy Apoatolskiej w Polsce. 
Od flíimiuíia kardynala z r. Il4e (Kodeis dyplom. wieikopot., Poznaif 
1«I7 I 18) ař do Watvr^yňea Liti;/, ňo r. 1794, liceny jest bardzosze- 
reg legatów a laterf, jako kardynalów przybywajqcych doPolaki: jest ich 
bonriera trzydziestn kilku. a niematy takža poczet tych, ktůrzy poskoA- 
czonej legacji czy nuncjaturze purpury kardynalsk^ zaBzczyceni byli, prze- 
witžnie za wstawieniera si^ krůlów polskicb, którzy za sw)'mi biskupami 
praivie nigdy aie wstaviali si^ i nie nyjcdoyvali im kardynalskiego ka- 
pelnszs, a za obcymi tak usilue b t^ promocj; obstawali, it. cz^ste byly 
gaiewy, joSli wstawlenie aig icli nie bylo nwzgledniane przoz Papieža. 
Z krajowych bpów, którym Stolica Apoštolská powierzala legacj? w Pol- 
seei wymieniamy; Henrika KitUicza. arcybpa gniežnieňskiego, zwanego mylnie 
urodconym legatem, od 1210— 12 19. Innocenty III przez breve z d. 4 
"Wnoínia 1210 r. oddal Henrykowi w opiek? Koició! w Prusacb, nic 
nie wapominaj%c o legacji (Kod. di/pl. wielkop. n. 67); Honorjusz III, 
Aoskolwiek kitka rázy pisat do Kietlicza, dopiero v W&úe 7, d. 2a Kwic- 
toia 1318 r. po raz pierwszy tytuluje go legatem Stolicy Apoat. (taražc 
-"■ ^Or " przex breve í dníit ll Mája \2\'» jii go uwalnia od obowiv 




i 



Ligtci «r Peboe^ 31 

ikifw legtta (taiaže n. 105). R. 1S20 do rozs^dzenia Bpráw kapiti^ 
krakowskiej naznacza, jako kommissarzj, archi^akona l^czyckiego i kan- 
tora sandomienkiego (Kodeks dyplom. katedry ^raib., Krak. 1874 n. XI). 
Grzegón IX przez breve d. i Mája 1227 opata witowskiego i probo- 
azcza X Kamieňca naznacza do rozs^dzenia sprawy míQdzy bpem wrocla- 
nvBkim a biskapem krakowskim; tegož r. 23 Msja tych samých co wyžej 
kommiflsarzy i bpa wroctawskiego do innej sprawy (Kod, dypL kated, 
Irttk. n. XVIII); 1240 legatem Grzegorza IX by( bp wrochiwski Tomass 
(Theiner, Mon. Pol. I 86). Za Urbana IV legatem Stollcy Apost. byli: 
arehidyakon opolski (Fabisz^ Wiadom. o legat. 44), Anzélm^ bp warmij- 
ski (Heledy Starodawne prawa pol. pomniki I 836). Od 1875—1880 po- 
bořen áwigtopietrza w Polsce byl smutnej pami§ci proboszcz gniežnieňski 
Mikolaj Stmzherg^ a 1895 Mikoiaj bp chetmiAski. Grzegórz XII przez 
breve z d. 26 Lipca 1409 legatem swoim naznacza Wojeiecha h. Ja- 
stri^ee, arcybpa gniežnieúskiego, a Mikolaja^ bpa kamiúskiego, legatem 
apostolflkim w Pmsach i na Pomorzn (FaMsz op. c. p. 7 8). Na mocy 
tet legacji, za Papieža Marcina V arcybp Wojciech w Polsce, a Mikolaj 
na Pomorzn wizytnj^ ^ecezje swoje i »|8iednie. Za Engenjnsza IV r. 
1489 Izydar, metropolita kijowski, sprawnje na Rnsi i w Litwie nrz^d 
legata. W XVI w. Piotr Tomicki od 1524 až do 1585 r. poborc^ jest 
^wi^topietrza (Theiner^ Mon. Pol. II 4\3^4S9), Jerzego EadzirnUa^kOkT- 
djn^a bpa krakowskiego; Klemens VIII wyslal jako legata do Zygmunta 
UI (Fabisz op. c. 1 9 2); a Bernard Maciejoweki^ bp krakowski, imieniem 
tegož Papieža prezydWat na synodzie wladyków mskich w Brzeáciu Li- 
tewsklm- 1594 (L^Untíški^ Katalog bpów krak. II 154). Oodnoáó nrodzo- 
nydí legatów Stolicy Apost., której dot^d nžywa]% arcybpl gniežnieúscy, 
Dflébma byla bnll^ Leona X r. 1 5 1 5 Janowi Laskiemn, prymasowi arey- 
bpo>wi gniežnieAskiemn, i wszystkim nast§pcom jego. Ogloszona na syno- 
dzie řQczyddm 1528, miala obowi^znj^c^ moc w Polsce calej. Najwa- 
žnS^fflEe prawa tych legatów nrodzonych te byly, že do nich szla apellacja 
od^ aqdów bplch i arcybpich w sprawach m^eňskich, dnchownych, dy- 
scypKnazliydt, do nich szedl reknrs przeciw postanowieniom djece^alnym, 
ale wtedy tylko, tóedy w krajn nie bylo rzeczywistego nnncjnsza papie- 
zki^o; Od- ogloseenlia tej bnlli do nstanowienia stalej nnncjatnry w 1556 
r., przez lat 88, art^bpi gniežnieňcy: Jan Laakx^ Drzewicki, Krzyckt^ La- 
uOskř^ Oamrat i Dzierzgaweki^ wladz§ té w calej sprawowali rozci^loáci, 
z bardzo malemi wyj^tkami. Legaci bowiem papiezcy, jak: Negri 1525, 
Sřfiuoldo 1586, Hhsario 1540, ArcMnto 1545^ Martínengo 1548, Ptačen* 
tmo 1558 i Z7mnť W1556 r., do szezególnydí tylko wysylani pomczeň, 
po zalatwienin takowydi wracali do R^mn. Po nstanowienin stal^ nnn- 
cjatury, kiedy ádffle przestrzegano, by jeden nnncjnsz zmienial drugiego, 
zwolna ostala fonkcja arcybpów gniežnieňskich, jako legatów, tak, že przez 
lit 80 áladównawet nie znajdojemy onego nrz^dn; dopiero kiedy Antoni 
Sanía CrocBj arcybp Selencji, powtómy nuncjnsz Stolicy Apost. w Pol- 
ice, r. 1680 otrzymal kardynalski kapelnsz, nie czekaj^e przyjazdn na- 
it^pcy, wyjechaldo Rzymn, ówczesny arcybp prymas Ján W^žyk^ zprzy- 
naležnego mn prawa, obj%l sprawy nuncjatury. Z przyjazdem nowego nun- 
qnsza arcybpa Larissy Visconti^i. 1632, wladza arcybpa jako legata usU^<- 
je, ale odt^ na mocy bnlli Urbana VIII, sprawy krymmaVa^ ^utVo^i^ft 
klí clo arcybiskD/>« gaiežaieúskiego^ jako do drugiej \iiataiiC)\) ^ tíuií^Vikl 



ř32 LesBCJ w Polsce. ^H 

w trzeciej dopiero i ostatniej rozstrzyga je iustangi. R. lese, kie^^^ 



I 
I 



I 



uuncjiisz Filonanii vyjecbat na czas jakiá z urz^dowania swego, znown 
arcjbp gaiežuieikki Jan W^ii/h prowadzi akta nancjatury, a kietly teaže 
Filonardi T. 164 li odwotan]? byl z uuuíýatury, to, nim przybyl Jan de 
Ivrres, prjmHS MocteJ íubieňgh', jako tegatus natus, zalatwial sprairy 
nnncjatury. Raz tylko i to w samyra pocK%tka utworzema nuacjatury oie 
dopilnowali sig arcylňakupi gniežnieiiscy, bylo to ví czasie bezkriilewia po 
ZygmuQcie Aogaácie. Kardynal Commeudoim, wyjcidiaj%c z Polski, zosta- 
wil aast^pc^ audytora swego Antoniego Gratiani, który de facto prowadzií 
wszystkie aprawy nuacjatnry až do przyjazdu Wincentego Laureo, a wisc 
rok prawie caty. Wlašuiwio wigc byl to pierirazy inteniuncjusz, o kte- 
rých potem taká byla waika mi^Jzy nimcjatiiri^ a arcybpami gaiežaieú* 
9kimi, jako urodzoaymi legatami. R. I6 70 Galeazio MarescoUi, arcybp 
Koryntu, kardynal, wyježdZaj^c na aimcjaturg do Hiszpanji, zostawil w Pol- 
sce mternimcjusza Earota Sarleschi, cztuvrieka áwíeckicgo; proteatonali 
przeciw ternu: król, ducliowieústwo, panowie (akta jego vol. 41). iGli 
przyslany jako nuncjusz Frantúzek Nerli^ arcybiskup neapoUtaůski, Ten 
niebawem opuszcza Polskg i «09tawia intGrnuncjiiszera Karola Grappi, zno- 
vm cywilnego; krůl wtody wydaja uoiwersal, aby, pod karf loodukatów 
i trzedi miesigcznego wigzienia, nikt stg uie wažyl staivač przed s^dem 
iaternuncjusza. Akta lež jego nie iatniej^ fZaliwh, Eplae 11 p. 3). R. 
I6 7e Franciii:ek jQuonuúii, powotany oa iiuacjatur§ do Wtadnia, zostawta 
interaimcJDSzem Franmzí-a 7vcci. Wtedy prymas Olazowskí podaióal gnalt, 
wydal okóliiiki do wazystkicb bpów, aby internu acjos/a nie stuchali, i do 
siebie, jako do urodzonego legata, wszystkie sprawy odsytaó zalecal. Mimo 
jednakže tycb wszystkicli proteatów, oSmin jcszcze bylo podobných inter- 
nuncjuszów, a ostatním byl KrsijsHof Hilanj Scembek, koadjutor biskupa 
plockiego. Najbogatsze žrádla do historji legatów i nuucjuszón w Pol- 
sce B%: w aktacb nnncjatury polskiej w arcbiwum watykafbkiém, w ar- 
cbtwom Quacjatury w Wledniu, w archinnm ministerstwa spraw ducho- 
wnych w Petersburgu i w archiwum glúwném narszawskiém. Trzy pier- 
nsze ír6dla nawct nie s^ spisane, a wi§c i nicznanc, ostatníc tylko 
jest zregnlowane i jako inwentarz mieáci sig dot%d przy metryce koroB- 
nej w Warszawie. Spis ten obejmiye 183 votumináw oprawnych i i*0 
plik nieoprannych; akta zaczyniU) si^ od r. ibia, \á% ai, do r. 1394 
i obcjmuj^akt 3 (i stalých nuncjuazów i i iQternuncjnszów. Wpierwszycb 
szeácin volnminaclt s% akta nuncjuszón; Calligari, Bologuetti, Boňi, de 
Capna, Raugoni, Simoneti, 7 i S Kožmy de Torres, 9 i to Laacelloti, 
11 — 14 Viaconti, 15 — 17 Pbilonardi, I8 Jan do Torres, I9 — 26 Vin- 
dooi, akta od iGá2 — i6go, 2e^37 akta PiguateUcgo od 16G0 — 1669, 
38 — 43 Marescoti, Sartcschi, Nerli, 43 — 46 Rannzii, 47 — 52 Buonvisi, 
i3 Tucci, 64— Ů9 i 72 Martelli, 60 — 67 PalJavicini, 68 i 78 Cautelli, 
69 a, b, 70, 74 — 76 i 19 Santa-Cruci, 71 i 17 — 80 Dcvii, 96— loa 
i 165 Santini, 104— 109, 166, 167, 180 Pauliizii. iio Camilli, ni 
Gianini, lis — ll9i Sarbelloni, I20 — 127 Arcbinti, 1S8 — 134 i iss 
Serre, isá~i42 i 169 Visconti, jíS- ií7 i 170 Duriai, i4b— lůo 
i 171 Gararopi, 161 — 158 Archetti, 154, I55 i 178 Szembek, 156 — 
164 i 173, 174 Saluzzii. Co mie^ci sig vr owycb 140 ptikacb tego &Í9- 
rozpatrzono dotqd i nie uporz^dkowano. A". /. PoUc^ 



i 



Lagendt. ^\ 33 



Lagonda, to co «tV ciytaé powinno^ w szczególnoáci lekcje (ob.), 
odczytywane w dawnym Koáciele w czasie nabožeůstwa, b^dž z Písma á., 
b%dž z OJCÓW9 b%di z Aktów m^czeňskich, z Aktów áwi^tych i žywoto- 
pisarzy; quae legenda erant^ legendami bywalj zwane. Póžniej wszakže 
wyraz legenda shižyl na oznaczenie opisu žjwotów šwi^tycb. Pierwotnie 
legenda byla czysto historycznym opisem žycia áwi^tego (ob. artt. Acta 
martynun, BoUandyéci), ale z czasem do tego historyczno-bjograficznego 
opisu pododavano poetyczne szczególy, jakie gor^ca wiara wytwarzaJa 
dla zachwycenia úmyslu i podniesienia serca» wiernych. Legenda w pier- 
wszém znaczeniu pocz^la síq zwaó wtedy hjografjq^ zywotami áwi^tych. 
a owemu drngiemu, swobodniejszemu i poetycznemu opisowi žywotów 
éwi^tycb, pozostala ostatecznie naziva legendy. Do takiego wyrodzenia 
síq legendy da^al okazjQ juž sam cel czytania žywotów éwi§tycli na ze- 
braniach chrzeácjan; celém bowiem takiego czytania nie byla nauka hi- 
storji, ale zbudowanie wiernych. Dia tego to opowiadanie takie rozwi- 
jano pelniej w szczególach, w przedstawianiu wewuQtrznych pobudek 
dziatania i zewn^trznych okolicznoáci. Koéciól nie poddawal zrazu takioh 
legend áciďej kiýtyce, a lud nie myálal tež, w buduj^cych tych i zajmu- 
j^ych c^taniach, každý wyraz i každý fakt mierzyó zwyczajn^ miar%: 
«bnl on, mówi Gčrres, legendy, jak obrazy šwigtych, nie za portréty 
osob przedstawianych, bo to možná zrozumieó zajrzawszy do najblij(szego 
dmgiego kpáciola, gdzie tež samé osoby zupelnie inaczej s^ namalowane, 
ale jako wizerunki, które, czy to podobné, czy niepodobne, maj§ na celu 
kunntownóm swojém przedstawieniem áci^gn^ó na siebie uwag§, rozbu- 
diié pobožnoáó, za swojém poárednictwem poci^gn^ó ostatecznie do Ba- 
ga.* Wsutkže nie naležy s^ié, že poetyczne rozwini^cie legendy priy- 
thunilo w niej cal^ treáé historyczn%, lub tež, že niekiedy calkowicie 
tej treáci jest pozbawione; ježeli nawet w czysto áwieckich ludowych 
skazkach i sagacb panuje zásada, že treáé ich przechowala si^ w istocie 
swej ni6tkni§ta w ustacb ludu, to tém bardziej twierdzié to možná o le- 
gendach áwiQtycb. Kawet mowy éwi^tego, jakkolwiek tu i owdzie z pe* 
wnemi dodatkami, wszakže u róžnych pisarzów co do istoty swej znaj- 
duJ4 8i§ tež samé. 31owa np. á. Andrzeja, gdy go do krzyža prowadzono, 
slowa é. Wawrzyáca, gdy na rozpalonéj kracie ležal, zawsze s^ te samé, 
jako charakterystyczne rysy áwi^tego. Wi§ksze to ograniczenie dzíalania 
fanta^i w legendzie áwi§tej wyplywalo cz§áci% z samej áwi^toáci wszel- 
kiego przedmiotu religijnego, cz§écit^ zaá z tego jeszcze, že osoby i fakta 
]<^endy zost^j^ w áciálejszym zwi^zku z dzialaniem Božéin i dla tego juž 
w swojej prawdzie bistorycznej nosz^ na sobie znamiQ sUy i harmoi^i 
nadludzkiej; fantazja tedy nie ma juž tu takiej potirzeby na wysilanie 
si$ i wytwarzanie faktów i postaci fikcyjnycb, tak dalece, že dosyé tťu- 
dno znaleáó coá takiego w zakresie powažnej legendy, coby 'st$ gdzie nie 
napotki^o prawdziwem w žywotacb áwi§tycb. Inaczej ma síq z owemi le- 
gendami, które nie osob áwi^ych, ale rzeczy si§ tycz%, a celém ich jest 
symboliczne prawd jakich przedstawienie (ob. np. art. Graal); fantazja 
miala tu szersze nierównie pole do dzialania. Póžniejsza krytyká wy8t§- 
powala pko legendom glównie z tego tytulu, že w nich panuje cudo- 
wnošó, i dla tego ci krytycy, którzy nie odrzucali ich calkowicie, jako 
zabobonnych lub sfalszowanych bajek, objaániali je pobotu&mYX^isv^W^m^ 

Encykl. T. XII. 'i 



34 Legenda.— ťegja )riorunuJ4ca« 

lub tež tltimaczyli w spošób naturalny; ale najautcntyczniejffxe žywotj 
éwigtych^ pisane przez Ojców Koáciota, przez áwiadków naocznych, prze- 
pehiione s^ cndami. Legenda wi^c dla tego samego, že opowiada rzeozy 
cudowne, za mehistór^cznil poczytana byó nie može; pko jej niehístory- 
cznoáci mu83% byó mne powažne argnmenta. Z pomi^dzj pisarzy legend 
áwi^tych zaslyn^li n greków: Jan damaaceúski i Symeon Metaphrastes. 
Póžniej (w Xin w.) szczególnej wzi$toáci nžywala Legenda zlota (ob. tej 
Enc. VIII 389...) Jákoba de Voragine; ksi^žka ta w krótkim czasie 
miala ogromn^ ilošč Wydan. U niemców trafni| drog§ yf krótklch legen- 
dách obraí Herman z Fnízlaru (ob.), ale wszystkich poprzedników swoich 
przewyžszyř powodzéi^ieni Marcin Cochem (ob. Cochém). Nierówiiie je- 
dnak lepezym smakiem odznaczaj% si^ legendy i paasjonaly z przedrefor- 
m^cyjnych czasów, z których wszakže czigáč wi^ksza mnsi jeszcze pozo- 
Stawaó w rQkopismacb. U nas pierwsze dot%d miojsce trzyma Piotr Skar- 
ga (ob.). O wieln póžniejszycb pisarzacb ž}'wotów áwi§tych možná po- 
"Wtórzyó slowa GCrresa z jíego przedmowy do legendy Katarzyny przez 
Bomstedťa: „Z žywbtami áwigtych stalo si§ to samo za dni naszych, co 
z budowlami i statnamí dawnych czasów; pokryto je wapnem i poprze- 
rablano na swój sposób. Zbiory legend zamienily si§ tym sposobem na gale- 
rje mhmji, z których každá jednakowo jest spowita, těmi samemi farbamí 
pomalowana, teml sámeml frazesami opisana; každá tež z nich těmi samemi 
szklannemipatrzynanas oczami." Z drugiejstronyprzyzna6naležy,ženieraz 
'nadužywatao lege^d w nankach koácielnych: kaznodzieje dawniejsi zanadto 
sig niemi poétugivrali. Orzechowski w Dfalogu (edyc. Tnřowškiego p. 43) 
žali si^ na plebana, który w kazanin nic nie powiadaí, Jedno legendy. *" Du- 
žo !ch w dawoycb kazaniach, pismach asčetycznych, opisach miejsc i obra- 
'^óV čndownych; kroůiki od legend takže nie wolne, a historje zakonów 
i zakonników niemi przepelnione; nawet w Agendách (np. Powodowskie- 
go) znajdzie ši$ niejedno tr^c^ce legendi|. Powstaj%c pko przesadnemu 
nžycln legend w kazaniach, tém bardziej, že pozwalano sobie w nich kom- 
'ponowaé bajeczne dodatki, synody nasze nžywač ich na kazaniach wzbra- 
nialy. íak synod Igcžycki z r. 162 7 (W§žyk p. 86) zbwie je exempla 
'fátólosa; Kyaoá. ptovf^ piotrk. z r. 1661 (Fabisz o synod. p. 165) — tne- 
ptáe. et aniles fahtOae. Z koácieluej literatury przeszla legenda i do lite- 
ratury narodowej. Vprawiali J4 z powodženiem, wprowadzaj^c do niej 
podauia Itidowe, tak naši nowi poeci: Holowiúski ( Z^^^end^y, Wilno 1843 
i 1855), Witwicki, Odyniec, Bogdan Zaleski, jak 1 obcy: Herder, Koze- 
^rten, Szleglowle, Fouqué, Amalja Imhof, K. Pichler. Wř. Pyrker, K. 
Simrock i in. Cf. Húlowiňskiego Legendy ed. z r. 1848 p. 84, i art. 
Žywoty áwi^tych. 

Legja pioriinilj^Ca, Legio /ulminatrM, Tak si§ nazywafo legja, 
która, za' cesarza Ifárka Anreljusza, modlitw^ swoji| sprowadzila bnrz^ 
i tym sposobem ocalila annj§ rzymsk^. Byto to podczas markomaúskiej 
wojny, gdy kwadowie otoczyli rzymian (w 174 r.) w miejscu, w któ- 
rém zupelnie braklo wody; wojsku rzymskiemu zagražala z tego powoda 
zupelna kl§ska, od której nratowala go niespodziana, nagla burza; wody 
bowiem tej burzy zaspokoily pragnienie rzymian, a jej blyskawice, pio- 
runy i grád odp^dzily nacieraj^cych wówozas kwadów. Tak opowiada 
fakt ten z pewnemi npi^kszeniami Dio Coisius (71, 8). Euzehjusz (If. 



Legja píor«Mj|08.-4ie9jt tebaidzka. 3S 

«ecl. 5, 4) dodaje jeszczé: W czasie ci^žkiego owego položenia, žo!nierze 

legji melityňskiej, zložonej z chrzeácjan, modlili 8i§ do Boga i modtami 

8W80IÍ wyprosili rattinek. Wspomina nadto, te Klaudýusz Ap^Umary (ob. 

ApolHiariB), wtpótezesny Marka Aureljnsza, opowiada, iž legja owa' od 

tego czasQ otrsymala trafn^ nazw§ piorunujqeej. Xyfilin^ pisarz byzan- 

tyňski, który w XI w. pisaí wyci%gi z Dio CassiiKl^a, podaje, i* cesarz 

«lyaz%c, £e owa legja wszjBtko može modlitw%, mial )% prošlé, aby za 

wojskiem vstawila 8i§ do Boga, za co potem da! jej nazw§ piorunujqeej 

i na nsecz chrzeáojan wydal bardzo przychylne postaúowienře. Rozumie 

«í§, že powaga XyfiMna jest tu niewielkiej iragi. Karrácje póžniejsze 

bogacfly 8i§ pewnemi dodatkami, nie wytrzymuj^cemi krjrtyki, ale rzecz 

sama, trefó cudownego zdarzenia nie ulega w^tpliwoáci. Pržemawiaj^ za 

iii% zgodnie pogaáskie i cbrzeáejaúskie áwiadectwa. Najdáwniejsze chrze- 

écjaňskie éwiadectwo o wzmiankowaném wydarzenřa mamy u TertuUjana 

<Apol. c. 5; cf. ad Scap. 4). Tertulljan mówi, iž byt Mst Marka Aure- 

IJQSsa (lUteniě)^ quibua Ulam germanicam sitim christianontm forte miKtum 

prěCůňknibus tmpetrato imhri díěctissam conteatatttr. Podobnie wyraža sig á. 

Bieromm (Chron. ad a. 174) i Orozjusz (7, i^. List "wszakže Marka 

Aureljnaza, dodaný do apologji Justýna, z pewnoáeií| jest nieautentyczny; 

iist o jakim wspomina Tertulljan musial byé inný). Pogaůscy pisarze, 

wspomiflaj^cy o cudzie, thimacz% go po swojemu, t. j. przypisnj^ go juž 

to jakiemňá egipskiemu czarodziejowi (jak Dio Ccssiua)^ juž to cnocie 

{Ctaudiany^ juž tež modlitwie cesarza. Na pos^gu, wzáiesioňym na czeáé 

M. A^ireljusza, jest za to Jupiter plumua rzežb^ wyslawiony. Najprawdo- 

podobniej rzeez tniala si^ tak, jak przypuszcza AS^ofóer^ (t. VIII str. 90): 

,»W potrzébíe o\7ej mogli poganiecz§áci^ u bógów swoich, cz§áci^ u czaro- 

^nejów pomocy sznkaó; chrzešcjanie za^ b§di|cy w szeregach, a byto ich 

nože szczególniej ifielu w dwunastej (melityňskiej) legji, nosz^cy (oddawna, 

t>o Juž od czasów Augusta) nazw§ piorunujqeej^ modly zasytili do swego 

^prawdziwego Boga. Cndowne tedy ocalenie poganie"przypišali naturalnie 

awohD bogom, modlitwie cesarzá lůb czarodziejom, cbřzeácjanie zad slu- 

flZBie przypisali je swemu Bogu. Apollinary slyszaf o tém, a poniewaž 

nafewa legji piorunujqeej wydatá mu si§ dobrze odpowladaj^c^ cudownemu 

littktowi, przéto s^dzH, že pé raž pierwszy wówczas ž^btíSa uadan^.*" Byč 

tež može, že Euzebjuše žle zrozumial Apollinarego, hiV niedokla^nie go 

niěytcmat; byč može, že Apollinary to tylko potrieézia)', iž légja pioru- 

iivd^ca, oďcz&BU cudownego wyprossenia burzy, názwg t|^ 1)árdžo wlaéci- 

wie nosila. Godném jeszcze jest uwagi, že Grzegórz ňýšseňski vr drugiej 

rao^e na 40 m^ennikdw Sebasty (Opp. ed. Paris. 16S8, III 505) 

cpowiftda, iž m^czennicy ei naleželi dďlegji, która, w skutek cudownego 

xjawiskaj nawrócila si^ na chrystjanizm i w wojnie z barbarzyúcami 

modlitw) SW0J4 uprosila^ burz<§. Ježeli to opowiadanie, jak 8i§ zdaje, 

odnosi si§ do tego samego faktu, w takim razie podanie, že legja cala 

flkladata si^ z chrzeécjan, nie byíoby nieprawdopodobném. Cf. Tillemont^ 

lUňí. des emp. II M. Aurel. art. 16; Stolberg^ Gesch. der Relig. Jesu 

1, c; Rohrbaeher^ Hist. de TEgl. V 125. 

Legja tebaidzka (Legio thehaea v. Hiehaica; Martyres Agaunenaes), 
ém. (22 Wrzeá.), um§czona ok. r. 286. Oto co opowiada, na tnoe^- d^í.- 
wniejszego opisu, o tém m§czeiSstwie Eucherjnsz \yo4ik\ Í5i\i.A^\ ^\ír.- 
V 94^, wawej Éistoria pasBtonis $, Mauritii etc, ap. BoUand. K^X^ ^^' 



I# Legia lebajdzlc*.„o típsJ ^^M 

jts Sept. TI 342..; ap. ChifUt, Panlinus Noll. illastr., Divione iGe2;ap.^^| 
^£uinart, AcU Mart.; takže w BiUioth. Patruvi., Logdua. VI 866... i ilt.^^| 
Ifabsymjan, wspólnie z Djoklecjauem trzfmcu^cj rz^d rzplitej rjiymski^j^^H 
uw/.ia) sie. žebv W¥teDÍí chrzeácianizm i, zostawiwazv barbarzviíców w sdo- ^^^ 

I 
I 

< 
] 

I 



uwiii^t si^, žeby wjtgpií chrzeácjanizm i, zostawiwazy barbarzyiíców w spo- 

koju, broů catkowicie zwrócil pko religji. W nojsku rzymskiém byta 

podówGzas legja íotaierzy, nazywaLych tebaidczykami, zložona z 6,600 

1115ŽÓW. Žolnierzy tych przyzwano z prefektnrj Wschodu (ab Orientifl 

partibus) na pomoc Maksymjanowi; wszyscy byli dzielui wojownicy, zacní 

mgztneni, lecz zacnieJBÍ wiarii; dla oesarza walccziioáci%, dla Chryatusa 

pobožnoSci% boje prowadzili; przykazaň ewangelicznych i pod zbroje nie 

zapomiaali, oddanali Bagu, co bylo Boíego, cesarzowi, co ccaarskiego. 

Gdy stanuli w n^wozie Agannenskini (ob. Agauaau), oáwtadczonu im, 

'. rozkazu cesarskiego przezauozon}"]!!! zostaj^, jako i inni íolaierze, 

do nawracaaía chrzeácjaa (na poganizm); lecz oni wr^cz oáwiadczyli, ie 

rozkazu tego stachaiS i okrucioAstwn stužyč nic b^^. Maksymjaa zuaj- 

dowat si^ wtedy w Octodurum (dziá Marlignac t>. Martígny, nad Boda- 

seu), w aznajcarskim kautonie Wallis, niedalcko od jeziora Geaewskio- 

[ go), o kilka mil od Agaunum. Gdy mu doniestono odpowiedž žotaierzy, 

I zapálit si^ gaienem niepomiernym, caty legjon z dzicai^tkowad, a pozo- 

1 Htatycb do jcigania chrzeácjau zmusič rozkázat. Lecz i ďrugi ten rozkaz 

nie byt ushichaaym: žotnierzc tebaidzcy gtoSno oáwiadczyli, že síq DÍczém 

do tak áni^tokradzkiej poalngi zmuaid nie dadz^, lecz owszém, bfd%c 

czcicielami Boga jedy n ego, raczej ámierd ponios^, niželipko cbrzeét^anom 

Tcalczyč b^d^. Maksynijan znów kázat icb zdziesi^tkowaii. Rozkaz ten gdy 

vtykonynano, reszta sig wzajemaie do wytrwatoáci zacligcata, w czúm 

przenodniczyt glónnio i. Mauri/íjg, irspólnie z Kasuperjunzem i z Kandy- 

, npomiuaj%c každego z osobua i przyktad wspóttowarzyszów mQCzen^ 

Iników przed oczy stawiaj^c, ižby za zokon Božy na šmieró byli gotowi. 
Za tycb zwierzchników namow^, poslali žotnierzc do cesarza list, petea 
Bity i pobožnoáci, w ktůrym ošwiadczywszy swoj^ uiegtoáč i do wszelki^ 
pfiary gotonoáč, gdyby cliodzilo o walkg z nieiirzyjacielem, zaparcia sif 
wiary i poslugi do przeáladowania niewinnycb odtnóvrili. .Kažesz nam, 
pisali, szokaó chrzaácjan na kaíii. Nie potrzeba tcgoi masz nas, ktáixy 
wyznajeray Boga Ojca, Twúrcg wazech rzeczy, i w Syna Jógo jako w Bo- 
ga wierzymy, Widzieliámy, jak mordowano towarzyszów naazycli trudóf 
i niebezpieczeňatw; krew icb nas skropila; a jednak ani nad íoiierotU 
ao) nad pogrzebem idi nie ptáka liámy, ani ubolewali; onszém, cies^Uám^ 

IEÍ^, že byl: godnymi cierpieč dla Pana Boga swego. 1 teraz, choiS je-' 
Bteimy do ostateczno^ przywicdzeni, nie buntujemy ai^; nawet rozpacz, 
twykle w niebezpieczeúslwio atanowi%ca najwi^ksz^ sttg, nic nzbroitauas 
pko tobie, cesarzu! Mamy broií ir rgkn, a nie opicramy síq, bo nolimy 
nmrzcč niž zabijaó, zginq£ niGwinnjmi niž žyd w grzecbn. Cokolwiek 
dalej pko nam poetanowiaz, jakiekolwiek wydasz rozkazy, jakíejkolwiGk 
sily na nas užyjesz, gotowi jesteámy pĎjád na ogieň, na ni^ki, pod miecz, 
I Vyznajemy, iž chrzeScjanami jestešray; cbrzešcjan Scigaťi nie možeray," 

Widz^c Maksymjaa, 2e statoácí icb niczóm nie ztamie, kozat cat^ legj^ 
énÍQt^ nojskicm otoczyd í w pieú wyci^č. Mgczenntcy bez najmaiejszcgo 
oporu, bez szemrauia, broii odrzacinszy, glony swojo i szyje otiua/.ona 
pod miecz ocbotnie podstawíali, pomni, že s^ wyznawcaoii Tcgo, ktůry, 
aa zabicie b^d^e provadiouyai, jako jagniq, nie otwoczst uat sHoicb. Tyni 



L6«jt ték«M2iaiž 37 

spoěohmn caht owa zídste anielska legja z ááw. aniolami 8i§ po^czjla. 
liecz nie koniec na tém. Oprawcj, którzy tebaidzk^ legJQ wyci^li, po dó- 
konaniu tego morderstwa ncieszeiii iupami, z m^ežennikdw zdartemi, wy- 
prawili Bobie na poln wesol^ Qczt§. Podczasr uciecfa njrzeli przechodz^^- 
cego drog§ weterána Wikíora i do uczty go swej ci^^ó pocz§li. Wi- 
ktor, dowiedziáwszy 8i§ o powodzie biesiadj', udziala' w niej ^zi^šó nie . 
dbdmt. Zapytany przeto przez žohiiorzy, czy može i on jest cbrzášcja- 
ainem, gdy odpowiedzia}, že tak jest i že chrzeá^aninem zawsze pózo- 
stanie, natyebmiast obok á. legji émieró poniósl. Tak Wiktor, lubo do 
legji tebaidzki^, ani nawet do wojska wcale nie naleža}, bo byl jož wy- 
ďnžonym žolnierzem, jako rázem z Iegjí| tebaidzkil nmgczoňy, z ni) wspól- 
n^ czeáó odbiera. Co do imion tych éá. m^czenników, to opróez trzecb 
powyžBzych: Manrycego, Exsupeijnsza, Kandyda i opróez czwartegó Wi- 
ktora, powiada wspomniany wyžej Eueherjnsz, iž tradycja przechowala 
jeszf^e dwa inne: drugiego Wiktora i Ursusa^ którzy do legji tebaidzkiej 
naleželi, lecz émieró ponieáli osobno, w Soíothnm, stoliey dzisiejszego 
kantoou tegož nazwiska; reszta imion pozostala nieznan^. Starožytne 
jednak Martyrologja i Sakramentarz Grzegorza W. do wymienionych przez 
Eodieijnaza imion dodaj^: Innocentego (Innocentius tr. Innocens) i Wtta- 
tíia. Niektóre poduiia db tejže legji zaliczaj) é. Gereona i 50 jego towa- 
rjofssáw^ nm^czonych w Eolonji (Oregor. Tuřon.^ De glor. mart. 1. i c. 
é2; wedhig innych miieďo byó przy á. Oereonie 818 towarzyszów) i in- 
ny^, których nižej wymienimy. Cia^a aganneúskiiih m§czenników, mówi 
EacherjosB, za wskazówk^ z niébios dan% odáalazl Teodor (f ok. 891 
r.), ' bp z Octodumm, w ktérego djecezji Agannnm ležato, i wystawil tam 
basylikQ. Salwjňaz (v. Sylwjnaz) bp, jeden z nast^pców Teodora (ok. r. 
460), któremn Encherjnsz bistoij^ tydíže inigiczenników dedykowa):, zOcto- 
daram przeiiiós]^ stolic^ bpi^ do Agannnin, zk^d dopierd á. Heljodor (ok. 
r. 680) i?yn)ósl síq do Sedunnm (Sión, Sitten). Ci, którzy zaprzeczaj) 
wiafy catenra opowiadaniu Encherjusza (Z. du BottrcÚeuy Dissert. crítique 
sar le mairtyre de la legion thébéenne, Amst. 1705 i in.), opieraj% síq 
06wBÍ6 na milczenin Enzebjusza, Orozjnsza i SnlJ^iejnsza Sewera. Lečz 
EoaBBbjnsz o Trieln nawet wschodnich m^czennikach nic nie mówi, a o za- 
dtodnicb prawie wcalQ. Orozjusz pisal w Kartaginie i w krótkoáci tylkó 
o przeáladowaniu Bjoklecjanowém. Snlpicjusz Sewer, Jako najbližszy, pó- 
wii^enby wprawdzie przekazaé wiadomoéó o legji tebaidzkiej, lecz onbardzo 
ma}o zna liistorjQ koácieln^. Pko tenm milczenin wýstarcza éwiadectwo 
Eocbeijnsza, który, jak Wiadomo, opowiadanie swoje czerpa) z dawniej- 
azyeb žródel. Opróez £n6berjnsza, wiadomošé ú óá. m^czennikach aga- 
uneúskieh przecbowat nam dmgi bezimienny aiitor (ap. SoUand,^ Acta SS. 
ít Sept. VI 846— •), z pocz^tków wiekn VI., 6. Awit, bp wienneňski, 
oial w Agammai bomilj^ na ieb nroczystoéé (s^. Euinart^ Acta mart., 
admonitio in Puss, s. Maur. et ůoc,)^ w której streádl to, co é. Enche- 
ijiifli obazemiej opowiada. €zeéó ičh byla dosyó rozpowizechnionil w Gal- 
ýach. iPortiinat poáwi^ im carmen 1 5 w ksiigdze II; éwi^ty Orzegórz 
is Tonn przytacza (De glor. mart. 1. i c. 76) kilka cndów, za icb przy- 
«zyn% dokonaných; wszystkie Martyrologja laciúskie wspominaj) o nich 
pod d. 22 Wrz. Go do liczby, že legja tebaidzka skládala 8i§ z 6,600 
ío^nierzy^ podaje nietylko Encherjnsz, lecz i wsp&teiesn^ \^mu voiVyt 



r 



r 

I 



38 L«BJa lebaidzka. 

bCEimienn; .Žywotn áw. Romana, opata jureiiskiego" (ap. £oUand„ActA 
SS. 2B Febr. III 74 0). Za nie ma w téni nic nieprawdopodobnego, za 
ilowód nicch poslažf fakt, jaki sig sta) za Gatby (68 v.}, ceaarzu bynaj- 
molej okrutnego, kiedj otoczoQo prctorjanów i wyraordowaao ich 7,ooo, 
resztg zdziesi^tkow&no (Jíiphilmu g Dione Cassio cxcerp. ía Galba). fiyč 
moie, \t nie nszjscy 6,600 rycerzy l^i tebaídzkiej od raaiu w Agaunum 
šmierč ponieáli. Legja stala w dolíuio, przytykaj^ej do w^wozu, kt6ry 
nie* byt zajatým, jak opisuje Eucherjuaz; može wi§c wielu tym w^wozcm 
uszto i :íycie ocalilo na to, íeby púžuiej gdzioindziej zii6w ámieró ponicsč. 
Tčm sig tlnniaczi podauia, które ivi. Gercona z 818 towar2}'azaiui, niQ- 
czenników w Solutliurn i indzicj umgczonycli takío do legji tebaidzkiej 
saliczaj^. Tu nalež^; tiw. Ateísander, Ktusjuu, SeKer i inni um^czeni 
w BergaiQO i wMedjolanie, 28 SicrpniaaSG r.; ii. íyrs, Bonifác^, !át- 
hindua i 300 íolnierzy, w Trewirze, i Puždz.; *. WOitor (trseci) a lí 
C2y l 369 towaizyszami, lO Paídz.; i. FidelU, 28 Paždz.; 20o éainierig 
K Schoz, blisko Lucerny, 20 List.; šn. Oklatvjuat, ;fioiiitor, Advenlus, v Tu- 
rynie, tegoí duia; si. Setatfjan i ÁlverjuMz, w Fossano, v Piemoucie, % 
Stycz. 287^ «. Defendent 2 towaTzyszami, w Marsylji, tegož dnia; i. Ma- 
kíym, wMedjolanie, lí Kwiet.; ši. Jent/, Mavrycij i Tyberjua:, w Piguercrf, 
24 Kwiet.; ii. Felikt i sioatra i^gn liegvla, w Zuridi, n Wreeánia; wre- 
szcie t. Werena, paana, nrodzona w Egipcie, siostra i. Maurycego, zb- 
miesxkaía w Uedjolanie, gdy sig doniedziata o msczefistwio £w. legji, 
prirybyla do Agaunum i, obok ^w. zwtok, pi'owaiIzi)a žywot pustelniczy; 
póžuiej wycierpiawazy za wiai'^, uciekaj^c przed staw^, ktúra do uiej 
mni^stwo wíeinych áci^gala, w pokojů akoúczy ta áwi^tobliwy žyviot (i Wrz.) 
w Znrzacb, w djec. konstancjcňskiej. Nie zgadzaj^ sig tyCuly przywódców 
š. legji ze ^nanq terminologie armji rzymakiej, bo inožo Eucherjusz da- 
wniejsze godnoáci przeniicnil na uowsze. Primicerius, godnošti i, Mau- 
rycego, moíe znaczy pierwszego centuriona. &. Hieronim (Epiat. ad Pam- 
macb.) wyliczajqc godaoáci wojskowe, primicerjusza na pierwsz6m ktodzie 
miejscu; po nim mieéci senatura, któr% to godaosč, wedlug Eucbcrjusza, 
piastowal Kandyd (senátor militam). Trzeci Exsaperjusz tytutowany jest 
eavípidiictor^ CO Jnoíe jest przekreceniem wyrazu campidocíor i znaczy in- 
struktora, obzuajmiaj^ego iotnierzy z manewrami i uktyk^ wojennq. 
Nie spotykamj te2 w spisach legjonów rzymskicb lef^i tehaidjkitj. ' Pra- 
wdopodobuic tak naznan^ zostata jedna z tycb, ktére przebywaly w gór- 
nyra Egipcie (w Thebaidzie). Takiemi zaá byly: legw XXII /Vimi^eHÍa, 
utworzona przez cea. Klaadjusza, bawi^ca Idylko cbwílowo w Kgipcie; t^ 
•jio II Trujiuia, Ugic J Ma-rmiaiaua i Ugio III Uiocleliatia bonsystowaly 
tam prawie stale. O tczecL ostatnicb wspomtaa Aotiiia dtýniiaimn (ob. 
tej Enc. III 7 7). Le^ Maximinituta i Diodetiana utworzone zostoty do- 
piero po bnncie Kariua (284 r.), a przcto, zdaje si$, uie mogly by£ 
w Agaunnin ok- r. 28ti; legja tcbaidzka wi^c bgdzie t^ sam^, co Ugiu 
II Trajana w spisach legjonów. Utworzona przez Trajana i przebywajqca 
stale w Tebaidzie, z tanitejszej ludnoéoi przewažnie ai^ rekrutovala. Clinti>- 
šcjanizm w Egipcie byl swobodniejtjzym oií na Z^chodzie; wiara clirze* 
ácjaiiska w c^ej petoi tam sig praktykowala, zt^d bardzo uatoralnie, 
1« i legja liczyla w gronis swojém samjcb tylko chrzcícjan. Wódz jej 
Stcutidut ja2 wprz6<I (36 Sierp.) pouiósl mfczeůitwo w Intemelium (Voo- 
tíaifíMj, tr Lignrji. yfeálag niektórych autorów (ob. Ed. Au6«ri._ Tresor 



Legjt tebaidaskt.— Ugowicz. 30 

de labbaye ie St-Maurice ďAgaime, Paryž 1 8 7 q), legja ta miala sig na- 
zywaó Ugio III Lioeeletiana Tkebaeorum. Nazwa legio FeUx wjszto od 'L 
Awita, który w swej homUji naazych rycerzj nazy wa feUoem exercitum 
(szczQšliwe wojsko). Lecz zk%d síq egipska legja wzi^a až w Galitii? 
Okolicznoáci ówczesne nam to tluniacz^. Bj}o to po bimcie Karina (284), 
który cesarzem 8i§ oglosil wbrew Djoklecjanowi. Ledwo ten bmit nad 
Dnnajem zostal poskromiony, wybucMo powstanie bagandów (okolo Pa- 
i7ia). v Djoklecjan, sam nie bgd^ wojownikiem, do wspóhidziala w rz^- 
dzie przybra} líaksymjana Herkoljusza, oddawszy mu zachodni^ cz^é 
cesarstwa: Italj^, Hiszpanj§, BrytanJQ, Gal^g. Maksymjan, ogtoazony 
„Augustem" \ Kwiet. 286 r., w roku nástupným wyprawi) ú% do Gal^L 
Staré legiony nadreúskie 4o tej wyprawy nžyte byó nie mogly, jako po- 
dejrzane, bo z Karynem walczyíy pko Djoklecjanowi. Przyzwano wi§c 
nowe, mianowicie legjony Trschodnie, užyte do walki pko Karynowi, nad 
Bonajem, którym wi^eej ufano. Maksymjan czeksď ich w Octodurum. 
O bagandach pisarze áredniowieczni twierdz^, že byli to po wi^kszej ez^ 
áci chrzeácjanie i že broú podnieáli w celu uchylenia si^ od skUdania 
ofiar batwanom. Byé može, iž taká wieéó i w wojsku o nich kr%žy}a, 
a Maksymjan jej uwierzylj lub udawa} že wierzy, i kazi^ oglosió wyprawQ 
pko chrzeácjanom, žeby wszystkicb wyt^pié. Wedlug innej wersji, Maksy- 
i^jan polecil przed wyprawi^ odbyó uroczyste ofiary. Ani na pierwsze, 
ani na dmgie legoniáci tebaidzcy, sami b^d^o dirzeócjanami i o nie- 
mrianoáci swych wspólwyznawców przekonanymi, zezwolíč nie mogli. Ma- 
nrycy uznal, iž rozkazów takich ďucliač nie powinien i przeto z legj^ 
swoj% satrzymal síq w Agaunum, gdzie, jak juž powiedzieliámy, ámierč 
znalazl. Rok m§czeústwa áw. legji, id^c za Buinartem, przyjQliámy 286, 
jako najlepicj j^rzytoozonym wyžej okolicznoáciom odpowiadaj^y; inni 
odm>sz% fakt ten do r. 296, lub nast^pigi^cych až do 802 (ob. Lútolf^ 
Die Glaubensboten der Schweitz vor Sanct GalluB,Luzem 187 1). Y^ýt, 
Rettberg'a (Kirchengesch. DeutschL, G6tting. 1846,1 94..) przypuszczenie, 
že histoxja mQcseústwa legji tebaidzkiej jest tylko imitacj^ žywotu éw. 
Maurycego, który w Apamei, w Syrji, poniósl mQcaeústwo wraz z 7 o to- 
warzyizami i u greków jest czczonym 2 1 Lut., nie ma žadnej podstawy; 
S2cz^ly bowiem m§czeústwa dwóch tych áwlQtycb grup s% zupdtnie ró;tne 
(cf. Stadler^ Heiligenlexicon lY 388..). Oprócz dziel cytowanych, ob. De 
lUvai, Eclaircissement sur le martyre de la légion thébéenne, Paryž 
17 79; Jo8, de risle^ Defense de laverité de la légion thébéenné, Nanc;y 
1741; P. A, Linde^ Der Frankenherzog Rictioyarus und die Treverer 
Martyrer, Trier 1852; Ign, Dam. Cyr. Schmid^ Thebaiache Marterlegende, 
Ingolstad 1760;/. Bedcer^ Zur Gksch. der thebaischen Légion, w Jahrhůcher 
děé Vereins von AUerihums/reunde im EheinUmde^ ^ónn 185 7, zesz. 26 
n. 13; J. W. Braun^ Zur Geschichte der thebaischen Légion, Bonn 1855; 
Oelpche^ Kirchengesch. der Schweiz, 1856—61 oz. ][; /. Friedrvjh^ Kir- 
chengesch. Dentschlands, Bamberg 1867, I lOl-rUi; Cleuá, Comment. 
praoTins w BoUand. AcU SS. 22 Sept. VI 308—841. X. W. K. 

LegowÍQZ Józef, ks., dr teologji, pleban ps^caf]! Korkožyskiej, 
iiiD. idii. Prócic katocUizíiiów (ob. tej ifinc. X^ %^)^ ksl^žak ác na- 
božeústwa i kilku dzielek ascetycznych, napiaal: Hi&tórjaprzeéladowania 
Koiciola Bozego i dziejáw fA^zeňskichy Wilno 17 88; Olawi^zki czlcncleVa 
ckrzté^janma i obywatela^ ib, 1781, 2 ed. ib, l&OS; řotuinno^ci ^ospodAr 



40 Lcgowiez.— Le Kir. B 

rtňw wiejatich, ib. 1J79; Zhiór paiyUcrayeh tabawek, dla kaidego »íaA(J" 
ludci tluiyé tnogqctfcA, ib. 1798; w dziele tém, mí§dz7 innemi, znajdtije 
Bi§ wiadomoáí histOiyczna o bpach wileliakich; 2!biór krótU o o&nqdkach 
Hity *., ib. 1787. 

Le Hir Artur Uarjau, ksiqdi, ur. w Morlaix, v Bretahji. r. 
1811, zmarřy w Paryžu 13 Stycmia 1868. Nanki kiasByczne odbyl 
n Sa!nt-PoI-de-LeoD, teologicznc zacz^t n semÍQarjum w Quimper, 
a ukoóczyl r. leaa w seminarjntn S. Snipicjusza w Paryiu. Przyj^wszy 
áwiscenia UaptaAskie, zostat cztonkiem zgromadzcnia á. SnlpícjUGza i oddal 
Bis nancc jgzykůw sřmickich, stnchajqc dla tego wykladów Stefana Qua- 
treraÉre i Sylwestra Sacy w kollegjnm francuzkiém; Eastgpuie przez lat 
kilka wyktadal historj^ i teologjg nioraIn% « seminarjiim L Sntpicjitszs, 
a potem až do ámtcrci zajmowal tamie katedry Písma i. i j§zyka ho- 
brajskiego. Fomi^dzy jego nczniami byl i Henan, który p6íniej mial 
pozyskaó smutný síawg wroga Chrystuaowogo. Enidycja Lo IIir'a byfa 
zadziwiajqc^. Teolog gt^boki, biegly w patrologji, byf on mistrzem we 
wszystkich naukách, odnoazqcych sig do Pisma S., mfiwií wieloma jgzyka- 
mi Europy, znaí gruntownie jezyki semityckie: tiebrajskt, chaldejski. 
nrabski, i z tatwoSci^ rozumiaf koptycki, ormiaĎski i pcrski. Nie bylo 
mn obcém nic, co tylko prowadztfo do zupehiiejszcgo roznmienta Pisma 
é , najnowsze prače, wyszle w cafjin Swiecie w przedmiocie fllologji, etno- 
grafji, archeologii i geologji, zuanc mu byly doskonale. O tle uczony. 
o tyle i skromný, pilnowat przedewBzystkióm enoich obowi^zków dusz 
pasterza i nauczyciela, i w obcowaniu z ním ledwo možná bylo si^ do- 
myálaÉ, jakie skarby naukí kryl on w sobie. Lecz pomimo tego, íe 
nic nie og;)aBzal dmkiem i že jego imi$ pranie bylo nieznanóm vt pi^ien- 
nictwie, slawa jógo rozeszta sig wan^Jzie; najznakomitsi uczcni w calej 
Enropie utrzymynali z nim atosankí lístowne, lub nawicdzali jego skro- 
mný cel?. Sfaimy egiptolog Rouge wyrzefcí O nim: „Nic tak prawdziwego, 
jak jego nauka, tak silnego i tak gl^bokiego, jak jego krytyka." Jedeu 
ze znakomitycb doktoróm protestanckicb uniwersytetn oksfordzkiego, dowie- 
dziawszy si^ o jego Smierci, rzekl: „Zdaje mi sig, ie stracilem pnnri r^kg." 
Paryzka akndemja napisów, w której liczyl wielu przyjacióf i wielbicieli, 
chciala go mieč snoim czlonkicm, przez skromnoéč odm^ffít tego. Stczo- 
dry na Bwoj^ nauk^, oboj^tny na cfjwal^, nÍDwyczcrpany w nczynnoSci, 
Bpgdzal on najwigccj czasn na pracy dla dziel cndzych, a aam nic nie 
vydawal. Nareszcio w ostatních latacb snojogo žycia udziclíl on pisrau 
Etudea retigieuses, hktcrigue« et Uttcraire/i, wydawauemn w Paryiu przez 
jeznitón, kilka odponiedzi na artykuty o Diblji, ogloazono w Revw dei 
deiLr luonde przez pastora proteslanckicgo A. ReviUii. Odpowiedzi te 
ohrócily w niwecz caly systém nankoffy RevilWa. Jedna z nidi szcze- 
gólniej zwrócila powazechn^ uvfag? p. t, Leí proplieUs ďísrael. Byla to 
emdycja prawdziwa, atoj^ca v obec naukí mgliatej, S7.ericqcej tylko cie- 
mnoici w kweatjach zapelnie jasných. Swiat uczony z vielkiém zajfciem 
£lcdzit za tu walkq, w której zapóíao przed jmierci% wzi%l ndzial m%í 
tak ogromnej wicdzy. W ostatniej swej chorobie wybieraí sie do Rzymn, 
dla poratonania zdrowia; ^edy takíe z Rzyma wyslane bytu do niego 
zaproszonie, aby, nraz z innymi teologami, vň^X udzial w prac&ch przy- 
gotovawczycb do soborn watykaúskiego. Lecz nmarl pczed awym wyja- 
«fe«ř / zaproszenSc przyszlo juž po jego ámicrci. Skromao^č jego tiajle- 



Le Hir— LeibRítz. 41 

pies} mal^j) dowa, jakie nie nadlngo przed ámierci% wjrzekl: „Przykrobj 
mi bylo wracaé do zdrowia, gňyž choroba zbyt wiele przychylnej uwagi 
na mnie áci^gn^a.*' Z wydanych przez ks. Grandvaux^ po ámierci Le 
Hira, 8 tomów jego prac p. t. Etudes bibliques^ París 186 9, i-szy tom 
zswiera stadjQBi nad rytmem hebrajskim, ttumaczeaie francu^e ksi§gi 
Joba, X introdnkcj^ i notami, tak^ prac§ nad psaimem 109 (hebr. iio) 
i nad kantykiem Bebory; 2-gi tom stanowi thimaczenie laciáskie psal- 
rnów z hebrajskiego, z krótkim kommentarzem; 8-ci tom, który wyszed} 
w koticn 1877 r., zawiera d^a fragmenta tlomaczenia francozkiego i stu- 
dja (którym brak wszakže wykoňczenia) nad trzema prorokami: Izajaszem, 
Jerentjassem i Ezecl^elem. Zapowiedziane jest wydanie jeszcze stadjów 
innycb, a mianowicie nad Pieáni^ nad pieáníami i nad Ekklezjastykiem. 
Le Bir pozostanie na zawsze jednym z najdoskonalszych wzorów tych 
ncsonych prawdziwych, pobožných i skromných, którzy si| ozdoby klem 
katoHckiego we Francji i których tylu wydalo zgromadzenie éw. Sulpi- 
cjossa. (J, Goschler). S. S, 

LeibtiitZ Gottfried Wilhelm, ur. 6 Lipca 1646 w Lipsku, 
syn professora prawa w tamtejszym unlwersytecie. W 1 5-ym roku žycia 
waiedl na nniwersytet. Zostawszy w 17 r. žycia bakalarzem fílozofji za 
rocprawQ Deprmdpio individuationts, oddal síq nauce prawa. Lipsk odmó- 
wQ nra przyznania doktorátu z powodu mlodoáci, mial hovnem lat 20, 
gdy BÍiQ o ten stopieň uczony staral. L. udal si§ wówczas do uniwersy- 
teiD w Altdorf, gdzie jego rozprawa bardzo przychylnie zostala przy- 
j^ i gdzie, po nadaniu doktorátu, ofiarowano mu nadto miejsce profes- 
flora nadzwyczajnego. Wszakže, dla dalszego ksztalcenia wolal jeszcze 
iidaé 8Í9 do Nbrymbergx, gdzie ž^dny wiedzy zapisal si§, do tajemnego 
zwiysltu akhémistów i kabalistáw; wkrótce jednak przekonal si§ o dzi- 
waetwach i niedorzecznoáci owych slynnych mgdrców róžanego krzyža. 
Przjrpadkowo zaznajomiwszy 8i§ z baronem Boineburgiem, pierwszym mi- 
nistrem ksi^cia elektora mogunckiego Jana Filipa SchOnbom, udal síq 
z tym ministrem do Frankfurtu, vsti^pil 16 70 r. do služby publicznej 
jfnf eléktorze i wszedl w áwiat wyžszy. Wtenczas to, chc^c ambicjQ Lu- 
dwika XrVodwróció od Niemiec, przedstawil temu królowi pian wypra- 
wf iorzyžow^ pko piratom afrykaňskim i zdobycia Egiptu; sam nawet 
pojechal do Paryža, ale nic nie wskóral. Jako radca elektora mojgun- 
ddego przebyws^ w Paryžu do 16 76, zk^d przez ksi^cia Jana Fryde- 
ryka, lct6ry powrócil na lono Koáciola katolickiego, powolany zostal do 
Hmowem na radcQ i bibljotekarza. W interesach domu brunszwickiego 
odbyl L. podróž do Bzjrmn i Wloch. W Rzymie przyjmowano go bar- 
dio Qprzejmie, nawét proponowauo mu miejsce kusto9za przy bibljotece 
wa^icaAski^. R. 1690 povrrócil do Hanoweru, gdzie piórem swojém 
pnyesynil ú^ do wyniesienia domu hanowerskiego do godnoáci elektor- 
dd^. Zawi^zal takže ^tosiunki z domem brandenburgskim, celém przepro- 
wadienia m^i pomi§dzy luteranami i kaiwinístami. L. rozróžnia trzy 
atopnie ni^i: pierwszy stopieli czysto cywiiny, pol^aj^cy na dobrej har- 
monji i na nczciwej pomocy, osobliwie odnoánie do wzrastaji^cej partji 
nsymskiej; drugi stopieň polega na porozumieniu koácielném, a opiera si^ 
na tém, aby si^ wzajemnie nie pot^iano {tolerantia ecclesiastica); trzeci 
stopieň polega na jednoáci wiary. Osi^gni^cie tego trzeclo^o ^\a^\lv^ \k^- 
csjrtywal L. za memoiUwe i ni bjl dojáč do draglego. Mft \ \.c^ tocn. 



42 Leibnitz. 

BÍ^ nie udawato. Podniesiecie domu brandenbnrgskiego do godoofci Icrí 
lewskiej, miat za Jedno z najTci§kszych vydarzeA czasu i za okrasy noweg 
wieku-" I nic dziwnego: ja2 olektor brandenbnrgski byl dlaú g)ow% prc 
testaatúw vr cesarstnie. W ostatnicL 30 latách ancgo liycia L. nie uj 
rzal Digdy do žadnego koéciola ewangelickiego. Sci^gn^to to na oie® 
zarznt niewiary. Gdy bliski by) ámíerci, slažba przypomniala mu, czjb; 
niechciat przyj^ó komranoji- „Zostawcie mnie w pokojů, odnakt, nikom' 
nic zíego nie wyrz^dzileni; nie moin si? czego spowiadaí." Zajgty bi 
bljotek% hanowersk^ i wolfeubuttelsk^, czyuny czlonek wielu akademji 
prezydcnt zat&žonej podlug jego planu berliliEkiej akademji, z nieln pa 
nujqcymi i uczunymi prowadzqcy obszern^, powažu^, polityczn^ i oaukc 
n% korreepondencjg, znajdonat jcszcze dosyó czasu na pisanie dzielprs 
wie we nszystkich dziedzinach wiedzy, i to dziet niepospolítycb, £wiadciq 
cych zarówno o Jago ogromnej emdycji i wielkiej byatroSci umyshi. Dť 
piero na krótki czas przed Sraierci^, gdy wzrok bardzo mn ostabl, u 
przestal awej usilnej, nieoBtannej pracy. Um. bezženny na podagr^ I 
Listop. iiiB n llauowerze. Pogrzeb ňader skromný wcale nie odpowJs 
da) Jego zastngom; ciahi zmartego tonarzyszy) tylko wiernr jego czcicii 
Jan G. vou Eccard. Akademje, którycb byl czloukiem, przerailczaly o jeg 
ámierci; tylko w akademji francuzkiej nczcil go Fontcnellc mow% pc 
chwaln^. Co sig tyczy dziet L'a, za žycia jego, prócz trzecli rozprav oa 
pisanych n picrnszycb latadi jego naukowej dziatalnoáci, tylko TtodjfOK 
17)0 r. wydon^ zoatala jako oddzielne dzielo. Ale za to bardio wiel 
rozpraw umieszczař (od 1682) w czasopiámie Acta eruditonim Lipnt* 
tiurn i (od 1684) wJorirnai des aavans. Po Smierci jego wydano vt«l 
jego niedrukowanych listów i rozpraw, Zbiorowe edyrje dziel L*a wydí 
wali íí. J-'. itasjte, Oouvrea pbilosophiques de fen Ms. Leibnitz, Amate 
1765; Duiens, Leibnitzii opera omnia 6 \., Genevae 1 76S; Guhrauer, V^l 
dentBcbe Scbriften, Berl. 1838 — 40, 2 v.; Erdmanu, Leibuitii philow 
phica quae.extant Berl. i 840; Foticher de (''areď,OeuTresdeL., Paris 1840. 
C. F. Gerhardi, Philosophiscbe Scbriften, Berl. 1875.. Najzupefaiiejsz^ w] 
'tlaoie zr^kopismów antograficznych L'a wydaje Onno Klopp, od 1863 ton6; 
1 0, Pomijaj^c zastngi L'a na pólu nauk przyrodniczycb, matematyki, kistoi; 
i praná, zajmnjemy sig tu nim tylko jako filozofem i teologiem. J« 
w przeciirieůslwie do dekartowskiego czysto mecbanicznego ttumaczani 
uatnry, Leibnitz wp&dl w dnig^ ostatecznoéč, a mianowicie « fizykaln 
idealizm, ob. tej Enc. IV 4i3. Osi^ filozofji L'a jest jego nauka o W 
nadacb, czyli prostých, nieztoJonych substancjach, z którycb ostatecsni 
ka2de sklada sig cialo. Monady nie s% rozci^gte, jak atomy, lecz a^ jakll 
punkta metalízyczne; pojmonaii jo uale2y na podobieustwo duszy cell 
wieczej. Jak zasadniczemi silami duszy a^ poznanie i wola, tak podoba 
WBZolka czyuna sila každej monady sprowadza sig do sily przyjmowaoi 
(percqoio) I poZ%daQÍa (appetitm). Jako obdarzona ail^ przyjmowan: 
(percepcji), každá monada moie przcdstaníaó nszocháwiat; jako obdarzoi 
Blt% pož^dania, dítiy do przedstavriania wszecbáwiata. Sila tedy percepc 
jest SÍI4 przedstaniania wszocfaáwiata, sila zaá pož^dania Jest sil% zamii 
nianla tej moíliwoáci na rzeczynistofii. Tym sposobem kaída luoumi 
jest íywém odbiciem i zwlercladtein wszecbiniata. Ktoby tedy jedo^ ifi| 
nadg doskonale poznal, ten poznatby ir itiej, jako v zwierciadle, vsuo 
áwiát cafy. A)e lia2da monada przedstawia wszecbiwiat tylko z jedúc^ 



Ltibnitz. 43 

pewoego stanowifika, jakie wtaénie w wszecbáwiecie zi^mnjc. Zt^d w ka- 
ždej wszecháwiat odbija si^ inaczej; zU^ niepodobieústwem jest, aby 
w irszecháwiecie mogly byó dwíe znpelnie równe monady, lub dwa ziipel- 
nie równe ciala (zbiorj monad). Jako substancja niezložona, monada nie 
može powstaé ani znikiií|ó si2% nátury; pow8tig'e ona tylko stworzeniem, 
a byt swój koúczy zniweczeniem; tak jej pocz^tek i jej koniec jest dzie- 
tem wszechmocy Boiej, jest čudem. Jako sabstancja stworzona, monada 
jest z swej natary zmieana, t. j. može przechodzió od jednego rodzajn 
przedstawienia natary do drugiego. Pobadka i žródío tej zmiennoáci 
nie može spoczywaó po za monad^, bo, jako snbstancje niezložone, mo- 
nady nie mog% na siebie wywieraó žadnego wplywn fizycznego; pobudka 
do tej zmiennoáci i jej iródío tkwi w samej monadzie, a mianowicie 
w jej sile pož^lania (appetitus)^ sil^ której monada przechodzl od jednego 
przedstawienia wszecbáwiata do drugiego. Wsžystkie jednak zmiany, za- 
chodz^ce w monadzie, stanowi^ pewien cií|gly íaúcuch, tak, iž každá zmia- 
na nástupná ma swoj^ podstawQ w poprzedniej, która shižy tej ostatniej 
za dostateczn^ przyczyn§ do jej wywotania. Tym sposobem przeszloáč 
brzemienna jrát zawsze przysz}oácií|. Wsžystkie tedy zmiany, jak w mo- 
nadack, tak i w ciaíach, b^cych ich zbiorowiskami, wychodz^ z ich 
wn^trza, nie zaá z zewngtrznego ich na siebie oddziaíywania. Ich zcwn^- 
trzne na siebie oddzialywanie, jakie widzimy faktycznie, jest czysto ide- 
álně. 6dy bowiem rozum Boski wsžystkie monady od wieków postawil, 
w icb zestawieniu mial wzgl%d na každ§ i každej, odnoánie do wszystkich 
in^ych, takie dal miejsce, aby w každej chwili jej dzialalnoáé i pol^czo- 
na z t% dzialalnoócLi odmiana odpowiadala jak najdokladniej dzialalnoáci 
i odmianom wszystkich monad wszecbáwiata. Bóg mógl to zdzialaó, po- 
niewaž w každcg monadzie mógl vwidzieé caly ci^ly laúcuch przemian, 
pi^czonych ml^y sob^ ogniwami przyczyny i skutku, i dla tego mógí 
cbIj laáench zmian jednej monady postawió w zgodzie z calym iaácu- 
ehem zmian we wszystkich pozostalych monadach wszecbáwiata. Na tém 
wlaánie polega paxu^iíca pomi^dzy wszystkiemi monadami wszecbáwiata 
kamuu^a naprzód uatanounona {harmonia praeatabilita), Monady dziel% síq 
pomi^y 9ob% stopniem mniejszej lub wigkszej doskonaloéci swej sily 
percepcyjnej, odpowiednio do której przedstawienie wszecbáwiata bywa 
w nich mni^ lub wi§cej jasné i wyraine. W jednych monadach przed- 
stawienie to jest zupelnie cienme, tak, iž znajduj^ si§ one jak w stanie 
za^osienia: s^ to monady nagie. Inne znajdHJ% si§ jakby w stanie sen- 
noáci i dla tego ich przedstawienie wszecbáwiata jest jakby senné: ta- 
kiemi s% duMze raálinru Inne monady, doáwiadcz^j^ce uczucia zmyslowego, 
maj% juž wyžsze, ale jeszcze ciemne przedstawienie wszecbáwiata: s^ to 
dusze twierz^ce, Inne wreszcie mig^ jasn^, wyraán^ áwiadomoáó i dla t^o 
jasno, wyraínie pr:fedstawiaj^ wszecháwiat: 8% to dmze ludzkw. Po nad 
wszystkiemi zaá monadami stworzonemi stoi monada niestworzona, pojmu- 
jfca i «iaj%ca wszecháwiat, zupelna: Bóg. Próoz tego s% monady cen- 
irai»€ i peqiferyczne; monada centralna panujqca ma si$ do pewnego zbio- 
m monad, jako ich punkt árodkowy, okolo którego grupi^4 síq inne 
■onady podrz^dne^ zt^d peryferycznemi zwane. Z nagich monad sk2adaj% 
fi( ostatecznie wsžystkie ciala nieorganiczne.. S% one materjq. pierwszq^ 
i jakiej sklada si^ caly wszecháwiat cielesny. Cialo tedy nleot^^m^Ts^ 
8ie jest jednoáci% realnf^ lecz tylko jednoácif skupion%, ag^re^dX^m. Qi«i- 



Ai 



Leibnilz. 



I 



sto bierna nátura takiego ciala tóm si? objaSaia, že n^ie monady maJ) 
ňader ciemní, percepcj?; dziatalnoáč zaí monady rošnie w stosunku ja- 
Bnoáci jej percepcji. Skoro zaí istota ciat nieorgaaicznych polega aa sa- 
móm tylko skupieuiu nagicb raonad, przeto ro:ciqght<^ bynajmniej níe 
atanowi istoly ciata, lecz jest jedynie fenoménem, íjawiíkieiii, wynik&jfcém 
2e akupienia monad n pewnii jednoáč. Aggregat pojedyúczych raonad oka- 
zuje si@ zmyslom jako coš rozci%glego. Toí samo rommieč o innych 
zmyslowych vtaácinoíciach ciata, jak nieprzcniktiiroíé, cl^i^oéé i t. d. 
Frceitrzeň jest tytku porz^dkiem wspótciesnych zjawisk, c^as zaá jest 
porz%dkiein naat^pstv w zjaniskach. Nieorga&iczna materja jest materjq 
drugq odnoínie do oial organicsnych, których istota polega ostatccznie 
na tém, že do jednej monady centralnej przyt^cza síq wiole monad na- 
gich, jako jej cielesnoáC. Monada centralna jest tu snbstancjainyiii «§- 
zlem ciata, podtrzjniuj^cym je swoj^ obecnoáci%, jest to eutelechja, jesl 
Jcgo fonna substaucjalna, jego dnsia. Istota organiczna iesi pTtundtiwq, 
reaínq jednoicia, bo w monaďzie centralnej ma íródto tej swojej jednoáci. 
Polqczenie monady centralnej z odpowieduiém jej ciatem nie jest pr^- 
^dne, lecz istotowe; íadna dnaza nic može istnieč bez odpowiedniego jej 
niata, przez takie bowiem tylko cialo moie ona przedstawiai^ nazech^wist. 
Organiczne ciato kaZde, jako takie, istnieje tylko przez dusz^; lecz nt 
udwrót i dnaza moíe tylko istnieú z snojům cialem i w tém ciele. Ro- 
znmieč to naloiy o wazy^tkich duszach, tak roálinnych i zwierzecych, 
jak i Indzbich. Wszystkie monady przy atworzeniu áwiata razeni byty 
Btworzone, bo lego wymagata icb wspólna, naprzód ustanowioua harmo- 
nja, vr jak^ je Bóg utožyt. Ciata monad centralnych byly pierwotnie 
w stanic mwoiucp, w atauie zarodkowym, i sarae tež pozoslawaíy jeszcie 
w stanic zagtuszenia, podobnic jak monady nagic. Jak za£ wszystkie mo- 
nady rázem zostaly atworzoue, tak byt swój zakoúcz) rázem przy koricu 
wszechjniata. W ci^gu czasu žádna monada nie može byiS zniweczona, 
bo to narbszyíoby powazechnq barmonjg wszecbiwiata. Musz% tedy mo- 
nady centrálně istnieč ciqgle, vrraz ze swemi ciatami, pomimo icb po- 
zorný ámierci, która nic jest rzecz}'wÍEt4 ámierci%, ale tylko ponrotcm 
do stann inwolncji. Eodzeuie sťf tedy i umieranie v wszechSwiecie jest 
vtaácivrie kolejném rotv;ijimi«m sig t zwijaniem pierwotnych ciat monad 
centralnych, które zansze s!g odbywa, gdy tylko zewuQtrzue s^ potemn 
wamnki. Cata ta teorja o tyle roa wyžazoíé nad kartezjaňsk^ Slozofj^ 
uatary, že stará ei^ Trprowadziti do ttuniaczenia natnry moment dynami- 
cmy; wszakíe, uwa2ana sama w sobie, knleje bardzo, bo przywodz^c do 
prostých nieujgtnycb si( islot? ciat, przecina sobie wszelk^ molnoJČ 
objaénienia istotnych vtasnoíci ciat i zamienla je w nlotne, ztudne >Ja- 
wiska. Psyehologja L'a jest zastosowaaicm do duazy czlowieczej ogól- 
nycb zásad jego monadologji. Onazaczlowiecta jestnajdoskoaatsz^ze wszy- 
Btkich monad stnorzonych. Jak iune monady centrálně, lak i ona przei 
ciato przedstawia wszecbáwiatj w nicj tedy íyje áwiat ideálny, ffjraíaj^cy 
prawa áwiata rzeczywistego, a ideálny ten íwiat w jej rozumie tém tylko 
TÓlni ai§ od idealnego áwiata w rozumie Boíym, že w duszy najwígcej 
percepcji jest niejasnycb, niewyrazistych, zaviklanycb, gdy tymozasem 
w Bogn wszystkie sq jaane i r07ró2nio>e. Zgodnie z catoSci^ swych zá- 
sad fllozoficznych L. nczy, iž idee nasze wszystkie sq wrodzone, cf. tej Ens. 
Vin J4. Zwi%xek éusxy z ctatcm opiora sig na poj^ciu barmonji na- 




Leibnitz. 45 

przód Qstanowionej, cf. tej £nc. IV 895. Podobnie jak inne monady 
i, wraz z niemi, dnsze ludzkie byly st^orzone rázem i to wespól z cia- 
lamí, rozumie 8i§ b§á|cemi w stanie inwolucji. Wszystkie znsgdoTraíy 8i§ 
w pierwBzym czlowieku. In lumbis Adae hjlo cale jego potomstwo nie- 
tylko in^potentía^ ale w rzeczywistoáci; dusze tego potomstwa byly w sta- 
nie oghiszenia, ciala w stanie inwolucji. W tym stanie pozostawaly i w ná- 
stupných generacjach, dopóki nie przyszedl na nie czas, zakreálony im 
przeznaczeniem Božém, do rzeczywistego narodzenia. W rodzeniu cialo 
dosay ze stanu inwolucji przechodzi do stanu ewolucji; dusza zaá ze sta- 
nu nieáwiadomoáci przechodzi do stanu áwiadomoáci. Do tego przejácia 
potrzeba jednak poáredniczej dzialalnoáci Božej. W émierci cialo duszy 
ludzkiej wraca znów do pierwotnego stanu inwolucji, wszakže dusza nie 
wpada w stan pierwotnego ogluszenia, jak to ma miejsce z duszii zwie- 
rz§C4, ale zatrzym^je dalej swoj^ áwiadomoáó, i na tém wlaánie polega 
jej nteimierUlnoié, PoJQcie wolnoici woli ludzkiej normuje síq poJQciem 
wolnoéci Božej. Jak Bóg chce zawsze tego tylko, co najlepsze, tak i czlo- 
wiek w postanowieniach swojej woli zawsze kieruje síq tém, co mu rozum 
jako n^wyžsze przedstawia dobro. Z dwóch tedy dobr, z których rozum 
jedno uznaje za wi^ksze, drugie za mniejsze, wola može wybrač tylko 
pierwscé; i gdyby dobra byly za zupehiie równe uznané przez rozum, 
wola nie moglaby wcale mi^dzy niemi wybieraé. W czynnoáciach ludz- 
kich zachodzi tedy pewna koniecznoió moralnd^ ale ta nie znosi wolnoóci, 
poniewaž woli ludzkiej pozostaje zawsze metafízyczna možnoáé popiini^cia 
tego, co zechciiďa. Wolnoáó tedy jest tak^ wlasnoáci^ woli, že jej czyny, 
jakkohriek zdetemimowane przez dobro wyžlze, nieprzestaj^ byó przy- 
padkowemi, t. j. nie ulegají| koniecznoáci metafizycznej. Ostatecznym ce- 
Um cztowieka jest szcz^ácie wiekuiste w Bogu. Szcz^ácie to polega na 
nienstannej zmianie coraz nowych rozkoszy; calkowicie pelném nie b§- 
dzie nigdy. Zadaniem nauki moralnej jest prowadzió do osi^gni^cia togo 
szcc^áda. Tylko ze wzgl§du na Boga i na nieámiertelnoáó wynika obo- 
wi%zek cnoty; bez tego wzgl^du nie mogloby byó mowy o wlaáciwym 
obowi%zku do cnoty. Bez widoku kary i nagrody w x>ozaéwiecie, nie ma 
prawddw^ moralnoáci. MUoéé Baga powinna byó o tyle bezinteresowna, 
2e Boga mUowaé winniámy przedewszystkiém, nie ze wzgl§du na siebie, 
ale dia niego samego. Wszakže z miloáci tej nie podobna wyl%czyó zu- 
peliiie zamiaru, že przez t§ mlloáó osi^gmič možná wiekuiste w Bogu 
szez^ie. Skoro bowiem miloáé jest uczuciem duszy, mocí| którego wla- 
snego szczQácia szukamy w szcz§áciu drugiego, tedy, zgodnie ze swém 
pojgciem, miloáó ma wprawdzie na pierwszym planie szczgácie drugiego, 
ale przytém tež na drugim planie znajdige sig i szczQácie wlasne. Ody 
tedy Boga mihgemy dla niego samego, przedewszystkiém radujemy síq 
z wiekuistego szcz^ácia Božego, ale radujemy si§ nietylko dla niego sa- 
mego, ale i dla tego, že na uczestnictwie w tém szcz^áciu i nasze polega 
sscz^ie. Cále stworzenie jest wielkiém króUstwem Božém^ które na dwa 
dzieli si§ królestwa: nakrólestwo przyczyn ostatecznych, czyli królestwo ďu- 
Mw^ i na królestwo przyczyn dzialaj^cych, czyli królestwo nátury. Pier- 
wszém rz^dzi Bóg jak ksi%že, drugiém zaá rz^dzí tak, jak mechanik rz%- 
dzi machin^. Pomi^dzy obydwoma wszakže królcstwami panuje harmonja. 
W zdaniach siggsg^cych w dziedzin^ teolog ji pozylyvonej^ Ij.^ c.c^ ^^ 
stosunku rozumo do objawienia, w gruncie rzeczy stol na ^taxiom'^\x\:Q^- 



46 teibnitz. 

tollčkióm. Poniewaž tak prawdy objawione, Jak i rozumowe, najwjržsze 
6WC ŽTÓálo msý% w roznmie Božym, przeto žádna pomi§dzy niemi níe 
može zachodzié sprzecznoáé. Tajemnice chrjstjanizmu nie mog% bjó po- 
jíte, a žatém tež i nie mog^ bjč a priori dowiedzione. Mog^ wszakže 
byó wjjašniane, wytlamaczone i od zarzutów rozuma obronione. S% tedy 
nadrozumne, ale nie przeciwne rozumowi. Grzech pierworodny objaáaia 
L. za pomoc^ swojej monadologji. Dusze wszystkich byly in lumhis Adae, 
przeto grzechem byly wszystkie w nim zepsute, i tak skažone przycho- 
dz% na áwiat. Nauk§ odkupienia l%czy L. ze swoim optymizmem. Rozum 
Božy jest sfer^ wiekuistych idei i prawd; w nim znajduje sig nieskoň- 
cžona iloáč áwiatów, z pomi^dzy których wola wybiera jeden i daje mu 
istnienie. , Wszakže wola Boža wybieraé musi do stworzenia áwiat naj- 
lepszy i najdoskonalszy. Z nieskoáczon% bowiem dobrocií| i m^drošci^ 
wcaleby si§ nie zgadzalo stworzenie šwiata mniej doskooalego. Mniej 
dpskonale éwiaty s% možliwe metafízycznie, ale moralnie niemožliwe. Ce- 
lém stworzenia jest naprzód uwielbienie Boga, a potem uszcz§áliwienie 
stworzčá rozumných. Cel ten zaá ďaje si§ doskonale osi%gn%6 jedynie 
w šwiecie najlcpszym. Wcielenie Syna Božego i dzielo odkupienia s^ 
istotnym momentem najlepszego i naidoskonalszego áwiata. Syn Božy ko- 
niecznie musial zostaó czlowiekiem, i ostatecznym powodem, dla którego 
66g istnicj^cy áwiat wybral do stworzenia, byl wlaánie Chrystus i cale 
przczeú dokonané dzielo. Z optymizmu swego wywodzi L. i predestyna- 
cJQ. Opiera si§ ona na wyborze tego porz^dkú, Jaki jest wlaáciwy naj- 
lepBzomu áwiatu. Gdy Bóg wybieral ten porz^dek, wybral on zárazem 
tych wszystkich, o których wiedzial naprzód, že w tym porz^dku zba- 
wienie swoje sprawowač bgd^; przeciwnie zaá odrzucil tých, o których 
wiedzial naprzód, že wtym porz^dku wytrwaj^ w zloáci. Easka wszakže 
jest powszechna, ale naležy rozróžniaó laskg dostateczn^ od skutecznej. 
TradycJQ Koáciola katolickiego L, jak sam mówi, wysoko ceni, i upewnia, 
iž nawet umiarkowaúsi protestanci uznaje tradycj^ apoštolsky. Dia tego 
L. uznaje nieomylnošó Koáciola katolickiego, jako rz^dzonego przez Chry- 
Btusa, i poddaje si§ powadzé soborów powszechnych. Nie przyznaje tež, 
aby sama wiara bez uczynków zbawiač mogla. Papieža (pišze to 1677) 
poczytujo za namiestniká Božego, tak jak cesarza ma za áwieckiego na- 
miestnika Božego; urz%d cesarski zawiera w sobie urz%d obrony rzym- 
skiego t. j. powszechnego Koáciola. Hierarchja Koáciola katolickiego, 
z przeložeústwem nsgwyžszego biskupa, jest dlai\ (1683 r.) rzecz% prawa 
Božego, poniewaž nieodzownym jest kierownik biskupów i kaplanów. B. 
1691 zgadza si^ na to, že prawem Papieža jest uznawač i zatwierdzač 
biskupów. R. 169 7 pisze: .Poniewaž Bóg jest Bogiem porz^dku i po- 
niewaž z prawa Božego wynika, že cialo jednego jedynego katolickiego 
i apostolskiego Koáciola spaja síq jednym rz^dem i jedn^ powszechn^ 
hiérarchj%, przeto zt^d wynika, že w tém ciele z tegož samego prawa 
Božego pochodzi duchowa glowa Koáciola/ Na podstawie swojej filozoQi 
nátury i prawa opiera L. swój ideál powszechnej rzeczypospolitej ludów 
chrzeácjaúskich, wpol%czeniu z powszechnym Koáciolem chrzeácjaúskim, 
pod dwiema najwyžszemi wladzami: Papieža i cesarza. „Masz pani racJQ, 
pisal L. 1691 r. do pani de Brinon^ gdy utrzymujesz, že jestem w serou 
katolikiem; jestem nim nawet publicznie.*" Gdy nawrócony do Koáciola 
^Bndgraí iesko-reinfehki Ernest napieral u& ul^^o (korrespondencja 



Leibiritz. 47 

z lS80->-98), aby Boga czcái oddal i na lono Koáciohi katolickiego wró- 
dl, L. odpowiada, že možná bjč w wcwnQtrzncj jednoáci z Koáciolem, 
choó 8i§ z nim nie jest w jednoáci zcwn^rznej. 2c dla siebie pewny 
jest tej jednoici wewiiQtrznej, podobnie jak ten, ktoby nieslnsznie byt 
ékskommnnikowany, od którego jnž nie zaležy užywanic jednoáci zewn^- 
trm^. Fochodzi zaá to jógo zachowanie si§ z tego, že niektórzy teolo- 
gowie cenznrnj^ pewne jego zdania filozofíczne, które on ni^aža za pra- 
ndQ dowiedzion^, a wcale ani Pismn á. ani soborem nieprzeciwní|. Gdyby 
tedy by) urodzonym \f Koáciele katolickim, musialby wyjéó z niego, 
gdyby mn dla tych zdaň jego odmówiono nczestnictwa w žycin Koáciola. 
Nanka tež o Najáw/ Sakramencie niema)^ stanovila dla L'a trndnoáé, 
zajmowa! síq on nií| wiele, ale zdanie swe o niej zmicnial ci^gle. Naj- 
pnód s^dzil, že wyznanie augaburgékie zgadza si§ z katolicky nauk^ 
o pxzeistoczenin; póžniej przyznal, že obie te nauki %% róžne, nast^pnie 
Dbstswa} za pierwsz^, a pod koniec žycia, w korrespondencji swojej z je- 
xiiit% Desbosses, dowodzil, že možliwoáé przeistoczenia da si§ nzasadnič 
^a pOmoc% jego filózoQi nátury. Chcia} tedy byč Leibnitz katolikiem, ale 
po swojemn, niebácz^c, že wpada tym sposobom w nierozwiklane sprze- 
ánoiei. Przyznawal bowiem koniecznoáč historycznie danego Koáciola 
katolickiego, osmawal Papieža z prawa Božego glowí| Koáciola, zast§pc^ 
i oamiestniklem Božym, w liácie do landgrafa Ernesta pisal, že „mridzial- 
ňj Koációl katolicki wc wszystkich artykulach wiary, koniecznych do 
zbairiéaia, jest nieomylny w skutek obiecanej mu pomocy Ducha áw./ 
JtL Jednak prawi} „o niesprawiedliwém pot^pieniu** mniemaú filozofícznycli 
.Jkňňe dowiedzionych" i o poprzestawaníu na jednoáci wcwnQtrznej, gdy 
Xpki(Ř 6w, zdaňiem jego nieomylny, domagal si§ jednoáci zewuQtrznej. 
Clidař 8i§ tedy pol^czyé z Koáciolem, ale ze swemi zastrzeženiami; chcial 
sl^pol^czyč z nim nie na podstawie wiary pozytywnej, ale tylko na 
pódutawie podmiotowej mitoáci. Za katolicyzmem L'a przemawiač síq 
niaje jeszcže jego SysUma ťheologiae^ cboó 9% okolicznoáci, które osla- 
biájl| znaczenie tego áwiadectwa. Pismo to, któremu bibljotekarz dal 
iia^is Sif8tema iheologiae^ zawiera wyklad i ňíozoficzn^ obrong nauki ka- 
toUckiej. lt§kopism ležflÁ niedmkowany w bibljotece hanowerskiej, r. 
1810 poshtny zostal ksi^dzu Emery (ob.) do Paryža, a 1 8 1 9 wydruko- 
WBiió ^ wraz z thimaczeiiiem francuzkiém. Lacroia sporz%dzll 1845 
nowe w Paiyta kiytyczne wydanie ? autografn L'a; r§kopi8m zostal 
xwtócoQj bibljotece hanowerskiej. Lacroue nazywa to dzi^o áwietnóm 
éniadectwem wiary katolickiej. Gzasopismo boneňskie Brauna i Aqhter- 
fdda (Zeitseh. f&r Fliilosoph. n. Theol. 1848, p. 1I8) zwraca uwag§, iž 
cbcíc naletycie ocenié, o ile to pismo bylo wyrazem osobistych przeko- 
nsA L% nienaležy pom^aó wzgl§du na jego stronQ dyplomatyczn^. Ody 
bowiem L. žywo z^jmowal si§ jeszcze spraw^ pol^czenia protestantów 
% Koédotem, r. 1688 pisal do landgrafa, iž jaki myál^cy m%ž, o ile me- 
tna jak najdokladniej i jak oajszczérzej, powinicnby wypowiedzieó zda- 
nie o sporných artykulach i to swoje zdanie, zataiwszy jednak swoje wy- 
xnanie i swoje nazwisko, przedstawič kilku najumiarkowaászym i uczo- 
nym biskupem katolickim, z zapytaniem, czy ten jego wytíad uznaj% za 
pnypnszczalny w swoim Koáciele. We Wrzeániu 1684 r. pisze L.^ !<:; 
sam ma zamiar zij%6 si§ t§ prac§, ale znowu powtarza z%^ti^í^\3l\^^ 1^ 
tnétOL, Bbjrniewieddaao, iž autor tej pracy nie nálety do l^o^^VAdi^^^ 



48 Leiboiiz. 

tolicldego. Te J^iigo zwierzGnIa 9íq noirst pisarze 
Sgatema iheologicum; CEy jednak robi% to stuaznie, decf dowač nic umiemy. 
W calém tóm pišmie L. wyst^piije jato stanowczy katolík, pisz^cy to co 
myéii i co wierzy; gdyby ted; d/ielo napisane bylo z przekonaniem i wia- 
r^ ian^, a tylko z przedzierzgni^ciem sig w myél i duclia pisarza kato- 
lickiego, bez žaduego objašnienia czjtelaika o tej zmiaoie, oa pamíocí 
L'a pozostalaby skaza. Ale cokolwiekb^dž s^dzič b^dziemy o jego SgtUma 
iheohgicuvi, tak z jego korrespondencji, jak i ze zdaťi tu i owdzie w pi- 
Gjnach jego napo ty kaný cb, za pewne raied niožemy, Ze ohoč zbliíal >i{ 
bardzo kn Eoáciolowi, do Koiciola jednak nie wazcdt. Zajm^j^c osobi- 
^cie chwiejne nzglgdem Koácíola katolickiego slanowisko, uie mógt on 
prowadzió pomy^tnic myáli pol^czenia prutestantów z EoJciolem. Roko- 
wania o pogodzenie z proleatantami gorlJwie i wytrwale prowadzono przez 
Krtf/ittofa RoyoB de Spinola (ob., tudzie2 art. Molanus), za szczególném 
apowaínieoiem cesarza Leopolda 1, žyczlinie widziane przez Fapíeža In- 
Boeentego XI, w skutek žyczenía dworu banowerakiego rozcÍ5gni§te zo- 
staly i do Francji. W tym cela I., wazed) w korrespondeucjg z Bossuetem 
( I C e 1 — 1695 i potem i b 9 9). Niez&przeczon^ jest rzeczq,- že n tej korrespon- 
dencji Bossnet raial vyiszoiá nad L'em, poniewaí pko jego j^danin pst^yiBtw 
stanial niezmiennoSč nanki katolickiej, po^vagg í nieomylnoáů Koíciota. 
Niezasadném iet bylo ze strony L'a ž^danie zawieszenia powagi sobom 
trydenckicgo wzglgdem protestantů w. Wszakže, pumn^c na davniejsze 
tranzakcje z bussytami, k grckami, na 6wczesne popieranie myíU po- 
jednania ze střeny cesarza Leopolda I i na przjcb}lnoáó dla tej myjli 
Papie^a, a z drugiej przypatmjijc sig odpycliajqcoj pravrie atanoffcswici 
BoEsueta, rodzi sig podejrzenie, czy znakomity ten biskup nie dat ■]$ 
w tym pimkcie powodowaé nieco wplywoni swego króla, Ludwika XIV, 
który dla wzgl^ów politycznych niebardzo zapewne byl rad jeduodci 
religiJDej w Niemczech, gdzie wszelki rozdzial byt mu tak na r^kg. Acha- 
rakterystycznym to jest rysem królów francuzkich, od Franciszka I |k}> 
czqwazy al do Ludwika XPi', te w stosunku snoim do Kiemiec pouid* 
wierali interesem koícielnym. Wszelki ruch, powHtaly v Niemczech zára- 
zem pko Koácioloni i powadze cesarskicj, znajdonal poparcic politjki 
francuzkiej. Henryk II oplácal elektora Manrycego dla tcgo, ícbj aa- 
braú M<ítz, Toul i Yerdun; Richelion oplácal Gustana Adolfa, króla szwedz- 
kiego, dla tcgo, žeby zagarn^é Alzacjg, Ludnik XTV' oplácal elektora 
brandejiburgskiego Frydeoka Willielma, byle tym sposobem paratižoffoč 
Leopolda 1, zamierzaj^cego ratowatí Strasburg; pobudzat turków pko temni 
cesarzoni, aby zagarn^f; Belgjf , rozpakl pko niemu tak znau^ ^oJQg re- 
ligijo^, slowein, uienstantiie sial ziarno niczgody, jako najlcpszy árodek 
ostabieuia awego s^siada. Przy takim kiemnku polityki francuzkiej 
dzioío pojeduania, podjete pmez Spiuole, a popierane przez cesarza, dwór 
banonerski i L'a, nie znajdonato zapewne zwotenaika w Ludwiku XTV, 
co moglo zn6w oddzialač na Bossueta, doáO czatego ua wptywy dworskie, 

I a z drugiej strony geitjalnym swym omyslem przewidQJ%cego bezowoenoSii 
tycli rokowaii, prowadzonycb na gnincie, niedo^tateczníe ku lemu przygoto- 
wanym. W každým razie przebieg korrespondcucji zLVm (ob. VII t. dzicl 
L'a, wyd. Oiino Klopjťa) w uiektórycli puaktach lak dziway, íe go ao- 
lůe fym tjlko sposobem oljaánió raožemj. R. 1691 Bůssuel objanil 
^f<í zasaajomieDia sig z rokofvaniami, ja^e teolOKowíc hanowor3cy pro- 



I 



Leibnitz. 49 

wadzili ze Spinol^. Postanowiono przestaó mu aatentyczny odpis ca}^ 
sprawj, ale niebawem zmieniono zdanie. Bossuet bowiem donosí}, že 
przeslane mn poprzednio akta gdzieá pomi^dzy jegopapierami zagin^ly. 
Nie chciano ich tedy po raz wtóry przesyiač, tém bardziej, že niedawno co 
przedtém PeUisěon^ historjograf Lndwika XIY, oglosi) drnkiem podobny 
co do treéci korrespoiideiicj§ z Leibnitzem, nie pytajíc o jego pozwolenie. 
Nie chc%c naražaó si§ po^rtórnie na podobny niedyskrecj§, Molanos i L. 
postanowili przestač Bossaetoiri nie akta rokowaú ze Spinol^, ale nowe 
znpetnie co do treáci, zgodne z těmi aktami pismo, z wyražném npewnie- 
niem, že to jest praca prywatna, i bez žadnego odwotywania si§ na Spi- 
nol§. Takie post^pienie teologów hanowerskich zmieniafo znpetníe po- 
zycj§. Teologowie ci zamierzali pozyskač zgod^ Bossneta, a przez niego 
zgod^ calego episkopatn francnzkiego na te koncessje, jakie planowano 
Bobie pozyskaó w Rzymie, za poárednictwem cesarza i Spinoli. Wszakže 
pnesylaj^c pismo prywatne, wyst^pili do Bossneta nie ze Spinol^, nie 
z cesarzem, nie z nadziej^ na Papieža, ale sami, jako protestanci w obec 
bpa katolickiego, a zárazem poddanego Lndwika XIV w koácielnej jego 
polityee. Bossnet, choó dopominal si§ czego innego, otrzymawszy owo pi- 
smo prywatne, nie wspomina, že otrzymal nie to, czego pragn^. Wzmian- 
knje o Spinoli, ale nie mówi, že przeslane mn pismo nie przedstawia 
nie pozytywnego z rokowal^, prowadzonych z tym biskupem. Leibnitz 
w nowym lišcie pisze o przychylném stanowiskn do dzieta pojednania tak 
cesarza Leopolda, jak i Papieža Innocentego XI; Bossnet, odpi8nj%c, po- 
m^a t§ okolicznoáó znpelném milczeniem, bo w przestanym mn memo* 
ijale nie by}o o tém žadnej wzmianki. Leibnitz ponawia prób§, wprost, 
nbocznie, ale napróžno; Bossnet nie wspomina wcale ani o cesarzn, ani 
o Papiežn, ani jnž nawét o Spinoli. W lištách swoich ci%gle zwraca si^ 
do Molannsa i L'a, z niemi tylko ma do czynienia. Stanowisko biskupa 
wz^Qdem kilkn akatolików, nie maj^cycb za sob^ žadnego powažnego pod- 
parcia r^k katolickich, dawato odrazu wyžszoáé Bossuetowi; nie chcial tož 
on odabié swego stanowiska uwzgl^dnianiem tego, czego w przeslanym 
mn memoTjale nie bylo. Ale na tém si§ rzecz nie skol^czyta. Na odpo- 
wiedž Bossneta, Molanus napisal replik§ p. t. Explicatio uUerior etc, 
w które) juž wyražnie przedstawia przebieg rokowaú z jednym ze znako- 
mitych bpów rzymsko-katol. Koácic^a, t. j. ze Spinely. Bossuet dowie- 
dziawszy si§, že Molanus pisze tej treáci replik§, nalega na przyspieszenie 
(12 Kwiet. 1694); wojny nie poczytuje zažadn% do tego przeszkod^: „lu- 
diie prywatni, pisze, mog% tymczasem przygotowywaé spraw§ pojednania.* 
J«ž to wprost, juž przez innych zapewnia o možliwie najlepszém przyjg- 
ciu now^ tej pracy. Latbm 1694 ExpUcaiio uUerior zostaje mu prze- 
riana, ale odpowiedzi na ni^ nie ma juž žadnej. List ów nagl^cy, wyžej 
wspomniany, z i ž Kwietnia, zapowiadaj^cy gotowoéé wspóldzi^ania okolo 
pqjednania, jest ostatnim jego listem. Wszelkie proáby, nalegania, za- 
biegi L'a pozostaj^ bezskuteczne. Bossuet odpowiedzi nie dal. W kilka 
lat póžniej ksi^že Ántmi^ Ulryk wolfenbtttelski, wówczas jeszcze prote- 
stant, chcia} na nowo pomszyé kwestj§ pojednania; zwrócil si§ tedy do 
Leibnitza. Ten zložyl mu obszeme sprawozdanie z poprzedniej korrespon- 
dencji z Bossuetem. Antoni Vlryk przeslal ten memorjal Ludwikowi XIV, 
ktirr go zakoramunikowal Bossuetowi. Bossuet, znalazlszy ai^ \í k<iTi\^ 
Encykl. T. Xlk ^ 



I. 



50 Leihnitz. 

ciaioáci powiedzenia czegoš, napisal H Stycz. 16U9 r. list iÍo Leiboitu, 
w Irtórym powiada, ie poprzedni^ korrespoadencjg swojit przerwaí z po- 
wodu wojny, „w czaaie której nieodpowiedniq bylo rzeczq traktowač 
o pojctioania umystów na pólu religijném." Usprawiedliwieuie to jednak 
nio lozwi^nue zagadki: nojna bowieiu rozpoczgta sig jeszcae Ifi88 r., 
koirespondcQCja zaá owa rozpocz^ta sig dopiero I69i r.; zapennial tet 
poprzedaiu Boasuct, jak widzieliĚmy, 2e wojnu uie przeszkadza robotovi 
zgody. Kwesija tedy pozostaje nie bez pennego cienia. Jak ta, tak i pá- 
íniejaza (z \690) korrespondcucja skoiiczyla 3i; uaniczóm, tčtn bardziej, 
že Leibnitz nówczas mniej przychylnie byl nsposobiouym dla Koéciola. 
Zrazila go zDaczQÍe ku uiemu ambicja Ludnika XIV, który narzncat sif 
ua obroúcg i opickuna sprawy katolickiej, aby tym spoíobem 03^)aič 
swoj^ ž^dzQ panowania. Leibnitz poc^l nánczas utrzymauiu proteatau- 
tyzmu poczytywad za aicodzowne dla ocalenia woluošci Eurupy. Jak da- 
lece mýlil si? W tym wzgiedzie Jj. i wielu jego wspůlczesnycb, wykunjt 
ówczcsne dzieje, bo w každej z trzech owycli cbwil, a miaaowicie 1613, 
1688 i 1701 1'., gdy kombinacje Ludwika SIV zdawaly si^ bliskiemi 
urzeczywistnieuia, nie protestanty zrn je rozbijat, ale . bogobojny katolík 
rzjmski cesarz Leopold I, w zwi^zku z orailczykiem Willielmem III (ob.). 
Kie podobna wszakže usilowaú L'a okolo pojednania z Koáciotem odno- 
sió c^kowicio do royéli politycznej, jakkolniek wtaeae jedno jcgo w;rTze- 
czente zdanaloby sig taki s^d najzupelniej atnierdzač. Podlug tego wy- 
rzeczcnia, L. widz^c I69i r. na szczycie potggi Ludwika XIV, obawial 
sig jego panowania n Europie i, przen'ag% sily narzaconych protestanty- 
zmowi, waninlíów pojedoania z Košciolem; clicial tedy, uprzedzajqc tg 
ewentualnošč ze Btrony rzymskiej, pozyGka>S pcwnc deklaiacje. ktárebf 
swego czaau mogly postuíyč do UQJi ua lepszycti wai-unliacli. Cest ce qui 
a étt jfloii řiií dans toule ceíle ajfaire (VLI t. dziet L'a ed. Slopp'a) s»- 
pewniá najwyražiiiej. Že czlowiek, žyjucy w sférách politycznychj wi^- 
zai myši polityczn^ do swojej praey, nie ma w léni nic dziwnego; ale 
žywy ndzial, jaki L. przyjmowat w ówczesnycli usitowaniach pojednaata 
protestantovi z KoSciolem, z gl^bazej ostatecznie wynikal pobudki; wy- 
ptywal z samego rdzenia jego lilozofji, z jego nauki o powszccbQej hu- 
monji i o wielkiém króleatwie Božúni. Jak chciat zwi^zkii paúatff, tak 
chcial zgody i pojednania vyznaú. Jak z katolikami, tak cbcial on je- 
dnoSci z kalwinistami i z anglikanami. Sznkal on jedaot^ci i harmo^ji 
nie H^tpiiuy íc szczerze, ale nie znalazl jej navet, /a íycia przynajmniej, 
dla siebie, bo choč szak^ jej systcmata przy pomocy genjalnegú s«c^ 
úmyslu, uie szukiď jej przez tego, który jedyn% jest j>rawiia, drogq i iy- 
ciem. Cf. GuelatB Schiltínif, L. als Denker, Lpz. 1846; bjografje L'»; 
przez FoíUmeiWa, Pária I7ie-, iřo%, I76ft; A"(isí«er'a, Altoab. 1769; M. 
Sigamanna, Múnet. 1782; KaUe'go, Berl. 183B; GWiraner a, Berl- 18*2 
3 cz. 2 wyd. 1816; Muckie, Boston 18*5; E. F. Vor/ďa, Lpz. 18*6; 
L. Feutrhach, Darstellung, Entwick. u. Kritik der Leibnitzscben Phílo- 
HOpbie, 183 7; Ludovíď, Entwurf einer voUstilndigen Historie der L'8chen 
Philosophie, Lpz, 17 37, 2 t.; ťioucquet, Primaria monodologiae capita, 
Berl, 17*5; Ancilhn, Esprit dn Lcibnitianisme, ib, 1816; Si^wart, Die 
L'8che Lehre von der praestab. Ilarniouie, Tub. 1822; Ádoi/ Heltíňch, 
Spinoza u. L. od. dasWesen des Idealisoius u. Realismus, llamb. 18*6; 
Hob. Zimmenitann, L, u. Herbart, Wien 18*9; Ettno Fúoher, Gesch. der 



LeibntU.— Lf Mrtd. 51 



neneren Philos. II t., Heidelb. 1866; Nourisaon^ La philosophie de L., 
Par. 1860; Foucher de Careil^ L., la philosophie juive et la cabbale, 
ib. 1861; Bonifaa^ Etudě sur la théodicée de L., ib. 1863; Victor Cousin, 
L. Descartes et Spinoza, ib. 1868; A. Pichler, Die Theologie des L., 
Mttnch. 1869; F. fCirchner, G. W. Leibnitz. Sein Leben u. Denken, 
KOthen 187 7; Edm. Ffleiderer^ G. W. Leibnitz als Patriot, Staatsmann u. 
Bildangstr&ger. £in Lichtpunkt aus Deutschlands trttbster Zeit ftlr die 
Gegenwart dargestellt* 18 70; /. A. Emery^ Exposition de la doctrine de 
L. snr la religion, Paris 1819; Schuhe^ Ueber die Entdeckuog dass L. 
ein Katholik gewesen sel, Gdtting. i^2 7 ;Fertz, Ueber L's kirchliches 
Glaiibensbekeixntni3a,.w Zíťtoc/i. /ur Geschichtswissenschaft, 1846, Ví 65; 
Bertereau^ L« consideré comroe historien de la philosophie, Paris 1843; 
Jj, Nolen (professor. w lyceum w Tours), Quid L. Aristoteli debuerit, 
Paris 1875; id,, La critique de Kant et la metaphysique de L., ib. 
1876. Do bibljograQi dziel Leibnitza ob. Polybilion 2 serja IV t. 18 76 
p. 91.. N, 

Lejdrad, arcybp lugduúski, jeden z najznakomitszych pralatów za 
panowania Karola W., ur. w Noricum (Noricus hune genuit mówi jego 
przyjadel Teodúlf, bp orleaňski, ap. Sirviond^ Opp., Yenet. 17 28 II p. 
741 — 742), a žatém najprawdopedobniej bawarczyk, jak možná ^nosič 
i ze édstych jego Btosunków z Amem, arcyb. salzburgskim, by} on bi- 
b^otekarzem Karola W. i przez niego r. 7 98 wyniesiony zosta) na sto- 
lic§ arcybiskupi^ Lugdunu. Wedtug Neugarta C^jp^cop. Const. i, 89 — 9i), 
jakiá czas, nim zostal biskupem, byl L. dziekanem katediy w Zfirichu. 
Wnet po wst%pieniu na stolicQ arcybiskupi% otrzymal, wraz z Teodulfem, 
biskupem orleaúskim, zlecenie od cesarza, jako missus dominicus^ objechaó 
mnogie prowincje paústwa (ob. Sirmond 1. cit). Kiedy adopcjan izm (ob.) 
z Hiszpanji wciska) 8i§ bardzo i do pogranicznych z ni% prowincji paú- 
stwa franków, posla) cesarz Karol r. 7 99 Lejdrada, Nefrida bpa narboú- 
skiego i Benedykta opata anjaňskiego do owych prowincji, tak dla zapo- 
bi8tenia szerzeniu si^ bl^dnej nauki, jako i dla sklonienia jej mistrza, 
Feli&sa zUrgelu (ob.), by ai§ udal do Francji, gdzie miano, nie poczy- 
naj%c z nim nic gwaítownie, zarz%dzič spokojné zbadanie calegó przed- 
miotn sporu. Jakož L* wymóg} na Feliksie, že pojechal z nim do Fran- 
cji, gdzie tegož roku WrAkwizgranie, w obecnoáci Karola, odby} 8i§ zna- 
ný synod, na którym Feliks uznal swoje bl^dy; lecz že nie bardzo do- 
iriersano szczeroéci jego uznania, odclany zostal przez synod arcybisku- 
povi Lejdradowi, t/^ ^tfcum teneret eum et probaret si verum esset quod se 
ait Cfědidisse et si per epistolas sucls damnare voluisset pristinum suum erro- 
rem (ob. Epist, Alcuini ctd Amon. p. 118 — 114, 238, 917, in opp. Ál- 
euhd edit. Frob. i). R. 800 L., z dwoma pomienionymi wyžej towarzy- 
szami, posylanym byi na nowo do tychže prowincji i, wedhig áwiadectwa 
Alkutna (ihid. p. 186), przywiódl tam 20,000 zwolenników adopcjanizmu 
do prawdziwej nauki Koáciola. Z listu L'a, pisanego do Karola W. na 
krátki czas przed émierci% tegož,- okazuje 8i§, z jak% gorliwošci^ pelnil 
on swoje pasterskie obowi^zki. „Robitem co možná, pisze on, by utrzy- 
BUió tylu kleryków, ile wymaga uroczystoéó služby Božej, i, Bogu dzi§ki, 
mam ich dosyč, tak, iž braknie tylko niewielu. Przywrócilem porz^dek 
pqalmo^ji taki, jaki przestrzegany jest w twoim palacu, zaprowadzUem. 
Kko}§ ápiewaków, z których jnž wieln w stanie jestuczyb Vnui^ ^^^t*!- 
aaj4<7cfa. Mam Bzkoiy JektoróWj umiej^cych nietylko oto»i^^íl^ V^> tik 



I 

I 



52 Lejdrad.— Le iay. 

nalcíy do stužbyfiožcj, tecz i rozwažač i objainiač Pismo š. Nickt6i 
í nict poJÉnuj% znaczenie duchowe Ewangelji, a wieln znaczenie ksi^ 
Proroków, Salomona, Psaimów i Joba. Sporz^dzid kazatcni tyle ksi^íek, 
ite moína bylo icb przopisač dla užytku koíciota lugduúskiego, tudzíež 
koécietnc ubiory i naczynia, i nie zaniedbalem, o ile moínoSoi, reparacji 
gmachów koícielnych.- Do rzgdu tabich zalicza od domus epUcopali* i inny 
nowo zbudowany domus episcopalis, yr kt6ryni stawa£ mógt za przyjazdem 
cesarz; nastgpnie btidowg perisiylium dla kleryków, \t którym wszyscy 
moglí mieszkaí rázem, i rcstanracjg klasztoni /híuío Barbara (CMeBarbe 
pod LugdunGm), zrcforiDowancgO na jego rozkaz przez Benedykta, opata 
aDJaúBkiťgo, któremu udzielít praw wikarjnsza geueralnego i wyzaaczyt 
do zarz^dn djecezj^, w razie wakowania stolicy arcybiakupiej (cf. Vita 
H. Benedicti Anian., MabiUon, Acta SS. IV I). Po ímierci Karela W., 
którego podpisal teBtament, L. ztožyt godnoáó arcybisknpi^ i zamknut sig 
w klasztorze s. Medarda, w którym nmarí, nie wiadorao kiedy. Mabillon 
w swoich Vet. Analecta ogíosjl wyborne dzielo L'a, na rozkaz Karola W. 
napisane, O sakramtncie chfziu, wraz z odnoszftcemi sig do tego jego 
lÍBtami do cesarza; zaá Balasiiis wyda) pozostate jego opuseula i listy 
w dodatku do pisra Agobarda. Styl L'a jest b ar dz o jasným i zni§ztym, 
zaá jego dzíeta okazuj^ m^ža aiepospolitego talontn, gí^bokicj pobožnoíci 
i wielkiej znajomoAci Fisma í. i Ojców Koáciota. Cf. Waitenbaah^ Dentschl. 
Gescilicbtsqnel. B. 10 7; Wertiei; Goscb. d. apolog. u, polem. Lit, It § 
311; Hist, lit. de la France IV. {Sckr6dC). S. S. 

Le Jay. I Gabrjel Franciszok, ks. jezuita, ur. 1662 w Pa- 
ryžu; przez 30 lat przeazto uczyl rotoryki w kollegjani Ludwika W-; 
pobožnoici^, nauk^ i slodycz^ charakteru zyskat powszechnc považanie; 
nra. w Paryžu 17S4. Zostawi! ihimaczenie francuzkia íinroiyínoicí Píym- 
skich Djonizego z Halikarnasu i Bibliodieca rhetorum, Paris 1725, S T. 
in-e, kollekcj^ prac swoich, w której raieáci sig teorja wymowy, zaleca- 
jqca 9ie metodycznym i jasným wyktadem, dalej mowy róine, listy, bajki, 
tragedje i komedje, pisaue po tacinic. Retoryka jego miala wiele nydad, 
jako uiywana w szkolach. Pomigdzy ucziiiami swymi miat L. i Woltera, 
któremu, jrdy ten raz dal mu odpowiedž bezbožnii, rzekt, pochwycÍW8zy_ 
go za ramig: „nieszezgsny! ty bgdzieaz kiedy£ przywódcq deistów iteFran- 
ejil"— 2 Gwido Michal, uczoay adwokat parlamentu paryzkiego, bie- 
gíy w jazykách starožytnych, swoim koBztara wydrnkowal (1628— 16-Í5) 
Polyglott^ (ob.) w lO tomach, vfÍeIkiémfol.,kt6rago finansowo KrujnoTíala; 
nie ehciat bowiem drukowač jej pod iniieniem Richelieugo. ktiiryty szczo- 
drzc go nagrodzií zaslawg, do takiej publikacji przywi^zanii. Nadto, an- 
glikora, którzy cLcieli za pĎtowe summy wymaganej nabyó soo ogzein- 
plarzy, odraówít tego ustfpstwa; ci tedy sklonili Waltmia do wydania 
Polyglotty znacznie dogoduiejszcj do uíycia i tym sposobem poderwali 
wydanio L'a fcf. £e /.ony. Bibl, sacra I 34). W podeszljm wieku zo- 
stal ksi^dzem, byl dziekanem w Vězel ai. um. iilí5.— 3 L. (Jaius) Kla- 
■ndjuaz, iir. w Anoecy, w Sabatdji. Nieznane s^ daty pierwszej pótowy 
jego žycia; poznajímy go i5s& r. jiiž ksigdiem, dojrznlcgo latyinaakq, 
w gronie pierwgiych towarzyszów éw. Ignacego I.oyoli, Ewangellzowát 
TPf Perrarze, gdzíe francuz íleníe szerzyi kaiwinizm; w Rzymie kazywal 
ti fi. Lndwika, osst^pnie i. Ignacy posytal go do róžnyob miast wtoskieh. 
ZM^enť'M tídal sif do Sphj,- poczÉKi zaj^t po Eckiusiu k&tcdr^ nan- 



] 



Le Jay,— Ukcje w Bcfwjtrzu. 53 

€zyciel8k% w Ingolsztadúe. Kardynal Trucliseat wzi^ go ztamt^d do swe- 
fo boku na synod eaizbnrgBki, na sejm wormacki, jako swego preedstawi- 
ciela posylal na sobor do Trydentu, potem do Boloi^i. Czas jakiá pra^ 
cowi^ L. 2nown w Ferrarze, ale ksi%&e bawarski pozyskai jego powrót do 
Ingolsztada. Wresscie á. Ignacy dal mn w Wiedniu prsetožeústwo koUe- 
gjiOD, gdzie um. 6 Sierp. 1552, licz^c 52 lat žycia. Éwi^tobiiwy ten 
i apostolakiego docka kaplan kilkakrotnie ofíarowywanyoh sobíe godno- 
ád koécielnych nie przyj^l, uáwi^aj%c tym przyktadem pokory jeden z wa^- 
žnych pnnktów regaty, jakiej si^ oddaL Napisa) JSpeculum práesuUs^ 2ar« 
iiwy níjkhiá obowi%zk6w paaterskich. Cf. J. M. Prát S. J., Le P. Claud 
Le Jay, Lyon ia74. N. 

Lajitm (czyt. Ltien) Jan le, ur. 1592 w Dole, gdzie ojdec jego 
byl radc% parkunentu. Z^zektey 8i§ 1<18 r. kanonikatu w Arbois, 
wst^pil do oratorjanów i poéwi§cil si^ missjom. W czasie kazania, jakie 
mial w Rouen, nagle zaálepl 1629 r. Pomimo wrodzonej žywoáci, kale* 
ctwo. to znosil cierpliwie, podobnie jak póžniej dwie óperacje z powoda 
eboroby kamienia. GenioAy wysoko przez prt^atów francuzkicb, na zapro- 
szenie La Fayette'a,.bpa Limoges, zamieszkal w tej ^weiii od i65i, 
zapronadzi} we wsaystkicb miastach djecei^ji stowarzyszenie dam tniioster- 
dzia; do 16 71 r. zajmowat ai^ kaznodziejstwem i katecbizowaniem. Z po* 
zwolenia odprawiania Mszy áw. nie cbcial korzystaó, obawiaj^e 8i§, aby 
nie popelnil jakiego nienszanowania dla -éwi^tej ofiary. Um. 1 9 Sierp. 
1(72 r. Byl taki^ éwi^tobiiwoáei, iž w koúcu zeszlego wiekn rozpo- 
es§|o proces beatyfikacyjny, ale rewolacja francuzka przerwala go i pó« 
iniej nie by} podjatým. Wielkie powodzenie jego kazaň wyplywalo z jego 
áwi%tobliwoáca iycia i apostolskiej žarliwej wymowy. Opowiadanie- jego 
bylo proste, przyst^pne dia wsjsystkiclL Zostawil lo.t kazaú, Sern%onů^ 
Toniouse ivSSS, 2 wyd. Paris iG7i; tiomaczone na j^yklaoiúski vyttďy 
w Kognnqji p. t. J. Junii delieiae pastorům^ eive eoncianei, Cf. G, Be- 
naux (kg. proí. histoiji w fakult, teol. w Aix), Le P. Le Jeane, sa vie, 
sea oeuTres, ses sermons, Paris 1875. 

Lekoje w Brtwjarzu. Lekcji brewjarzowych to samo pochodzenie, 
jak lekcji we Mszy, z t% tylko rótnic^, že we Mszy lekcje byly od po** 
caftku, gdy tymczasem w godzinach kanonicznycb dopiero póžniej za* 
prowadzone. Synod laodycejski (2 r. 820, kanón 17) postanowil: „2e 
na zgromadzeniach wiemycb nie wypada wci^ž samé psalmy épiewaé, ale 
je w przerwacb, t j. pe každým pealmie, lekcjami przeplataó trzeba." 
Zk%d w brewjarzu rzymskim dochowalo si^ do dziá, že 9 psalmów zwy* 
klego offiiciam na jutnsni^, 9 i lekcji ma sobie przydanych. Za Grzego** 
na W. (t 604) jnž te lekcje w pacierzach kaplaúskiob byly rsecz% 
zwycsajn%, gdy ten Papiež (1. 4 ep. 44) na synodzie rzymskim zaleeil 
nadal, ažeby djjakonowie ópiewali tylko lekcjQ £wangelji we Mszy, inne 
aaá ápí^waó mieli subdjakonowie i minoryci. Nataralnie byly to ost^y 
z Plama á.« ale niezakreálone. Lektor czytal, nim przeložony ohóm dM 
xaak aaprzestania. Ě. Gelazy Papiež (t 496) rozložyl wybrane ksi^ 
áw^te porz^dkiem.brenjarza rzymskiego, jak si§ dziá w pierws^m no*- 
ktomte czytaj% (e. „S. Romana" Dist. 1 5); leez krytyczniejsze zdanie prqr*- 
pi«íije to é» Chnsgoi^zoivi YII, który obyezaj rzymski dawny fíCMi^m 
atwierdait. Ten aai poni%dek jest taki: w Adwentíye «ay\a %v^\u&\««iaK 
bo žadea pTor4>k nie mówi jairnie; o Narodzeniu Pa&sld^iA. O^ "Itu^ 



I &4 Lekcje w Brewjarzu. ^^H 

Króii (a raczej od Boíego Sarodisenia) do niedzioíi sUrozapitstiiej casy- 
taj% si? listy á. Pawla, bo kiedy síg jii2 przedslawia Chrystnsa žyjqcego 
widzialnie na áwiccLe, glosiciele Núwego Zákonu opowiadai^ go winni. Od 

II niedniell starozapDstnej do 5 postu (zwanej u nas bial^) cz}'ta sig ksi?- 
ga Rodzajn i Wyjácia, bo maj^c obchodzií M^k^ Paúsk^, naleíy sobie 
praypomoieó grzech Adamowy, powód tej Mgki, Od & niedzieli postu 
(itmpare pnatiottis) czyta ai? Jeremjasza. który o Mgce Faúakiej wiele 
opowiada. Po Wielkanocy D^ieje Apostolskie, Apokalipsa i listy apo* 
stolskie, ponienaí „Apostotowie vielk% iiioc% dawali áviadectno Zmar- 
twychftstaaia Jezusa Chr." (Dxteje Ap. i. 3S). Pú Sniqtkach do Sierpnía 
k)ad% si§ Ksiggi Krótewskie, jako dalszy ci%g bistorji,przerwaiiy úd Gc- 
nezy. W Sierpniu ksiggi M%droÉci, wo Wrzošniu Jób, TobjaBi, Jadyl 
i Ester (choč W Golazym czy Grzegorza byta zamiast Judyt ksigga Ezdra- 
Eza). W Paždzierniku C7ytaj% bí§ ksi^i Macbabejskie; w Ltstopadzie Eze- 
chiel, Daniel i 12 Proroków mniejszycb. Przyczyny TnÍ9tyc;!Qe takiego 
rozkladu, upatrywane przez Amalarego, Rnperta i Duranda, przywodii 
Gawant (t. 2 p. 126 i n.); a rnbryki Bzczególowe, dziá w brewjarzu 
rzymskim w czytaniu tych ksi^g przestrzegane, ob. n tymio brcwjarai 
na pocz^tku w rubrykacti ogólnycti (tít. 2 S) Ve lectwnibtis. Z objaánte- 
niami najdoktadníejszeui u Het-dťa 3. Litnrg. Prax. t. 2 a. 331 — 343. 
Lekcje drugiego nokturnu brané 94 z dziel Ojców Aá., albo tsi r. lywo- 
tów áffi^tyi-h. Za Grzegorza W. (1. 10 ep. 22) oznaczonych ku ternu 
lekcji nie bylo. Biskup lub przeto2any wskazywa) ksi^gg jakiego Ojca, 
z której ast^py na lekcji czytano. Bopiero Alkuin wybrat najpigkniejaie 
miejsca z Ojców áá. i te stosownie <U tempure i de sanctis (na cz^ífi 
zimoff^ i letni^) roztožyl; dzielo zaá Alkuina, z woli Earola W., adosko- 
nalit Pawet djakon, zakonnik z Monte Kassyno, žyjqcy pod koniec v. 
VIII. Co do žywotów áš., wiemy z á. Augustyna (scnn. 1 de S. Sleph.), 
Že czytanie aktów ich m^czctietwa w kosciele jest dawne. Sobor karta- 
giúski III (koniec w. IV), milewitaáaki (oan. 1), trutlai^ski (can. flí) 
podobniež £wiadcz%, a z nich i z onego dekretu, Gelazemnprzypisywa- 
nego, widaé, jak wielk% zachowywano lOatrožnoáí, aíeby do tych czytaň 
nie byty mieszane ust§py bez wyboru, pobožné zmj-álenia i t. p. Že 
i íwiftych wyzaawców žywoty czytano w rzymskim koáciele, mamy íwia- 
dectwo Jana, djakona, w žywocie i. Grzegorza W.; ów za£ dekret, przy- 
pisywany Gelazemu, mówi o czytaniu ,w lizymie przez wielu katolików" 
aktów i- Sylwestra. „T.ekcje 2 noktarnu, jakie dziá mamy z žywotów éwio* 
ijch (powiada Gawant séct. Ve. 13 n, 16), byty przez kardyaalOw 
BarouJQí^za i Belarniina przejrzanc, z bl^dów oczyszczone i przez Kle* 
mensa VIII potwiurdzonc. Ci dwaj nezeni, o ile možnoJci, najmniej zmi^ 
niaii te lekcje, i wszystko, co w nich mialo jakie prawdopodobieástwo 
i powažnĚm éwiadectwem bylo poparte, zostawiali jak bylo. W wyliom- 
niu nast^pBtwa Papiežów trzymali si% Roczników samegož Baronjuan. 
"W šwi^ceoiach szH za Pontijicale, przypisywaněro Damazemn. Teksly z Oj- 
ców si. porównywali z icb dzielami najlepszych wjdaii i z manuskryp- 
tami watykaňskiemi, Tylko w przektadach Ojców greckicli, jeSli gdrfo 
byřa rúínica, utrzymano wersjg dawnicjszq brewjarza rzymskiego. litkcje 
i Dokturnu Daszych patrouów, w officjacfa, jakic do owego czasu odma- 
w/íjje byfy. na proábf oaszych biskupów przegl^dane í poprawiaae tshís 

príéz one dwa áwiatta literatury košciclupj, rmi^tidi \iTm GaronjaEza, 



I 




' lekoje w Breviiirzii. 55 

potem przez BeJannina. Gf . art. Patronowie króleitwa Polskiego i Szwedz- 
kiego. Póžniejsza dopiero nieáwiadomoáó i niedbalstwo dopuécily wcisn^é 
8i§ wieln lekcjom nieaprobowanyin i niekrytjcznyin. Cf. Breves obser^ 
vaUanes... Bonawentnry Makowskiego, Varsayiae 17 59 p. 8. Niektórzy 
chc^ dowodzió, že w tych lekcjach brewjarzowych hifltorycznjch pehio 
bajek i zmyáleú, wi§c žie co do faktn áwiadectwo brewjarza jest žadne; 
drudxy zaá takowe zdanie za bezbožné i jakby za heretyckie maj%. Je* 
ndta Áztvůdo (ap. Bened, XIV De canon. ^. 1. 4 part. 2 c. 13 n. 
6 i n.) na to odpowiada, že acz fakta bistoryczne w brewjatzn rzym- 
akim maj% niemal^ powag^, godzi síq jednak, dla shisznych powodów, 
o nich w^tpliwoád wynikaj^ce poddaé s^dowi Stolicy áw. (Cf. Bouvry^ 
Exposit. Řnbr. I 138). Z poetQpem krytyki, w nowszych offi<^ach wszel* 
ka ostrožnošé jest zachowana. Wracaj%c do mniej krytycznych, možnaby 
p<Hiieki|d to powiedzieé, co Bartoszewicz (Histor. liter, polsk., Warszawa 
1861 p. 188) o Žywotach éwÍQtych naszego Skargi powiedžia): že choóby 
to byly nábožné powiastki, cel osi%gniQty, bo ich czytanie pobndza kn 
poáwi^ceiiia a cnocie (ob. art. Legenda). Lekcje trzeciego noktnmn za- 
csyns^ ti§ od krótkiego nst^pn z Ewangefji, z przjrpomnieniem dalszego 
jej d^gn et reliqua.,. i wnet síq czyta hoinilj§ na t§ž £wangelj§. Pier- 
wotoie w trzecim noktumie czytano Nowy Testament, czego álad zostat 
w paderzach trzech ostatních dni wielkiego tygodnia. Czytanie Ewangelji > 
z homiy^ zdaje 8i§ byó zwyczajem od w. Vil, gdy Karol W., w liácie 
zaleeajfcym Homiljarz Pawia djakona, mówi jnž o tén, jako o praktyee 
znanej. W každým z tych trzech noktnmów mamy po trzy lekcje, zt^d 
áwi^ o takich pacierzach zowi^ síq áwigtami o 9 lekcjach, festa novem 
leaknmm. Officja ferjataie i éwi%t zwanych simplicia maj^ ich trzy tylko. 
W pacierzach kanonicznych, wedle brewjarza rzymskiego, nigdy ich wi^ 
eej nie bywa nad 9, ani mniej nad 8; n sakonników bywaj^ offlcja o 12 
lek^ach, niekiedy o jednej. Dawniej bierano ich 3, 5, 7 Inb 9; nigdy 
w Hcsbie parzystej. Dhigoáč tych lekcji bywala znaczna: czytano kart^, 
dwie, trzy i cztery, bo celém bylo ca)e Pismo á. w ci^gn roku w le- 
kcjach przeczytaó. Gdy czytanie dhigie, a do tego z manuskryptów, nie- 
xawsze ozytelnych, tmdzilo, rozdzielono je na krótsze. W žywocie Kare- 
la W. czytamy, že sykni^ciem dawai on znak lektorowi, kiedy mial czy- 
tania prvestaé. Przeložony chóm otenial dhigoáó lekcji, wi§c w stoso- 
wném mi^scn mówi) Tu autem, lektor zaá za nim koúczyl Dotnme mi- 
serere nohit^Ty zaé^ Panie^ zmihij eif nad námi. Chór na to Deo gratias^ 
Farní Bogu chunula, Bogu dzi^ki, že nam dal tego czytania wyshichaó. 
Ka£d% lekcj§ czyta) inny lektor, a czyta) j^ wéród chóru, zaczynaj^c od 
prosiema o b)ogos)awieÚ8two, Jube, Domne, benedicereizRozhai, Pante, pO' 
biogoeiauríé^ mówi) do opata lab prze)ožonego. Proszenie b)ogo8)awieú8twa 
przed czytaniem dawne, kiedy jnž i. Efrem těmi slowy: Biogoslato Ojeze^ 
mowy swe zaczyna. Š. Grzegora tnroneftski (1. 3 de mirac. S. Mart.) 
opowiada, že á. Ambrožy zawsze lektorowi dawa) znak, kiedy ma czyta- 
nie lacsynaé. I zdárzy)o si§, že áwi^ty pewnego razn zdrzema) síq, a le- 
ktor przygotowany rzek): jubeat dominus lectori lectíonem legere; i tak 
to jubeat skrócone na jube, raz na zawsze zostalo. Domne (nie damine) 
mówi si§ w pnbliczném odmawianin pacierzy, a nawet i w prywatném^ 
bo 8Í9 ten wyraz odnosi do dostojnika dnchownego, nie Ao ^q^\ X^^o 
Wdrap m^^^€f ciftaó 9 JekcJ^^ ježeli nie ma w chórzft na&eifi &nito\^v^« 



r 




I 

I 

I 

I 



66 Lakoje w Brewjtrxu.— Lekoj* we Mszale. 

szego, mówi Jttbe, Domiac... a chór be/. beaedykcji odpowiaďs 
Avmi (Caer. Ep. 1. 8 c. 6 B. 9). Formy Ijch benodykcji ob. na po- 
cz^tku brewjarza, otíz rubryk^ tegož brewjarzu tlt. 2a De absoluiíonibiu 
et benedictionibus ante Ucliottes. Mudlitna Paúaka (Fater noeler) i abeo- 
luQJa, poprzediíů^CG cxytanie lekcji,s^ takže dawne, przynajmaiej w oie- 
których koáciotacb. W koíciele medjolaůflkira juí za é. Ambroiego (1. S 
de virg.) tu FaUr itouler roawiano; w Rzymie Jeszcze v IX w. nie (&ma- 
lar, I. 3 c. G). Absolucja tak nazwaua, že sie mówi juž po psalmach (ai*?- 
lutiá paalmiB), albo racxej od oslatniej tego aazwauia modlilwy A vincu- 
lÍB... absolvat nos. Lektor, wfchodzqc do pulpitu, prosz^c o benodykcK 
i odchodz^c, zairsze cum Teverentii/i przetožoaemu. O pnEykl^kanta na 21i 
autem... róíne s^ objaánieaia. To pewna, ie lektor {nie kaiioatk katvdr.. 
a jeáli w oltarzu jeat Sanctisaimum to I kauonik) na koilcu lekcji. jcili 
t§ tflko i^piewa, albo na koi^cu ostataiej, pr/yklgka na one Tu autem..- 
To przykl^kaaie jest jakby proáb^ o príobáczenia, bo, jak itiúwi kard. 
Bona (De divia. psalmod. c. 1 6 n, 7), zawsie sig tu jakaí (zwtaazcxa tetc 
mlodych) niedoakonalošč przyczepi: ježcii dobrze przeápiewat, to próJIDa 
chetplifroúó; ježeti i\e, to próžue zawstydzenie- Oprócz Jektora, którj 9t0- 
jijcr lekc.ig czyta, inai siedzit- Tski byl zwyczaj oddawna, a ta db 
lepfliej uwagi. Tylko na tekst Bwaugelji przed liomílj^ wsyscj, przez 
uszanonanio dla ston Paúakicb, powstawszy stucbač powiani. O těm wszy- 
stkióm obszernie Gawanl i Ařerot/, Tbesaurus Sacr. RitHHtn., Venet. 17*9, 
II 1S2— 133; zirigílej a pod wzglgdem rubryk bardzo dokladaín HenU. 
a. Liturg. Prax, t. a n, 328 — 34 7. Co do ceremonji przy tycbíe Ickcjaeh 
ua jutrzni uroczyetej, ob. togož Jlerdťu, Prax. PontiScal. L 3 c. 6. d. 
is. 14 i is. U. 1866 Plus IX miaoowat kommiasj^ nadzwyczajn^^ pod 
prezydeaoj^ kard. Patrizzi, do przejrzenia Ordo Uivini Oýieu, a miant^ 
wicie do áciéleJBzego praejrz&nia lekcji bistorycznych, w caln usuni^eia 
wBzelkich opowiadaá w^tpliwyeb. Ale gdy ta praca juK byla ukoůcsonn, 
Ojciec š. przcwtduj^ wielkie trudnuáci w tej zmianie, podobnio jak ni»- 
t;dyá Klemens XII. kázal J4 schowaů ad acta (cf. I'am. S. M- t. 31 p. 
108 i t. 33 p. Sůl)- ^- •5. J- 

Lekoje wc Msiale. Leícfa alho epiíloia, t. j. t-;yfani> alba liM, 
tak sig nazyira ne Mxty é. czytany luh épiewany po koUekcio (ob.) «y- 
j^tek z jakiQj ksijggi Písma áw.; najcz^eiej zListów é. Pawta. lub zQna- 
jów Apost., ik^d znúw niekiedy Apotlolue Kwauy, Nawet perykopa Evan- 
íjelji i., czytaoa wo Mazy, lekcjit bywaJa zvaná. Lekcja ta jcít zabytkua 
zwyczaju íydowskiego, którzy swoje iwi^ta czytaniera ksi^ Mojitcszanyeh 
albo Proroukich rozpoczynali (tuk. t. is). Tak tei bylo od pocz^tku 
i vr cbrzOBCjanskiiu Koáciele, o czém mamy wzmianki w Dziejach ApoA. 
(lí, lů), w Listack a. Pawla (Kolos. 4. u. 1 Tes*al. ó, 2:) 1 indzú}. 
S. Justýn (Apol. I n. G7) wyražiiie šwiadczy, že to czytaaie stauowíla 
nzupstniaj^c^ CZgšč Mszy i. Po kollekúe vtytano (aio ápiewano) dono- 
ánym gtosem wyj^tek z Písma, 1 objamiano ludowí, a lud sicdz^c (I Koř. 
14, 3 0) tego czytaaia í objašuíanía stucUal. Zk%d i teraz podczaa Msay 
uroczystej, nawet ápienana lekcja (Uctio) czytauiGm 9ͧ zowie, a kiedy 
3íf j% Apiewa, klér aiedziic stucha. Wiele mów é. Augustyna, i. Gtiryz*- 
atoma i ínoych Ojcóir z tej praktyki zoatalo. Wybór i dlngošč ctjtar 
I asiepo zalcžal od okolicznoáci, czasu i woli. .CommenUrU Apoato- 
/arajo »at scripU PropJictarum leguntat qttoai \\t<;t "fei twnpus.- móvi, 




■-» 



UéLOje ni Mizilt. 57 



é. Justýn (L c). Zívykle z pora^dku czytano ksi^g^ j4k% od pocz^tkudo 
koáca, urywkiimi, i tlamaczono; ale gdy przypadlo jakie áwi^to wi^kaze^ 
przerywano ten porz^dek, bior^c do tlomaczenia miejsca stosowniejsze do 
éwi^ (oí. S. Aup,, Tratt. 9 inepist Joann.)* ^^k, na Wielkanoc czy- 
tano natQpy, które mówiiy o Zmartwychwstaniu Paúskiém (3. Au^.^ Šerm. 
iS9f lao, 148, 194). PomiQdzy Wi6lkanoc% a áw^tkami, rokrocznie 
czxtnno Dzieje Apost. (S.Aug,^ Tract. 6 in Joan.; ó. Cbryxoit.^ Hom. 6 a, 
••). KalQgQ Bod2igtt czytano w poácié, a Joba w wielkim tygodníu, i t. d. 
Dbdá tylko n greków Ewangelje czyta síq kolejno, tak^ ie w ci^gu roku 
oala. pr^eosytana; zk%d u nich i nazwy niedziel: laza, 2gaze á. Mateusaa; 
soia, 4ta 16 é. Lnkassa, it. p. Lacinnicy, stosownie do Mazy, z róžoych 
váejaQ iDi^% perykopy. W niedziele i áwi^ta zwykle z Nowego Test., 
w dni feijalne ze Starego. We érody dni kwartalowych ezyta síq tych 
kkcgi po dwie, w soboty i po kilka, róžnie dobieranych, z powodu áwi^- 
eeá. W Mtnrgji mozarabakiej 8% trzy lekcje; we wschodnich obrz^dkach 
bywa ich estery i pi^č (Btnaud^ Goll. orient, lit. t. II p. 68) i^cznie 
z SwanfoU^ Rozktad tyoh ust^pów przypisig^ zwykie á. Uieronimowi 
(ei Mieroiůgi. a 26), choé i to wiadomo, že juž ksi^a Canon paschcUiá^ 
bpft H^lita (w. III), zaznacza lekeje oa kačdo áwi^to w roku; kaptan 
Mnreos.flJáaisylji (Gůnnad., De script. ocel. c. 7 9) i Mamert, bp wien- 
oedaltí. (íSidon. ApolUn. i. 4 ep. u), takže síq w tym rozkladzie lekcji 
przyatafyli. Synod brakareáski (z r. 591 cap. 3) i toletaúski (z r. 633 
c 17) áciáie «i§ domagaj% jednostajnoáci w tym wzgl§dzie. Š. Grzegórz 
W. fliroje homiiUe uk}ad^. wedie juž przyj^tego porz%dku perykop ewan* 
gelgnjoh. Czytal j^ pievwotnic lektor (ob.); dziá. u lacinników czyta 
aab^íakon, jak 4Í8kon Ewan^eJJQ (ob. tej £nc. V 134). Z dawnycb msza- 
)ów widaé, že epistoty i ewange^i. ápiewanych celebrana nie czytal, 
tjgdko fltoehal (ob. Mam^ée^ Přax. celebr. miss., Mecbiiu. 1864 t. i p. 
%Í9% pnyp.), dopiero Mazat Fiusowy z r. t5 70 stanowi, tQ epištoly 
i ewaagelj^, ápiewane pruez as^stuj^yc^, eelebrans z cicha odmawia* 
We. Miaiaeh ápiewanych bez aseysty, ježeli jest choc jeden kieryk ku ternu, 
lo ten w komžy, na zwykléa miejsca, ápiewa epištoly (rit. celebr. miss. 
títL ¥1); ježeli go nie ma, to sam kaplan ápiewa; w czytanych — czyta. 
U greków zawsze lektor \Goar fol. 428); w iniiycb obrz%dkacb wsobo- 
dnioh ^akon, u syryjczyków kaplan (Betiaud 1. c. p. 68 i n.). Miejscem 
zk^ czytano te lekcje byia ambona (ob. tej £nc. I 171 i II 74). Na 
wjAntfch stopniach czytano ewangelj^, nižej cpistot^ (Ord. liom. II). 
I^ epiitela czyta 8i§ Inb ápiewa przez cclebransa po stronie lewej 
•ttansa, zk%d i nazwa tej strony comu epiatolae (ob. tej Enc. III 502). 
Snb^iakon lub lektor glosi j^ po tejže stronie w prezbyterjum na pa- 
winencie, licem do oltarza zwrócony. Po intytulacji, 2k%d ta lekcja 
wai^n, nastupuje zacz^cie epiatoly, najczQáciej wyrazem Fraires (bracia), 
lub: Protřes ckartsaimi^ bo éwi§ci Apostolowie w swych pismaeh tak 8i§ 
c^iffwalli Przed ewangelj% bywaiy i s% jeszcze róžne inwitacje: o czóm 
ob. lei E«ae. V I34in.);z naszydí ewangeiiczek: ^której jakostówPaú- 
skích.^ powstawazy poshiehajcia,*' pospolitá i znaná. We Mszy solennej 
papíflskiiQ gteai síq 1. po iacinie i po grecku (ob. tej Enc. IX 566), 
dft^ wyraženia jednoáci Koádota katolickiego, pomimo rdžnoáci jQzyków 
w obrz^iiach (ob. tej £nc. IX 133). Praktykowato síq XonV^^i^Vn^Vor 
l^feh kotcioUicb w áwigta wrocejrBtaze (Or<L Rom^ XII; AiiaeiVm. I^n^^Oci. 



^Ě S8 Lekcje we Mszale.— Lekcjonarz. ^^| 

dial. m c. 16). Przy koronacji Alebsandra V Papieía ápiewano "éwlF 
gfljg po tacinie, po grecbu i po hebrajeku (Couc. PJGan. 1400 an. seES. 
18), Dziá tylbo w niedziele i íwieta uroczyste, dla ludn, po prreSpie- 
waniu ewangelji po Isciníe, uzyta ai^ j% w jazyku ludowyai przed koza- 
niem (ob.). Wlaáciwie i epistota w jazyka ludowym powinna bj-č pne- 
czytan% i wyUiimacKOti^, i na taó j^ podají nsaze ewangeliczki. Konklu- 
daj4 sie tei cz^Btokroé epiatoiy dodatkow^ koaklnzjq: Ait Damintta Onni- 
poUns, In Cliristo Jetu Domino noitro 1. t. p, Ceremonje przy ápienaoiu 
ewangelji zachowywane przez klér i przez Ind ob. tej Enc. V i3&;zaa- 
CKCDie hí^ krzjiem (ob. t. XI, 470). Pocz^tek lekstu ewaogeljí po jej 
skoúczeDÍu (we Mazacb nieíatoboych) caloje celebraos; przy Mszach w obec 
dostojnjków, jak Papiei!, kardynat, legvt apostotski, bp djecezaltiy, ái^e 
3i; im do pocalonanja (rit. cetebr. miss. tit. c n. 2), t. j- jednemv 
z DicL, najdostDJniejgzGmu (Caer. £p. 1. 1 c, so n. 3), albo íadnemo, 
ježeli wszyscy Kobie tói^dí: Ibcz i cclebranB jnž wtedy nie cahije, i ÍVr 
evangelica dieta nie iBÓwi (cf. Jlerdl, S. Littirg. Prax. 11 n. 9fl ad *), 
Przy Mszach solenEyob (nieíařobnyrh), podczas Spiewania ewangel ji, ško- 
licí 7. ohu stron przy ewaDgeljarzu trzymajq zapalone Ěwiece, dla pray- 
pomaienia, ie nauka Cbrystusowa rozprasza ciťmiioéci, a oíwieca Indii 
(Jao- 8, 12. Mt. 5, li). Š. Hierooiin (I. adv. Vigil.) juž inówi O tym 
zwyczaju, jak o powszechnym na wschodziť. Przy ípiewaniu epištoly nie 
užyvra sig ni kadzidla ni éiviaUn, bo ona jest tylko przyfiotovraiiiem do 
Blnchania ewangclji; jest to jukby poselstwo starcgo zakoun prorokáw, 
ofiobliwie é. Jana Chrzciciela ,,ižby zgotoval Pann Ind doakonaty" (Lnk. 
i, 1 T); jakby poselstwo onych nczniów „po dwu przťd sobft" (I^uk. 10, 
1), dU przygotowan!a sere IndKkíth. Po cpistolQ nierni, pi-zez u«ta po- 
gtugDJQccgo do Mszy, dzi^kuj^ Dogu za jej wy^Iuflianie bardzo starožy- 
tu^ formiit^ Deo ./rařfassBogu dzi^ki |cf, ÍJduwtí, Esposit. Rubr, II 168), 
wyj^ffszy Diektóre lekcje, gdy si§ idi kilka na raz czyta (ob. rubr. gen. 
miss. tit. i» de epist, n. i). SubdjakoD, jak przed zaczeciem, tak i po 
przešpiewaalu epištoly, z zamknigt^ ksjfg^ kl^ka przed oltarzem (dla 
przypomnienta zwyczajii, ie niegdyš z ambony j; spíewano), idzie do 
celebransa i (wyj%w3zy msze íalobne) catujc jego r^kg, proseje o Uo- 
goBlawieůstwo. To blogoBlanieástwo daje aig po epÍBtole. bo prawo przez 
ni% symbolizowane w Chrystusie koniec wzi^to; djakonowi zaá prxed ewui- 
geij4. bo ewangelja od Chrystnaa ma Bwój poczqtek (cf, fíerdi 1. c. t. s 
a. C3). Lektor (aam, nic zni jako subdjakon), gdy ápiena epistii^e) ni^ 
cahije rgki celebranBa i o btogoslawioťistwo nie prosi (rubr. rit. c«]^r. 
miss. tit. r> n. 8), Cf. /ř(jm#ee, prax. celobr. miss., Mechlin. ies4, II 81; 
Hovtiry 1. c. p. 162.. A'. .5, X 

Lekcjanarz. 1. Ltetiímarium Rotnajnaii,LectiimaTiii9 (liber), Epilto- 
larium, tak si^ oazywa ksi^ga bo^cielua, zBwieraj^ca w sobie lekcje (epi- 
štoly) i ewangeije, w ciqgu roku we Mszy czytywane, wedle pKepisów 
Utargji rzymskiej; albo teí tylko samé epištoly, albo nareszcie íckc^e 
wsxystkich obrzgdów áwietycli, wodle obrz^dka rzymskiego, i taki L. zo- 
wie gig Ltctionarium plenarivm. NajdawnieJBzy i najwažniejszy jest I., 
zwany (Wbí, Libtr comtíh, Comeí majúr, ježeli nia w sobie w calo£ci 
wuystkle lekcje, i Uomes mincr, jeíeli tylko pocz^tek i kmieo lekíji 
xtzBtaa. Ksi^j^ t{t pTzypÍBnj% i. llieronimowi. W kaitdyin roiie dtfdo 
ío bttrdžo stuTOí.ytae, gdf jal Vharla ťarnmiuna, ^\f.\an s v. 47 1,0 rtMtD 




wspomina (ef. Mabill., De re diplom. 1. 6). Z czasem porobione w niém* 
zmiany i dodatki wažne. Wiemy, že go Alknin (r. 7 9 7), a póžniej ka^ 
I^an Tbeotinctns przejrza) i poprawU:. Najdawniejsze wydanie jest jRs- 
meliusa, Cf. MaMU,^ Annal. bened. 1. 2^t.^\\Stef,Baluz.^ Capital. Reg. 
Franc— 2. Lekej onarz galllkaúski, L. QaUicanum^ nazywa si^ 
kai^ga, któr^ wynalaz} Mabillon w slawnym klasztorze Liixenil, a która 
zawiera w eobie lekcje z proroków, ^pistoíy i ewangelje, czytane w ci%- 
ga roku we Mszach i innych obrz§dach áwi§tych. Nazywa si§ igalUkaú* 
skim dla tego, že, w male] liczbie áwi^tych, ma lekcje na áwi§to é. Ge- 
nbweíy, któr% jnž wówczas jak dziá czczono we Francji. Napisany tež: 
widocznie w Gallji, diarakterem merowingskim i w onym jeszeze czasie, 
gdy rozporz^d^enia gregorjaúskie, oo do jednostajnoáci nabožeáeítw, nie 
byty wprowadzone we Francji. Jest w nim tež obyczajem dawnym ga^ 
likaúskim po trzy lekcje prawie ná každ% Mszq é. W znalezionym má- 
nnskrypcie nie bylo jnž tytuhi i pierwszych stronnic, i tak tež jest prze- 
drnkowany. Gf. Mabillon.^ De litnrg. gallic. t. 2. X. S. J. 

Lektor (n greków anagnosta [ob.]) nazywa síq dnchowny nižszego 

stopnia, który otrzyma) á^i§cenie lektorátu^ jedno z cztereoh mniejszych 

áwi^eéň; poniewaž jednak w póžDiejszych ezasach czytanie w nabožeústwie 

prawie wyt^cznie przeszlo na Záchodzie do djakonów i sabtijakonów, a na> 

wet do samých kaplanów, przeto áwi^cenie lektorátu pozostato tylko je- 

dnym ze stopni, przez które kandydat zbliža si§ do kaptaústwa. Obo- 

wi^zkiem lektorów bylo czytaé w koáciele Pismo áwi^te. Dia spelnienia 

tej swójej czynnoáci wchodzili na ambon§, która z tego powodn nažy« 

wa}a 8Í9 niekiedy tribunál lectorutn (Sozomen IX 2). Do lektorów na- 

Ittáto takže przeehawywanie ksi^ áwi^tych. Tertnljan (Praescr. 41) 1^. 

C^ijan(ep. 88)pierw8i robi^ wzmiank§ olektoraeb, Jednakže z napisów 

starožytnydí pokaznjb si§ záacznie dawniejsze ich w koáciele nrz^dowanie 

(DeRoni^ Bnllet. di archeoL cťistiana isrí p. 82), a powažni autorowie 

w3n^odz% ich ustanowienie z ezasów apostolskieh. Przez trzy pierwsze 

wieki lektorát byl powierzany przedewszystkiém tym z pomi^zy wier*' 

nych, którzy wyznaii wiar§ przed poganami i katami. Gz^to wszakže 

bráno na lektorów mlodzieúców i matych chlopoów. Sw. Epifanjnsz, bp 

Pawji, by} na lektora poáwi§cony w ósmym roku; z dzieci^cych lat byl 

takže lektorem á. Felikš z Ndi (Bingham^ Grig. eccl. II 34). Juljan 

Apostata w mlodoéci byl lektorem w Nikomedji (Socrat.^ H. £. III c. 1). 

Lektorzy zajmOwali niekiedy przy bpach stanowisko ponínych doradców, 

co dowodzi; že przewažnie bywali dojrzalego wiekn, a može nawet w áwi^ 

cenin tém pozostawali przez cale žycie. Tak á. Jnstns, bp Lyonu, w sw^ 

do Egiptn uCieczce wzi^t sobie za towarzysza lektora Viator'a: sólo can* 

iiUorum participe (ap. Suriutn^ 2 Sept.). W wielkidi koáciolach wscho* 

dnieb, jak w Konstpln, w Antjochji, byla wielka liczba lektorów, norga- 

nizowanyoh w pewien rodzaj' korporacji, pod przeložeňstwem etarszego, 

nazywanego primicerius lectorum. Ale tež na Wsdiodzie lektorzy míeli wíq- 

cej do roboty jak na Záchodzie, bo,')[)FÓcz czytania, epelniali jesfecze w ko* 

šciele shižbQ akolitów. W Afryce i w Hiszpanji lektorzy czytali wszyitkié 

cz^ci Pisma áw. nie wyjmnj^c Ewangelji. Przy wi^kszyeh stolioach bpidi 

bywaly szkoly lektorów, gdzie nezono roznmienia Pisma áw/ (IM^ Sispj^ 

De eccl. offic* II 11), zdaje si$, že niekiedy dawano \m&ois;)(^ ^w^f^R^ 

aaukf (Av^usí., De consens. evang. I 1 ^); przeložony tak\e^ %T>U!it) tis^ 



r 

I 

I 




60 Lektor— Le Ung. 

ajwaJ sig primicerius echolae leclorum. Na wyobraíeniftcb ďaw^Č^^ST 
inuików kaigga, volumen, jeet gtúwoym attr;bDtem lektora, Co rlo udzie- 
lania lektorátu, synod bartagiúski z 39tt r. przepisywBt; .Lector cnm or- 
diuatar, faciat de illo verbam ř|>ÍEcapus ad plebem. indicans ejiis fidem 
ac vítám ati]ue ingcnium. Post kaec, spectante plebc, tradut ei codicam, 
de quo lecturus est, dicons ad euni: Accipe et eeto lector verbí Dei, 
babiturus, si lideliter ct utiliter itupleveríB officium, partem cam eis, qui 
verbum Dei miaiatraveTÍnt (c. 8).' Prawic těmi samemi Bbwami i dzié 
udzicla Bis n Koáciele laciiískiiu to áwigceaie, z t% tylko róžoíc^, ie, przed 
podaaiem ksi^gi, daje GÍ@ nauka maj^cřmu sig énigcié. a po podaniu od- 
mawiaj^ sig modlitny (Pontii, rom.)- W nauce, dawanej lektorom, Swi?- 
&icy raówi: .Lectorem oportet leRere ea, ijuae praedicat, et lectiones 
cantare, et bouedicere pauem et omneš frucLus novos." Wsponioiatie to 
blogostawienie chleba i nonycli owoców przekazane bylo lektorom pó- 
íniej, prawdopodobnie aaprzód w Niemczech i we Francji (Pontif. Sali- 
shvTg. aDUoi'. 700; Poutif. Canierac. anaor. eoo). Bóžnym od tego le- 
ktora jest lektor priy $(olt (Uetor metuas) w zgroioadzeniacb takon- 
nych i w seminarjacb (cf. ř'duic., Consuet. Cluniac. II c. 34), tudzieí by- 
naty gdzie niegdzie po koicioladi katedraluycb tector digmiariun, 
litúry kierowfrf wazystkiemi czytaniami w koSciele, i, wraszoie, iektony 
uzy piofessorowie w klasztoracb, zajmuj^cy si^ n&uk% kleryków zakonayoL 
Cf. Martíffii/, Diet. des antiq. obri>t. A". 

Le Lang Jakub, oratorjanin, znakomity pTZez awoJB prače n dzie- 
diiaie historji i bibljografji, ur. w Faryiu 10 Kwietaia 1665; przez 
ojoa, majetuago obywateJa miasU Paryía, zostal wystany na wysp^ Maltc. 
by tam w zakoaie rycerskim joaanitów ksztalcil sig jako kleryk. Ale 
staufly teinu na przeazkodzic: záraza morowa na Malcie i szkodliwydla 
chlopca klimat tej wyspy, w skutek czego musial on prosiů zwierzctinoíé 
zákonný o pozwolenie na powrůt do ujCKyzny. Wielki mistrz zakpau «?rM- 
górt Caraf/a^ z domu ksi^í^t Jiucella, uwolnil go sa lat ezeúč, by n Pa> 
ryžu pobierat nanki, a po uptywie tego czasu jeizczc na lat cziery, dla 
ukw^czenia kursón fílozofji i teologji. Le Lang wrócil t«dy r. 16 76 do 
Francji, w svojčm rodziuném mieteie oddat si; naukom i pozyskat sLo- 
pieťi magistra sztnk wyitwolonycli. Ale im dlii;íej bawit w Paryín, tém 
bardzicj mu nie cfaciato sí^ wracač na Malt;. Tymczasem zaprzyjaíail 
sig i wioloma uczonytni oratorjanami; 2e za^ nic zwi^zat sie >e3icze 
7. zákonem joanoitów przez žadne áluby, przeto r. lest wat^pit do igro- 
madicDia oratorjanów w Paryíii. Po odbytým roku próby zákonný, my- 
stsaym zostat do koUegjum JuiiH, w djecezji Mcaux, dla vykladu w ta 
meczaym zaktadzie aaukowym nauk mate maty cznycb, i tam r. 1G89 przy' 
j^t áwi^enia kaplaáakie. Wkrótco potom zacborowat tak ci^íko, iSt byl 
blifikim šmierci, wyazcdt jednak z tej aiemocy i, dla zupetnego wyzdro- 
wieaia, przeníesiony zoatat do seminarjum ynírn Dáme dea Vertut, m pO' 
blilu Pary;ta, gdzie w zupehiej spokojnošci mógt oddač ai^ swoim lUU' 
bionym pracom naukowym. Wtedy, pod jego dozorem, zostala urz^dzonti 
bibljoteka tego aeminarjum. Tu z podwojonym zápalem oddal si; naac< 
Bturo;íytnycb i nowych j^zyków, praconicie badat irMle. do historji ťran 
cji i naby^ tyle wiadomoáci n bibljogra^i, 2e jego zvierzcbuosč ^akoDoa 
j>owolala go r. lese do Paryža i ponierzyta mu zarz%d bibljoteki ors' 
torjua 'iainí Jbnort, jednej % iiajzDaozQÍeisz;;d\ « Piijlu i szczegúloiej 




Le Long. 91 

bogatej w i^kopfsma wschodnic. Na tém miejsca zostawal lat 22 w czyn- 
noáci i pracy niezmordowanej, odosobniony od calego áwiata, i tylko 
w nieprzerwanych stosnnkach ze wszystkiemi uczonemi znakomitoéciami 
swego czasn, w krajn i za granic^, i tacnže amar} i s Sierp. 1 7 2 1 , ko- 
chany i ponražany od swoich braci zákonných i od wszystkich Indzí 
nczonych. L. przy ogromnej uczonoáci odznacza} 8i§ zawsze prawdaiwi^ 
pobo2noáci%, skromnoáci^, nczynnoáci% i milém obejáciem z- každým, oraz 
inelk% szezodrobliwoáci% dla nbogich. Gdy dostaly mn si§ bcfgate spadki 
po zámožných krewnych, radowal 8i§ z tego nie dla siebie, bo jego po- 
trzeby zawsze byly male, ale iž przez to byl w možnoéci hoj nie wspo- 
magač i nszcz^áliwiaé biednych i cierpi^cycb. Glówném jego dzielem jest 
Bibliotheea sacra in hinos syUahos dUtincta quae (I) amnea aive testus sa- 
eri aive versionum ejusdem quavis lingua expressarum editianeSy nec non 
praestantiores MSS. codices cvm notís historicia et criticis (11) omnia 
eorum cpera quovis idiomate conscripta qui hucusque in S, Scripturam 
^[mdpiam edidentnt et grammaticae et lexica Unguarum^ praetertim orien* 
talium^ quae ad iíktstrandas sacras paginas aliquid adjumenti confervt pos^ 
ni9U, eoniinet. Bzielo to, bardzo požyteczne dla stndjów biblijnych, i któ- 
rego eá^ treéé podaje tytnl, wyszlo naprzód w Paryžn r. 1709 w 2 t. 
i zawieralo tylko wydania i thimaczenia Pisma á. {eylláb. I), Poniewaž 
literatara biblijna niemiecka nie znpelnie byla znan^ antorowi, przeto 
professor Christ. Frydr. BómeVy przekonany o wažnoáci dziela, wygoto- 
mk jeszcze tegož rokn drngie jego powi^kszone wydanie wLipskn. Na- 
st^nie sam L. nzopelnil swoje dzielo ďodaniem wszystkich pism, odno- 
szfoych 8ÍQ do stu^jów biblijnych (syllab. 11)^ i gotowal nowe powi^kszone 
J^o wydanie, które jednak dopiero po jego ámierci dokoňczone przez 
ks. De^mo^te, ořatorjanina, pod wyžej podaným tytnlem wyszlo w Pftryžn 
1728 w 2 t. in-f. Najnowsze jego wydanie, równiež poprawné i nznpel- 
nione dodatkami {ěmendata^ suppleta et continuata) przez A, O* Mcuch^ 
wyszlo wHaK 17 78—90 w 4 t. in-4. Inne pisma jego s^: Biblioth^ue 
historigue de la France, contenant le catalogue des ouvrages imprimés et 
mamiserite, quitraitent de Vhistovre de ce rayanme, ou qui y ont rappori 
oretf ' dea notes • hietoriques et critiques^ Paris i T 1 9 in-f. Dzielo to obn- 
dzilo w nim myál wydania w je&ym zbiorze Scríptorea coaetaneos dzie- 
jów Francji; zamierzal on co rokn oglaszaó ich dmkiem po dwa Inb 
trzy torny in-f. i wygotowal jnž do tego dokladný chronologjQ królów 
fnutcuzkich, ale šmieró nie dala mn W3rdač tego zamierzonego Corpus 
seripiorum historiae Franciae. Tylko przygotowania do těgo i chronologja 
królów zamieszczone zostaly przez Fevret de Fonteťle w dmgiém wydanin 
BibUotheque hist. de la France, Paris 17 68, 5 v. in-f. Discours historv- 
ques sur les principalés édittons des Btbles polyglottes, Paris 1718 in-12. 

. Supplement á Vhistoire des dictionnaires hehreux de Wolfius, w Journal des 
savants, Paris 1707. Lěttre á Mr Martin, ministře ďUtrecht, o niektórych 
mi^scach n á. Jana, w Journal des savants, Janvier 1720. Wydal ott 
tež oratorjanina Jana Renou z Anjon, Nova methodus discendi linguam 
hebraicam et thald'aicam,VaTÍs 1708 ili-8, i Adrjana Baillet, Ilistoire des 

démélés du Pape Bonifáce Vlil avec Philippe le Bel, Paris 1718 in-l2. 

Jego bjografja, napisana przez Desmolets, znajduje si§ przy poámiertnéii 

wydanin jego Bibliotheea Sacra. (Leback). 8. S. 



:62 Lemps.— Lenfant. 

IjSmoS Tomasz, dominikanin, ar. 1545 (v. 1559 yoúlng Quetifa) 
VK Qivadavia, w Galicji, byl professorem teologji w Valladolid w 15 94, 
g4y molinizm pocz^t zaktócač pomi§dzy sob% teologów. ICapitnia gene- 
xalna zákonu, žebraná 1600 r. w Neapolu, wyslata go dd R^jmu bronié 
uauki 8zk6l dominikaúskich czyli tojnistowskiej. Udawszy sig tam, wy- 
etQpoiyal áwietnie na pogiedzeniach kongregacji de auxiUis (ob. tej Ěnc. 
^ 614..). Jak utrzymuj^ dominikanie, jezuita VaUncia^ w rozprawach 
"^ch pokonany przez L'a, umarí ze zmartwienia. L. nie prs^j^l bpstwa, 
otiarowanego sobie przez króla hiszpaúskiego. Um. jako konsoltpr gene- 
ralny inkwizycji w Rzymie 1629 r. Prócz wielu innyoh, napisai: Panaplia 
gratifie^ 167 6, 2 v. in-f. Liége (wtaéciwie Beziers); Dziennik kongregacji 
dfi auxiUiSy Louvain (wJaáciwie Rheims) 1702. Na czele Panoplji znaj- 
duje .si§ žywot L'a, napisany przez wydawc§, ks. Serri/. 

Lenfant Jakob, ur. is Kwiet. 166 1 w Beausse, we Francji, by} 
gy^em kalwiáskiego predykanta, który, po odwolaniu przez LudwikaXIV 
odyktu nanteúskiego (i635), wyniós} si% do Niemiec i, osiaďtszy wMar- 
burgu, w líessji, umari tam 1686. Jego syn pobiera} pierwsze naoki 
\v Saumur, we Francji, pod stawnym hugonockim teologiem Jakobem Ca- 
pellm^ potem w Gcnewie i Heidelbergu. B. 1 684 zostal w tém osta- 
tnióm mieácie kapelanem owdowialej elektorowej Palatynatu i pastorem 
przy koáciele kalwiúskim francuzkim. Po wtargni§ciu r. 1688 írancuzów 
do Palatynatu, uciekt do Berlina i tam r. 1689 otrzymal miejsce pre- 
dykanta przy koáciele kalwiúskim francuzkim, które zsgmowal a2 do sa- 
inej smicrci lat 89. Obok tego by} póžniej i nadwomym kaznodziej^ 
królowej Karoliny Zofji, zostal wyniesiony do godnoáci radcy konsysto- 
iza i byl czlonkicm wielu towarzystw naukowych. B. 17 07 byl w Hol- 
landji i Auglji, n^iewal tam kazania w obec królowej Anny i otrsymal 
od niej prppozycj§ zostania jej nadwomym kapelanem, ale nie chciaí po- 
rzucač swojQgo dotychczasowego miejsca; jednak odbyl jeszpze wiele po- 
dróžy, dla zbierania materjalów do swoich prac naukowych. ; Um, nagle 
7 SijBrpnia 17 28 na apopleksjQ. Nalézal do znakomitoáci naukowych swe* 
go czasu i pracowal szczególniej nad dziejami Koáciola. Gelniejsze 
jego dziela s^: Histoire du concUe de jPise^ 17 24, 2 t. in>4 (oraz histo- 
rja poprzedniego wielkiego odszczepieástwa zachodniego), 1 Histoire du 
conciU de Constance, 172 7, 2 t. in-4. Trzecióm jego wielkióm dzielem 
miali^ byd Historja soboru bazylejakiego i Wojny huasytótp^ ale autor, prze- 
widuj%c 8w6j bliski koniec, wykoňczal to dzielo z poápiechem 1 przeto 
mniej goopracowal i nie oparl n^ pilném badaniu žródel, jak dwa poprzedaie. 
WyB^lo ono po jego émierci r. 1 7 8 i , takže w 2 t. in-4 p. t. HisUnre 
de la guerre des hussites et du concile de Bale. Oprócz tego pozostaty 
po nim: Histoire de la papesse Jeanne^ 16 94; Véloquence chrétienne dans 
Vidée et dans la praiique par U P. B, Gisbert de la compagnie de Jesw, 
nouvelle édition ou V on ajotnt Us remarques de Mr Lenfant^ 17 28; Tra- 
ductíon du Nouveau Testament avec des remarques Poggiana^ 1728; i¥e- 
aervatif coníre la reunion avee le Siege de Rome^ 1728; Lettres entre Mr 
ďArtis et Mr Lenfant sur les matieres du socinianisme^ i wiele iimyeh 
pism, dziá po wi^kszej cz§áci zapomnianych, a tchn%cych duchem 8e- 
kdarstwa. (He/ele). S. S. 

Lenfant Aleksander Karol Anna, ur. w Lyonie 6 Wrseá. 
j/j^s, W8t§pi} áo zákonu jezuitów I74i w Avignonie; uczyl i^toryki 



Lenfant.^Lengiet. 68 

w Manyjji. Kaafywat z takiém powod^emem, iž prze)ož6ni polecili ma 
w/liiesnie aí^ oddaé kaznodziejstwu. Wielkie miasta Francji, w których 
mftwii^f byly. áwiadkami wielu nawrócei). W Malintts kazantem jego na- 
wrócil ai§ pewien dachoway anglikaúski, przyjaciel Y<nmga^ autora slyn- 
aych Noqf. Po sapressji zákonu L. w dálszym ci^u oddawal si§ swej 
{Křacy kaznodziejskiej. Diderot i D'Alemberi ehodzili na jego kazania 
wielkopostae, máewane u á. Solpicjusza. Po jednym z takich kazaú Dide- 
rot rzekí do svego przyjaeiela: „Po takiém kazaniu jest pewna trudnoáé 
byó niedowiarkiem." L. zachwjcat swoich shicbaczów i wykladem i to- 
nem ^^bokiego przekonania, z jaJiLiém przemawia}. R. 1 7 9 1 by) kazno- 
dzi^% królewskim. 90 Sierp. 17 02 zostal wtr%cony do wi§zienia, jako 
nie ch€i|cy skladaó przysi^gi na nowe U9tawy, 8taloáci% swoj^ utwicrdzal 
swych tomurzyszów niedoli. a Wrzeánia, gdy odbywaly 8i§ straszliwe mordy, 
pomiQdzy innymi -wyprowadzono i L'a przed pewien rodztó trybunalu, 
odbywajicego swe doražne s^dy przy bramie wl§zienia; Ind, ujrzawszy go, 
poca^} gloino i gwaltownie domagaé 6i§, aby go uwolniono. Kaci wy- 
fmšeili go na wolnoáč, Ind 8i§ rozštípil, robilo mu wolne przejácie; L. od- 
aaeffl jnt spory kawa) drogi, gdy jakaé kobieta wyrwala sig niebacznie 
se fllowami: „oto spowiednik króla." Zatirzymano go zaraz i znowu od- 
pnmidzono do wi^ienia. „Dzi^kuj^ ci, Bože, zawolal wówczas, padaje 
na kokuia, že mogQ ci ofíarowaó moje žycie, jak Ty awoje za mnie ofia- 
rowatei^*. i w tejže cbwili skoúczy) pod ciosami morderców. Za žycia 
jego nydane byly tylko dwie mowy žalobně: na ámieró delfína (ojca 
Lodwika X.VI) i ks. Belznnce^ bpa marsylskiego; po émierci wydano jego 
iíecwíl de$ Sermona^ VmíA 1818, 8 v. in-12, gdzie na pocz^tku jest 
j^lO :^ot przez ks. GuiUan, Cf. Feller^ Diet. historique. N. 

Lengerke Cezar^ teok)g protestancki, ur. 1808 w Hamburgu, 
WBsyl bíq w Kalii i Wroclawiu, X8di zostal professorem teologji, nast^- 
pmie jfifyków wschodnich wKrólewcn, 1850, w skutek áledztwa dyscypli- 
aarnegOyzaanspendowany, a 1861 dymissjonowany, nm. 8 Lutego 1855 r. 
n Elblfdze. Napisal: Ďe. Ephraemi Syri orte hermeneutioa, ]83l; Kom^ 
BMBtane na Daniela, 1885, na Psalmy 1846, %t.\Kenaan^ Volks -u. Re- 
!igkm»ge9ckichu Israels (i cz. do. jmierci Jozuego); WeUgthemnme^ 1851; 
XdfanaM2dcr^l853.. 

Lapglfit dn Fresnoy Mi kola j, ksi^dz i nczony pisarz, ur. we 
Fnuuji fi BeanTais. 1674. Poodbyciu pierwszych nauk w Paryžn, oddal 
ii^ l^ównie teologji i w 28 r. žyeia wydal lulka dziol w tym przedmio- 
cie, lecs wnet potem przerzucil síq do polityki i dyplomacji, i zostal se- 
kretanem ksi^oia elektora koloňskiego. Nast§pnie r. 17!^1, b§d%c w Wie- 
dnia, zostal bib\jotekarzem u ks. Eugenjusza Sabaudzkiego, lecz nie na- 
dhigo« Pobyt jego w Wiedniu žle byl widzianym priez dwór francnzki, 
wakntek czego L. sa powrotem ztamt^d r. 1728 zostal aresztowanjrm 
i osadzonym w fortecy strasburgskiej, gdzie przasiedzial pól roku. Osta- 
teeaiie L. porzncil wszystkie swoje obowi^zki slnžbowe, ácieániaj%ce jego 
swobod^y. klór% cenil wyžej nad wszystko, i oddt^ si§ jedynie naukom 
i pracoBi literackim. Przedmiotem ich glównym byly badania przeszloáci. 
Wnakže nie byly mu obce i inne gal^zie wiedzy. Tak przez jakiá czas 
tajmowal si^ on chemj%, i nawet powiadano, že si§ trudzil nad odkry- 
eieni kamienia JUoxoficznego. Odznaczala go szczególniej vielka n\e^í^^^* 
lltoté zdaá, tak w mowie jak i w pismach, nacecboYiaikyQ\i xNi^VXfó ^\^- 



r 



I 



I 

L 



64 Lenglet. 

áliwq iroQJ^, i to go naražalo na nielkie nieprzyjemnoáci i xatargi przy 
ogíasKaniu tych piam. Wieziono go w Bastylji z dziesigé czy ze dwana- 
íole raiy, tak, iKwkoůeu oswoií aigz tém, jak e rzecz% dla síebie zwy- 
czsJD^. Doszedíszy pi^knej staroňci, omarl IC Stycznia iibb nicazcz?- 
álfwym przypadkiem, zdrzymn^nszy sig wieczorem nad ksi^ík^ przy ko- 
miBie i npaďtszy w ogieň. Z licznych plodów jego biynego, chotí nie- 
zawaze poprawnego pi6ra, wymieniainy: Nowego TeBtamentu przektad la- 
ciúski, 7. objaíaienianii historyczoflmi i kry ty Cínem i, Paryž i703, 'i v. 
in-lK. Traiti historiqve et dogmatique du Mcret inviolabU de ta canfeeiion, 
Paris 1713 in-12. VimiUUim de Jesm C7iri'«, tradviteet revue, tnr fan- 
oien originál latin <í'ua Coii a tiré un chapilre, qvi mangu* datu Us au»et 
iditioiii, Amsterdam irsi iii-l2. Metlioiie pour itudier Vliisloire avec ua 
eatalogue i/m privcipaur hiftoriens, 7 t. in-4, i IS in-12; dziťto vicikiej 
wxrtoác), uiiato wiele wydaú, z wyrzucanlem przez cenzury rz^dow^ tak 
licznych ust^pów, i2 te nebrané rázem ntworzyty gmbft ksi^gg in-J, kWi- 
ra zualazta ogromny l>opyt. Ostatnie vrydanic byto 1773 w la t. iii-)2, 
z dodatkami i reniemanemi poprawkami. Metlwde }<mr eiutUer la /feo(/ra- 
p/iie, ostatnie wydaníe 1I67, lO t. in-iz, z dodatkami i poprawkami. 
De l'v»age des roniant, ot l'on fait voir lenr utiliti et leur difírent* cara- 
ttém avet! tme biUiothéque des romana, 1T»4, 2 v. iii-12; dzielo gorszv 
ce,vysz)o pod zmyilonyin nazwiíkiem Gordon rfe Percel. Ukiitoire jutti- 
fiie eoiitre Ua romans, 1736 iu 12, antydot preecinko poprzedzaj%ccma, 
ale stahy, nidocznie przez poblaíaaie dla przskonati, wypowiedzianych pod 
obcém nazwiskiřm azczcree, a potfpianycb pod swojéra wlasněm dla wsglg- 
důw Indzkicb. Pian de VhiHoire generále et ftartícutiere de la manareAie 
ÍTani;aúe, nicskoúczone, wyszlo 8 t. Histoire de la philoéophie kénaěti^e, 
Paris, 1T42, 3 v. in-12, Lettre ďnn pair de la Grande Bretagne swr 
les afaires presenlee de l'Etirepe, 1746 in-13. VEurope pacijiée par 
Cdijtiitf de la reine de fíonijrje par M. Alhr.rt van lUwsen, Bruxelles 1 I4fi 
iii-lí, w ffnoiiD czasíc bordzo posznkiwane. Calendrier hiatori^ve ou ťon 
troatie la gěniahi/te de tovs ies prtnces de 1'Enrope, ]7fiO ili'24, maleiUlie 
dzietko, za ktůre autor siedzia) W BSBtylji. JimiV historiijue et dogmatice 
miT te» apjtaritiont^ ItB títíwsetc, 1751, i í. iu-lS. Hecveil des disser' 
tatiojís ancienvts et nouvelles sur les apparittous, les tiwíoHí, les songea otc, 
1762, 4. v. in-12. Httloite de Jeaitne ďAre, 1768 in-12. Lenglet wydaí 
nadto wiele dziel cndzyíh.migdzy innemi; IHvmah Bůtnitnum po lacinie 
i po francnzku, 1796, s v. in-ia, uložone dla kai^žnej Coade. fotwnwi. 
tmre de Lu Puy sut le Traité des libertťs deCF.gU»e gallietme dt Pierre 
dt Pithvu^ 1716,2 v. iii-4, dzieto, które wywotato wiele kotr«wersji. Ar* 
restu annorvn cum B(mmeM(irii» Brttedicti Curiií, 1731, 8 v- in-i!, zeie* 
kaw^ pnedraowii wydiwcy. Dzic)a Klementa Jana i Michala Marot, w Ud- 
dze irsB, 4 v. in-4 i e in-12. Satyry i inne iitwory Regnieva, ií3B 
in-4. I,e Botiuin de /a rose. Aloytia Sggea, Lt iabinet ^řiřyfífwí i iini« 
bezeceústwa, któro wydawca, ukryty pod naiwiskiem Oordon d» Peroety 
wzbogaeil kommentarzami jeBzcze beíecnjejgzemí od saraego tekstai. Jom-nai 
de tíemi ///,.! 744, 6, T. in-8 Colo^e {Paris\ z niii6flt«em ci«baw7cli 
TBBCzy o Lidrc. 3temoirt»''deia rvgente de M. le diK ď0ri*anš^ 1749, S 
v. íb-13. dzieto niojakiego /Vowena, pnejpíano i wzbogacono waínunl 
(Mdfllkami pr7*í wydawr?. Wreszcie tom Kty Pamíftníkůw Koodcnxa^ 
jr4s iit-i Loadrva ( Paris}, 7. príypiekami, za ktéro nydaitca odaledsJAt 



"S, 



LengM.— Leo. 66 



doáó dingo w Bastylji. Cf. Michault^ Mémoires ponr sérvir h Thistoire de 
la yie et des onvrages de ťabbé Lenglet, 1761. S. S. 

LenístWO (acedia) jest niech^d^ dnszy wzgl^em dobra, wymaga- 
jy^ego jakiegoá wysilkn i tradii, jest tedy przeciwieástwem w ogóle žy- 
da cnotliwego, a ntwierdzeniem panowania nad dnsz^ každego gnechn. 
Jest grzechem toiertelnym, ježeli wolna wola tak dalece zapadá w stan 
niedbalstwa, že nie chce nžywaó nawet tycb árodków zbawienia, bez 
których stan grzechn ámiertelnego jest niechybny. Nast^pstwami (fiUae) 
tego stann ^: i) wyrzeczenie si§ dobra ostatecznego* {de8peratio)\ 2) za- 
niedbanie árodków, kn niemn prowadz^cych, co objawia síq jako: a) ma- 
todusznoéó {pusUlanimitas)^ brak odwagi do spehiiania cnoty; h) oboj^ 
tnoáé wzgl§dem przykazaú Božych (tarpor cirea praecepta); c) niech^ó 
{rancor) do osob sklaniaj^cycb do cnoty; zloáliwe przeciwdziatanie pko 
cnocie i tašce Božej {malitíá) i, wreszcie, wysznkiwanie zakázaných roz- 
koszy, celem zaghiszenia w sobie wewn§trznego rozdwojenia w dnszy 
(evagatio inentis circa iUicita), N, 

Leo Henry k, nr. w Rndolfstadt 19 Marca 1799; po nkoňczenin 
nank gimnazjalnych w mieécie rodzinném, w 17 rokn žycia wst^pU na 
wydziat medyczny nniwersytetu wroclawskiego, nast^pnie przeszedl na 
wydzial filologiczny, oddaj^c si§ w Jenie i 6et3mdze wyltcznie nanca 
histoxji starožytnej i áredniowiecznej; 1820 r. otrzymaí doktorát yr Je- 
nie, zk%d przeszedl do Berlina, gdzie ncz^szczal na prelekcje Hegla. Po- 
drói we Wtoszech, odbyta pod protékej^ ks!§žnej Schwarzenbnrg-Rndolf- 
stadt, podala mn sposobnoáó zebrania wieln doknmentów historycznych 
do histoiji miast lombardzkich, jakie spožytkowaí w dziele: Entwichelung 
der Verfwsung der lombardtschen Stádte, Hamb. 1824. Wl826r. otrzy- 
mái skromné miejsce przy bibljotece berliúskiej, we dwa lata potem zo- 
stal professorem nadzwyczajnym w nniwersytecie jenajskim, a 1880 pro- 
feasorem zwyczajnym histoiji. Wówczas wydal: Handbuch der Oesch. des 
MittelaUerSyBMe l%iO; Gesch, der italienischen Stddten, Hamb. 1829—80; 
Zntíf Bůcher ntederlándUcher Oeechichten^BaMe 1882—85. Na te czasy 
przypada radykalna zmiana w žycin tego cztowieka: dot^d žycie i prače 
jego nosz^ na sobie znamíQ hege^anizmn; odt^d L. wysígpnje jako sta- 
nowczy wróg hegeljanizmn, jako konserwatysta i prawowiemy protestant. 
Zwrot ten swego žycia objawi} w pismach: Doktor Diesterweg i umwer^ 
nftety niemieckie^ 1886; List do Gárresa^ 1888; Hegeljanie^ 1889. Ostatnie 
to pismo wywoíaío swego czasu istn^ bnrz§ literack^. Do tego dmgiego 
obnesn nalež^ jego dziela: Studien u. Skizzen tur Naturgeschichte des* 
Síaats; Leitfaden fůr den Uhterricht in der Universalgeschichte^ Halle 1840. 
Póžniejsze jego prače mialy za przedmiot badania historyczne, bez tej 
ijwcj jnž polemiki, jak^ si§ poprzednie odznaczaty. 20 Listop. 1868 L. 
mianowany zostal dožywotnim cztonkiem pmskiej izby panów. Um. 28 
Kwiet. 1878. Zashiguje na nwag§ jego bezstronny w wieln pnnktach s%d 
bistoryczny o Koáciele katolickim. W wydawanym przez siebie w Halli 
dziennikn: Volkebkd fůr Stadt u. Land^ z powodn altkJEitolików, pisaí: 
J^eáladowanie wzbndzone pko Koáciolowi przez apostatów, *pomi§dzy 
którymi znajduj^ si§ i tácy, którzyby chcieli udawaé si^ zn wierzacych, 
nowe dziá przybiera rozmiary i, ježeli zbierzemy wszystkie wskazówki 
czasu, wnosié možemy, že przeáladowanie to doprowadzi áo lí)A;a^svR\ V^r 
EncjkJ. T. XIL ^ 



v 6fí Leo.— LMdegar. ^^M 

^ tastroCy.* L. zwraeat uwagei že rewolucja nigdy nie ma celu samy^^* 



I 



I 



tastroCy.* 

tylko rzeczy doczesnych, lecz nadto stale ma zwrócoo^ uwagg aii porzq- 
dek Boi)/. I dla tego napaáé swoj^ kierujc przedewszystkióm pko Kuácio- 
lowi, a dopiero poténi balerje Bwoie wyniierza pko królom, ksi^2§tom, 
bogaczom i pko catej klassie wtaScicieli. Ale zazwyczaj cala ta ktassa 
áiepa jest na owe pierwsze pocz^tki rewolacji i zaSIepieaie to posuwa 
tak dalece, íe sprzyja buntowi i tym aposobem przygotowywa sobie RTÓb. 
który pochlonie jej prawa i j% sani^.' Frzeszedlszy do WtoCh, L. pisze: 
.Tutaj przeáladowaaiG, od wiela lat uorganizonane pko Koéciotowi, ma 
przcdewezyHtkiém, przyzaajg to, tylko zewugtrzn^ foring Koáciota, t. j. 
dobra koácielnc i doczesn^ ivtadzg Papicía; ale w gruacío atak akiero- 
wany jest pko wfadzy duchowuej, ukrytej pod t^ form^ zewnetrzn%. Dia 
katolików wtadza duchowna opiera síg gtónaie oa tém, že ťapiež jest 
Namiestnikiem Jezusa Chrystusa. Kto tedy odrzuca Fapie2a, odrzuca Chry- 
staaa, i zt^d dla katolików nie roa inaej altcrnatjwy, jak tylko albo 
prsyj^ů Chrystusa i Papieža, albo odrzucié Papieža i Clirystusa." Prze- 
strzegat tež awoich wspótwyznawców protestantón, aby bÍ^ wylcczyli ze 
swej nienawiici papieztwa, popycLaj^cej ícli nicubtaganic w przepaáó 
beibožnoáci. A". 

Lsodsgar v. Leudegar, Letilgar, Ludger, Leodejarius, po franc. 
St-Léger v. iejir, iýíer, šw. mgczeanik (2 Paždz.), ur. ok. 61K r., po- 
cbodzit ze znakomítej rodziay Crancuzkicj. W mtodym wieku udat si^ 
na dwór Klotarjasza II, a naat^pnic przebywat u 3wcg0 wuja Dido, bpa 
w Poitiers, pod którego kieruukiem starannie wychowany, zoataí w 20 
r. žycia wyáni^cony na djakona; póíaiej byt arcliidjakoneui, a uast^pnie 
opatem klasztoru é. Makscncjusza w tču biskupstwie. Po szešciu latách 
gorliwego epotniania swogo urz^dn, zawezwany zostiit przez wdowg tró- 
lewsk^ i. Sati/ldí, wraz z dwoma biakupami, do iidzialu w rz^dach paĎ- 
Btwa za maloletaošci Klotarjoaza III, a Gsa r. (v. eei) wybrany na 
bpa w Antua, gdzie gorliwie pracowal nad przjTfróceniem kai'QO$ci ko- 
ácieln^, OBobliwie pomi^dzy zakounikami. Ubogicb opatryna), ducbowieú- 
■two nauczat, koécioly wzaosit i zdobil. Ze 8zczególn% ánietnoáci^ odito- 
wit kaplicQ cbTzcielnicow% swoj^ katedr}'J grób á. Symforjaaa. Ok. eio 
r. odbyt synod w Antun. Po ámierci Klotarjusza Ul pospieszyt na dnór 
królenski i oáwiadczyl si^ za Childerykiem II, gdy tymczasem Ebroin, 
mistrz dffom (major domus), stanul po stronic Teodoryka. Cbilderyk II 
utrzymat si§ przy Ironie; Ebroin, na proSby Leodegara i ianycb bpów 
ulaBkawiony, ale w klaaztorzc Lnxcuil zostat zamknigty. Nowy król z po- 
ctftku azedl za radami L'a, ale aiebawem oddat sig rozpuácie, a za to- 
DQ wzi^t sobic Titasn^ bwoj% si os trženi cg. Leodcgar napomínal go pry- 
watniG, a gdy to nic nie pomagato, wyrzucít mil to pnblicznie. Natural- 
nie nie podobalo sig to Childerykowi, pochlebni zaá dworzanie, a szeze- 
gólniej mistrz dworu Wulfoad, rozdmuchiwali jeszcze ogieú níechgci. 
Leodegar wygnany zostal do Luxeuil, gdzie spotkal síq z Ebroinem, 
litóry mn wieczn^ zaprzysi^gl przyjaíň, Gdy Bodílo zamordowaí Chil- 
deryka, nast^pila zmiana. Leodegar roógl powrócié do djecezji. Ebroin 
takže nydostal sig na >>'o1qoÍi!, aprz^tnqt z drogi zanadzajqcego sobie 
mistrza dworu Leudes'a i wyst^pil z Klodowcnszem, jako prctendenten 
do tronu, podajqc go za syna Klotarjusza III, i na zaječic Bnrgnudji 
trys/a/ pod wodz§ Wamera, ksigcia Szampanji, silné ffojsko, które na- 



' Uod»gar. . 67 

pnód Aatan pblegto. Leodegar nie chcial ztamač wiary swemti prawena 
monarsze i nie uznawa} pretendenta, wystawioaego przez Ebroina, dla 
tego ten postaapwil zgnb^ biskapa. L», gáy miasto wytcfjoialojuž dwa 
>8zturmyi chc^c oddaó si^ na ofiar§ za 9woj% owczarniQ, pn^yj^wszy kom- 
iniiig§ áw. i pož^gnawszy síq ze swemi owieczkami, poszedl do obozn 
Dieprzjjaciela. Ebroin kázat wjkiuó mu oczy, co L. wytrzjmat bez 
oporu i j^óW) odmawiaj^ psalmj ivéród bolesnej kaluazy. Z polecenia 
£broina, Waimer miat uprowadzió L'a do Szampanji i tam go w lasach 
porzoció, aby z glodn umarl. Ale Waimer ulitowat si§ nad L'em, wzi%t 
go do swego domu, oddat mn pieni%dze koácielne, daae przez miasto 
Aatnn jako wyknp» które wszakže biskup zaraz odestal do tego miasta 
, dla rozdania pomi^dzy ubogich, nastfpnie przeprowadzono L'a do pobli- 
ski^o klasztoru; ale Ebroin, który Waimera žycia pozbawil, kázal L'a 
z klasztoru porwač, pomi^dzy dzikie skaly uprowadzié i tam wyci%č mu 
wargi i kawal j§zyka. Hrabia Wanning, który mial go mied pod 8woj% 
stražf, polubiwszy éwi^tego, umieácil go 6 7 6 r. w zbudowanym przez 
siebie klasztorze Fecamp. Tam przežyl L. diva lata, raný jego síq za- 
goUy i odzykal znowu mow§, co za cud poczytywano. Codziennie odpra- 
wial MszQ áw*, nauczal zakonnice i modlil 8i§ nieustannie. Ale Ebroin 
nie dawal mu pokojů, oskartyl tak j^o, jak i jego brata GetirCa (Oa- 
rmttSj Oarrinus^ Warinus^ St-Guerin)^ rz^c^ prowincji Poitou, o ndzial 
w zamordowanm Childeryka. Krótkiemi ale silnemi slowami bronili síq 
stawieni przed Królem éwi§ci bracia. Rozszalaty zloáci^ Ebroin kázal 
Gerina przywi^zač do pala i nkamienowaé; L*a zachowal na wi^ksze ka- 
tnsze. Žebralo 8i§ kilku przekupionych biskupów, celém degredacji L'a, 
i gdy nie mogli na nim wymódz žadQego zeznania winy, podařil na nim 
szaty na znak, 2e go pozbawiaj% biskupetwa. Hrabia Chrodobert mial 
go uprowadzió i potajemnie zamordowaé, aby go za m^ennika nie 
Gsczono. Zachowanie 6i§ wszakže L'a tak vzruszylo Chrodoberta, iž sam 
nie mlat sily do spelnienia zbrodni, a wykonanie jej ozterem powierzyl 
Aofaderzom. Ci, gdy na miejsce naznaczone przybyli z L^em, rzuciii mu 
ai^ do nóg i o przebaczenie prosili, éwi^ty modlil bí% zbl nich, nast^pnie 
rzeU, že gotów jest na émieró, poczém przez jednego ž nich zofital éci^ty 
(678 r.). Las, w którym si^ to stalo, dziá jeszcze nosi nazw§ boru é. 
Leodegara; lezy on w djecezji Arras, nad granic^ djece^i Cambrai. 
Zwtoki áwi§tego pochowane zostaly w Sarcin, staraniem dony (Árodoberta. 
Biaknpi z Arras, Autun i Poitiers spierali bíq o posiadanie zwlok L*a; 
los roztrzygn%l, že síq dostaly cijezezji Poitiers, gdzie spoc^^ly w kla- 
Btone éw. Maíksencjusza. Bóg uwielbil sivego 8lug§ wieln eudami; w wie- 
la aiejscach Francji i Niderlandów wzniesiouo koócioly pod jego wezwa- 
niem. Žywot tego áwi^tego, napisany przez wspólczesnegojakiegoá -zakon- 
aika barbarzyňsk^, p^fcn% bl^dów laciný, jest prawie Jedyném žródlem, 
pozwalaj%cém jaániej spojrzeč w ciemne dzieje YII wieku; ob. ap. Ma- 
tíOan, A. S8. ord. ben. saec. U p. 68X>; Boli. A. SS. 2 Octob. I 463. 
Drugi iywQi auctoie Uraino^ abbate Lococaciacensi, z w. YII ap. Mabiil. 
op. c. p. 698 i BoU» 1. c., tlumaczony na francuzki przez Eob. Arn. 
ďAndilly, w jego Becueil des vies des saints iliustres, Paris 1676. Žy- 
Ufot trzeci pozostaje w r^kop., ob. PoUhast, Bibi. medii aevi, 7 7 9.. Zy- 
•roí czwarty auctore Valafrido Strahone^ ap. Canisium^ Lecl. woX. W ^^. 
210 (ed. noy.> Cí. Leben dea h, Leodegar., Lucern 1%^^*, I. B. Pitra^ 



Leodegar— Leon I Papiež. 



iifl^^ 



I 



Hist. de St. Leger et de TĚglise des Francs au Til siéclc, PatÍBlf 
Sotk, Geschicfate ňea BcQeScialwesons p, 299. jV. 

Lsohadja (^ greck. XE'f6;=g)adki, mity , i xxSiu=zdobͧ, pifhiU otdo- 
biona, podÍDg iDQych ozdoba Ivdu, od Xeui; staro attyckiego zamiast Xsio<:= 
Ind), Swifta (9 Grnd.), ur. w Toledo ze znakomitych rodzicůw. Jako 
gorliwa chrzeícjanka byta ntr^cona do wigzienia z rozkazu rz^dcy Da- 
cjana, v czaaie prsieSladowania Djoklecjanowego. Wytrzymawazy tortury, 
odprowadzona do nigzienia, doTviedziata si^ tom o chwalebnej ámierci é. 
dziewicy Eulalji, która w tych czasacli poniosta šinieró za Chrystusa 
w Merida, i gor^co podobnej jak ona pož^data íaski. Bóg wystachat jej 
modlitwy i skoňczyta w kajdauach w swojém wi^zienin, wyrj-wszy jeszcze 
wprzód zaak KrzyZa na twardej skále (s04'v. 305 r.). W Toledo czcz^ 
J4 jako patronky miasta; s% tam trzy koácioly pod jej wezwaniem. W cea- 
sie napadów maurón cialo jej przeniesiono do Oviedo, a ztaint^d do 
opBctwa St, Ghislain pod Mons w Hennegau. Król Filip 11 kaial je 
ztaoit%d sprowadziú do Toledo. Cf, Vita s. Leocadiae (antorstwo pmypi- 
sywane bpowi Braidionou-Í) ap. .Suritim, Vitt. SS. 9 Decemb. N. 

Leon I Papiež (440— 461) áwi?ty(ii Kwietnia), nazwaiiy IVielUn, 
pochodzit ze znakomitej rodziny toskaňakiej, nrodzit si^ w Rzymie okolo 
koúca IV w. z ojca Kwincjana. Nie posiadamy žádných szczegótów o jego 
žycin až do djakouatn. Z nielulaktów pokazQjesig, že wysokie jegozdol- 
no^ci i cbarakter cnergiczny zjednaly mn, za papieztwa Celestyna 1 
423 — 482), wielk% powagg i pnewažny wplyw na aprawy Koáciota. Prze- 
konywajt o tém nástupné fakta. á. Cyryl aleksandryjski ndaje síq do 
niego, aby swém poárednietneni wyjednat u Papiei^a oddalente preteusji 
Jnwenalisa jerozolimakiego do prjmasowstvra nad ko^cieln% prowÍncj% 
Palestyny. Tenže sam Fapiež npowažuia Leona do áledztwa i zawyroko- 
wania n kwestji seniipelagjanizmn, z ktůrq, bisknp Prosper odwo)at sif 
do Stolicy i. i ž^dat jej poniocy przecivrko herotykom, zagražajieyni 
jego owczarni. R. 4.t9, zaPapieža Sykstuaa til, Leon potralít zniweczyó 
szcz^tiwie intrygi Juljana z Eclanum, pelagjanisty, który usitowat vit- 
drze6 si? do Koiciota. W tym aamym roku wyslano I-oona do Gallji, 
jako najodpowiedniejaz^ osobistofú dozagodzenia sporu, powstalego ini^ 
dzy rzymskimi nodzami: Aecjnszem i senátorem Albinnsem. Gdy w czaiie 
jego nieobecnoáci umart Sykstns III (28 Marca 440), duchowieiístwo 
jednozgodnie wybraío (podtng. BoUaml., i g Kwiet.) djakona Leona na 
Papieža. Na t@ wicšó ncicsay) sig Rzym i ca)e chrzeácjaůstwo. Polo- 
ženie boviom ówczcano byto, pod wietn wzglgdami, krytyczne i wymagalo 
w najwyíszym Pasterzu nietylko wielkiej roztropnoÉci, ale i wiolkí^ dria- 
lalnoíci i zrozomieiiia swogo stanowiska. Leon posiadal zárazem i nmyst 
byatry, przenikliwy i wol^ siln|; rozumiat wyhornie znaczeuie swego 
nrz^u, a charakter czyuny i energiczny stawiat go na nyBokofci jego 
obowi^zków. Naprzód zwrócit swojq uwag? na Afryk?. Najicie na ten 
kraj barbarzyrtskicb arjandw (429 r.) popronadzito za 80b% Trielkie nie- 
szcz^ácia i ogromnc spustoszenia; rozpocz^to si^ strasíliwe przeíladononie 
przeciwko katolikoni, a nadto spostrzegat si^ daty pomi^dzy wiernynii 
róžne nadnžycia. Wprawdzie Walentynian IlI/awart z Genzerykiem, krá- 
lem wandalów, pokoj, na mocy którego trzy prowincjo maurytaúskie po- 
vrócono zostaty rzymiánom, ale mimo to porz^dek w Koáciele nio wrů- 
f//. SníYegoIaieJ w odzielaniu áwi^eá janicdbyiítano przepisy kanoDÓn. 



Leon I Papítlu, 69 

LeoD, pragB^c terna zaradzió, wjdal dwie encykliki wkrótoe jedii§ po 
drugiej do bidiLupów maurytaáskich, w celu przywrócenia powagi kano- 
nów koécielnjidi. Lecz zle nie ogranicsyto ú% tylko na Afiyce: karnoáó 
znpetnie upadla i na Zachodzie, w skutek nieustannych wojen, ci^gtych 
przewrotów politycznych i ogólnego rozkladu stosunkówspolecznych. Tak 
w Galiiji jak w Afryce, tak ive Wloszech jak w Hiazpanji potrzeba by- 
lo stawiaó opor post^powi zlego i przywracaó poe^auowanie prawu. 
W tym samým jeszcze roku (448) musial L. energicznie wyst^pió w obro- 
nie czystoéci wiaiy. Po zdobyciu Áfryki pólnocnej przez wandalów, 
mnóstwo mamch^cxylciw schronUo si^ do Wlooh, a szczególniej do Rzy- 
mn; tam udawali zewn§trznie katolików i, ažeby síq tém bezpiecznieij 
oddawaó mogli swym tajemnjrm bezbožnoéciom, zmyálali nawet szczególni| 
sorowoéč žycia. Tym sposobem udawalo si^ im ukrywaó przez dlugie 
lata 8ve obrqrdliwoéoi sekciarskie, ale záraza, coraz bardziej wzmagaj v^a 
8i^ nie mog}a juž wreszcie pozostaé ukryty przed czigoym wzrokiem 
Leona. Zrobiwszy odpowiednie przygotowania, nakázal ácisle éledztwo, 
po nkoúcseniu którego zgromadzil: ducboivieňstwo rzymskie i z okolio, 
senatoréw, patrycjuszów i zoaca^n^ liczb§ ludu. Przyprowadzono biskupa 
manichejskietgo i najznakomitazych czlonk6w sekty. Gi ostatní nietylko 
uvyznali swoj^ herezJQ, ale i bezprawia, popelniane na ich nroczjrstych 
zebraaiach. Wielka liczba zbl%kauych sekciarzy wyrzekla si^ swych bl^- 
dów i ciynila pokut§; ažeby opomych uczynió nleszkodliwymi dla Ko- 
éci(^ wykl^ tak ich, jak i wszystkich tych, którzy przed ukoúczeniem 
procesu uciekli z miasta. Nadto, o těm co zaszlo w Bzymie, uwiadomil 
Leon wszystkich biskupów Wschoďu i Záchodu, zalecil im najwi§ksz% 
czignoéč; u cesarzów zaé Walentynjana lU i Teodossjusza Mlodszego vy- 
jednal prawo, które odnowilo i zaostrzylo kary, poprzednio uatanowione 
przeciwko wszelkim heretykom. Wkrótce po tém pot^pieniu manichej- 
czyków doniósl Leonowi biskup Septimua^ že w górnych Wloszech liczy 
pelagjanizm wielu zwolenników mi§dzy duchowieástwem i ludem. Fapiež 
poledl w skutek tego biskupem, aby pol^czonemi silami walczyli prze- 
ciwko tej herezji, užywaj%c órodków, jakie im wskazywal. Musial takže 
zwródé sw^ uwagQ náHiszpanj§, w celu powstrzymania heretyków. 
Okolo bowiem pólowy V w., korzystaj%c z najazdu barbarzyňców, rozlali 
ne po Hiszpai^i pryscylianiici, Walczyl przeciwko nim žywóm slowem i pi- 
smami. Turribjuaz^ biskup Astorgi, lecz bezskutecznie wzywal o pomoc 
a^nednich biskupów. Odwolal si§ tedy do Rzymu i wezwal pomocy i de- 
cyiji Papieža. Leon, w odpowiedzi na list Turribjusza, wykazal w swóm 
píámie szczególowo naturg tej herezji i jak dalece przeciwn^ byla nauce 
katolickiej, i zakoňczyl wskazaniem biskupowi órodków, jakidi m\ňX užy6 
dla powstx^cymania dalszego jej szerzenia si$. Zwolano synod do Toledo, 
kt6ry okosil wyznanie wiary katolickiej i dodal oémnaácie anatematów 
pko pryscyljanistom. Poniewaž zaé biskupi Galicji, gdzie here^a ta bar- 
dso 81$ szer^la,. nie mogli przybyó do Toledo, Papiež kázal przeslaó 
synodálně wyznanie wiary katolickiej metropolicie Galleji^ ažeby je tak 
on, jak wszyscy biskupi tej prowincji podpisali; wkrótce tež synod pro- 
wincjalny tameczny wyst^pil takže pko pryscyljanistom. Mylnie zarzu- 
cano Leonowi I, jakoby z pocz^tku, a mianowicie w liácie wyžej cyto* 
wi^nym, pobudzaí biskupów do jak najsurowszych pko li^xet^VLom ixo^- , 
ków i ie wzjwal wiadz§ áwieck% do karania ich émíexciv^ Q.^^^ \mAr 



r 




I 



70' Leon I Papíeť 

ciwnie, wj-ražnie mówi, že Koációl zadanainta sig sqdem 
i anika wsMlkiej lírwawej zemsly. Ci zaS co zarzucaj^ mn, že nie wy- 
Etqpil pko zbyt surowema post^powaniu wlattEy énieckiej, zapomínaje, íe- 
tak wUdcy duchovni, jnk éwieccy, byli synanii swego wieku, i te s^dEÍč 
icli nálezy nie nedle wyobružeň dzisícjszego czasu, ale nedle obyczajów 
i pojgi^ epokt, w której iyli. Przy koúcu 141 t. ponatat spor pomi^ilzy 
bisknpami Gallji, w którym Leoa zmiiszony byl wy8t%pi6 jako najwyž- 
szy rozjemca. Stolice w Arles i Vicnne oddawna spieraly sig o pier- 
wszeústwo; Psp. Zozym (4I7~41B) oSwiadczyt Big byl na koraySd arcy- 
bisknpa w Arles i mianowat go awjm wikarjaszera apostolskini w Gallji, 
oddawszy pod jego iwierzchnictwo trzy pronincje: Vienneňsk^, piervrszg 
i drng^ Narbonneilakii. Jlilarpigt (ob.), arcybisknp z Arles (od r. 438), 
zvolat 441 synod do Tcsuntio (Besan^on), na którym zložony zostat, 
wedle kanonów, ťhelidtmjusz, biskup tego miasta. Osliaríono go boniem, 
že pTzed wyáwifceniem swojém zaálubit wdong i ie, b^d^c jeszcze urzQ- 
dnikiem rzymskinj, wydal i wykonaĚ polecit wyrok Sniierci przeciwko 
jakiemnS winowajcy. Chdidonjnaz udat aig do Rzymu i apellowaldo Pa- 
pieža Leona; jednoczeánie i Hilarjnez tamže przybyí dla wyjednania aan- 
kcji ^lapiezkiej dla dekretów synodo bezanaoúskiego, Leon zwolat synod, 
na którym Cbelidonjuaz šwiadtanii doniódl fahzynošci oskaržetj, prze- 
ciwko sobie zrobionycb, a tymczaaem HJtarjusz, uiezadonoiniony ju2 z tego, 
že Fapiež przyjqt apellacjg CbelJdonjusza, nietylko si^ nie atawil w cba- 
rakterze o^aríyciela na synod, na który wyražníe przez Papieža, dla 
wyhiszczenia snycb zarzutów, wezwany zoatal, ale opnécit Rzym pota- 
jomnie. Chelidonjusz nznany zostal za niewinncgo i Papiež príywrócí! go 
do stolicy biakupiej. Takie post^powanie Hilarjnsza nie mogto zadowol- 
aií Papieía; przybylo lei wiele ínnych faktów, które zniewolity Leona 
do DÍycia surowoSci wzglgdem arcybiskupa z Arles. Mi^dzy inuemi. Pro- 
jekíus, biskup gallijaki, gorzko sig akariyl przed Leonem, íe Hilarjnus 
samowolnie nyčni^cit na jego atolic^ biskupa, podczaa gdy on byl cho- 
roby cjgžk^ zložony. W liScie, adreaonanym do biaknpůw prowincji Vien- 
neúakiej, wykazuje Leon bieg i prawdziwy stan sprawy Chelidonjnaza 
i Projekta, oíwiadcza sig bardzo aurowo pko lUlarjnszowi, odejranjemu 
jTawa metropolity i przelewa je na stolic^ Viennoňsk^. Šrodek ten vry- 
dawat sig wielu híatorykom uznrpacj^; ale gdy Quesnel ataje po stronie 
lEllarjnsza przeciwko Leonowi i gdy Baronjnsz, pod r. 4 6 4, dajc do zro- 
zumienia, že Leon nie byl w catej tej aprawie dobrze poinformovaný, 
bracia Ballerini, w awúm wydaniu pism é. Leona, dokladnie wyániecili 
i nspranledliwili poatJipienie Papieža. W skutek tej sprawy Walentynjaa 
III wydal postanowíenie (6 Czerw. 445 r.), uznajíce jak najzmpelniej 
zwierzchnoáó najwyžsz; (primatiis) bisknpa Rzymu i zapcwniaj%ce jej 
opiek? raiecza cesarskiego (cf. tej Enc. Vil 297). W r. 44e zajmowaty 
Leona glównie sprawy Koáciola w lUyrji, Jeszcze 379 r., za Oracjana, 
czféi tej wielkicj i wažnej prowincji dostala sig pod panowauie cesarza 
wschodn; prawa jednak patrjarchalne nie nlegly íadnej zmianie, a Pa- 
pieí Damazy, ažcby utrzymač tg pronincjg w ci^tym atosnnkn ze Sto- 
lic% á., mianovíal biskupa Tessaloniki metropolity prowincji i wikarjn- 
Bznn apostolakim. Lccz z biegiem czaan biskupi lllirii poróžnili síq 
X jBfftropoSiti tessalonickiin, jut to pobudzani do tego przez patrjarcbów 
koastplskkii, Juž to, že metropolici Tessaloniki niíiawaie w naleíyty 



LMn irapiež. 71 

sposób sprawowali swoj^ w!adz§. Mianowidé Atanazy rozszenyl 8woji| jo- 
rjzdykcj^ w sposób niewlaéciwy, z nszeierbkiem niezaletno^i swycb sn- 
íraganów-bisknpów i dzidsi^cin metropolitów ilHryjskicfa. Wkrdtce tež 
poszly do Rzyími skargi za sfcargami; szczególniej AUyhus z Nikomedji 
mocno 8i§ Q^al przed Papie2em na gwalty Atanazego, którj go silf, 
wáród zimy, sprowadzi) do Tessaloniki, za to že nie brat udziahi w sy- 
nodzie prowincjonalnym. Leon zaleci} nmiarkowanie wikaijnszowi apo- 
stolskiemn; Tessaloniki, okreálil jego stosnnek wzgl^dem Rzymn, Jak ró- 
wniež wzglQdem metropolitów i bisknpów jego prowincji. — Ok. r. 448 
powstaly spory, które poci^gn^ly za sob^ wkrótee bardzo wažne nast^ 
pstwa i przez bardzo dingi czas niepokoily Koációl. Eutychea (ob.), wy- 
klgty na synodzie konstplskim (w Orudniu 448), cbciat za wplywem ee- 
sarza Teodozjnsza II pozyskaó dla siebie Papieža. Leon zandal (w L«- 
tym 449) od Flawjana (ob.) szczególowego sprawozdania o t^ ca}^ spra- 
ivie, a to sprawozdanie, jak równiež akta synoda przekoni^ go o legal- 
noáci i shisznoáci wyrokn, wydanego pko Entychesowi. Lecz Teodo2;]nsz, 
celém rebabilitowania Entycbesa, zwotal jeszcze w Marcn 449 r. synod, 
na 1 Sierpnia, do Efezn. Leon niyl wszelkicb árodków, ažeby ten synod 
odby! si§ we Wloszecb, albo žeby do skutku wcale nie przyszedl; a gdy 
si§ to nie udalo, wyslal legatów do Efezu (ob. tej Enc. FV 586)i, w ocze* 
kiwanhi skutku, napisaí is Czerw. 449 do Flawjana slynny ów list, 
który ^sznie uwažany jest jako najznakomitszy dokument dogmatyczny, 
list, okreálaj^cy jedn^ z najwažniejszych i najtrudniejszycb kwestji nanki 
chrzeáijaňskiej. Jak tylko dowiedzial síq Leon o wszystkiém, co zaszlo 
w Efezie, oáwiadczy} stanowczo cesarzowi (Ep. 42, 43), že decyzje tego 
synodu uwaža za žadne i ntebyle, a zárazem ž^dal, aby synod ektune- 
niczny zwolany zosta) do Wloch; w tym samým duchu, na proéb§ Leona, 
pisal Walentynjan III i cesarzowe Placyda i Eudok^a do ojca tej osta- 
tní^ Teodozjnsza n. Leon poslat takže listy irenicznej treéci do Pul- 
dierji, siostry Teodozjnsza, do zakonników i opatów klasztorów konstan- 
t3rBopolskich. Ale Teodozjnsza opanowala partja eutychjaňska i Leon nie 
miai žadnego widokti, aby przy pomocy cesarskiej dalo si§ zažegnaó 
koácielny niepokój na Wscbodzie. Pragn^c przynajmniej przeszkodzič, aby 
zarówno i Zachód nie byl zaraženy bludem, przeslal do wszystkich bisku* 
pów Záchodu, jako wyraz zdrowej nanki, kopj§ swego listu do Flawjana. 
Tymczasem naraz zmieniasi^ položenie w Konstplu: Pulcheija odzyskuje 
wplyw na dworze, Ghrysafjus popadá w nielask^, a Anatoljuszy kreatura 
JDifoákora i nast§pca Flawjana, stará síq o koácielny jednoáó z Rzymem. 
Leon wysyla bezzwlocznie poselstwo do Konstpla z listem do cesarza, 
w którym przyznaje Anatoljusza, pod warunkiem, že ten przyjmie list 
papiezkl, pisany do Flawjana, jak równiež dwa listy Cyrylla do Nesto- 
rjusza i uroczyšcie pot§pi herezj§ Eutychesa. Przed przybyciem poriów 
do Konstpla umarl Teodozjusz, a ámieró jego byla bardzo wažnym zwro- 
tnym punktem dla spraw Koáciola. Nowa para cesarska, Marcjan i Pnl- 
dieija, zawi^zala przyjazne stosunki z Leonem i przyrzekla swe popareie 
dla položenia koňca zamieszaniu w Koáciele. Zaraz tež i Anatoljusz po- 
spieszyl z zadosyéuczynieniem wszystkim wymaganiom Leona, i wielu bi* 
skupów, przybyfych do Konstpla dlapowitania nowych panów cesarstwa.^ 
poszlo za jego przykladam. Inni tež biskupi, kt6Tzy i^&^v&idíW ^^T^^a^ 
efezkie, oůnieáU sig^ Juž to bezpoárednio, juž przez AnAXoVVoaxib^ ^^ ^^ 



H^ 72 Lboh Papiei. ^^H 

picía, zapevniajac, ze azczerym žalem, že dziabli iedyaie pod wptrweú^^^ 



i 



picía, £apevtiiaj%c, ze azczerym žalem, že dziabli jedyaie pod wptj^i 
bojažai i przemocy, prosz^c zárazem o przfjgcie ich na loiio Koáciota 
i jednoáci ze Stolic^ áw. Gdy tok zmieailo aig položeaio rzecz;, LeoD 
natnralnie zanieclial projektu synodu powszcchnego, który tém bardů^ 
byt nie na czasíc, 2e bpi Záchodu uie mogliby byli brač w nim udziatu. 
Wazakže Uarcjnn, zanim jcBzcze otrzymat wiadomoáč o zmianie zami&ni 
papiezkiego, zwolat bpów, naprzód do Nicei, potem, ze wzgl§du na bii- 
skoáó, do Chalcedonu (ob. Gbalcedoúski sobot). Po odbyciu tego synoda, 
Marcjan, Pnlcherja i AnatoljuEi przeatali swe listy Papiežowi, a jedno- 
czeánie nszyscy bpi, ua synod žebráni, przestali mu list synodolny i ^re- 
ck4 kopJ5 akt aynodalnycb, z prošbq o zatwierdzenie ncbwat soboru, 
AnatoljUBz w li£cie awyra akaržyt si^ przytém na legatów papiezkicb, iž 
uporczywie sprzeciwiali sig wszystkiemu, co sobor na kerzyá^ Konstpla 
cbciaí uchwalió. Leon zatnierdzid wszystko, co byto postunowiono na szeácin 
pierwBzycb sessjach soborowyclt, ale stauowczo odrzncil 
jeden ze vrzglgdón chnitowycb i micjscowych przemawial za tym ki 
nem, lecz Papiež musi&t bÍq naň zapatrynač z punktu nyžszego, 
ktu stoaunków i Koáciolem powszechnym; z tego zu4 wzgl§du L. prz^ 
widywat, ie kanón ten utatwiat n przysztoáci zervranie mi§d7y Keácio- 
lami Wschodu i Zacbodn, a historja wykazaje, že tegozernania piemssf 
podstaw^ bylo wywyžszenic atoiicy konatplskiuj. Prosil tedy Papiež ce- 
sarza líateni bardzo žywym, aby uíyt swej powagi przccinko d%žnoáciom 
azkodliwyai jednoéci Eoáciota, a Anatoljuazowi wyrzucal, w sposób rówaie 
powažny jak aurowy, jego prážQoá^ i niebczpieczeňatwo jego preten^i. 
Jeszcze aprany Koáciola WBcbodníego nie zostoty urzgdzone, gdy zamie- 
szauia poiitycztto we Wloazecb zirrócily ua sicbio uwagg i troskliwoíč 
Leona. Cesarstwo zachodaie, tyle rázy iTstrz%énione n swycb posadách, 
zagroíone bylo w tej chwili oatatecznym upadkiem. AU^ta (ob.), wy- 
party z GaUji, zbližalsi^do Wlocb{4 5 3r.);poplochbytpowazecbny. Akwilea 
ploii%ca w ogniu i brocz%ca we krwi, Meďjolan, Werona, Mantua i Pla- 
cencja zburzone, nakazy^raly, jakby dymb^ce etapy, tryumfalny pocb6d 
uajczduika. /rozpaczone ludy zdawaty sig na taakg £icza Boiego, Inb 
uchodzity na piasuzyste tawy morza. Wtedy Leon, wyst^pnj^c jako opie- 
kun alabych i poael Najwyíazego, wyszodl oaprzeciwko Attyli, z obietni- 
c^ i groíb^ na uatacb, i Attyla sÍq cofn^t. Liczne powody, klárenU 
cbciano dowieáí, ia Attyla byt zmnazony zawrzeč pokoj, jakkolwick na 
pierwsity rzut oka mog^ si^ vrydawač rzeczywiBtemi, nie maj% wszakže 
podatawy, i ocalenie Rzymu przypisaó naležy jedynie wymowie, powadze, 
i duchowej wyžszošci Papieía. W kilka lat póžaiej Leon znowu muaíal 
wystgpowaó, w podobných okolicznoácíach, w obronie lizymu. Dnia 1 7 
Marca ib!> zgiu%í z rgkí Makayma cesarz Walentynjan III, który w roz- 
puicie szukat pociechy po atracie awycb prowincji; morderca zantado^ 
jego tronem i íon^. Eudokaja wazakžc, wdowa po Walentynjan ie, po- 
WStata pko przywtaazczycielowii wezwalana pomoc (7fnfer^^a(ob.). Gen* 
zcryk uadbie^ n pótowie Czerwca; Rzym byl przeražony. Leon údaje 
sig wigc do obozn ciíciwego tupáw wojownika ze stovřcm pokojů, ale tq 
razq, pomirao řez i proSb swycb, zdolal tylko ludnoáó ocalié i triy g(ó- 
wne koácio^'. Bzym byt przez dwa tygodnie nptawíony na rabunek. 
Wtedy to zgingty uaczynia zloté i Brebrne z éwi^tyui jerozolimakiej, wte- 
s^ zagrabioBy zostat ów miedziany, grubo wyzl&cany dacb z fwi^tynl 



dlÉl 



Upn I Papt^. 73 

Jowiaza kapitoliúakiego, ivraz ze wszystkiemi bogactwy miasta. Okryty 
barbarzyňskie nwiozly tysi^ce wíqžqíów, arcydziela sztuki, pos^ greckie, 
skarbce koáciofów. I^eon nie szczQdzi} niczegp, aby zaradzió moralnym 
i fizycznym potrzebom nieszcz^éliwych niewoloików: posla} im do Afryki 
gorliwych ka^ďanów i.bojne jatmužny, polecil zbudowaó imkoácioly, do- 
tííaxctjl naczyú i ubiorów ówi^ych. Odmowa Leona ž%daniom Anatoljusza, 
'O której mó.wiliámy ^ryžej, bardzo tego ostatniego niezadowolnila; dla tego 
nie zakommmiikowa} koácioiom Wschodn tego, co w liácie papiezkim powie- 
dziano bylo o ^8 kanonie, i wszedt w éciélejsze stosunki z heretykami, 
aby tym sposobem otrzymaó od bpów Illirji przyznanie przywilejn, tym 
kaňonem zapewnionego. Ze swej strony Papiež dal wszelk^ možliw^ ja- 
wnoáé listowi pisanemn do Eonstpla, kopj§ jego rozeslal wieln biskupom 
Wschodn, acesarza i cesarzowQ prosď, aby lagodnemi przedstawieniami 
sprowadzili Anato^usza z niebezpiecznej drogi. Nakoniec, zniewolony czu- 
waé bližej nad ambitnemi poknszeniami bpa konstplskiego i bronič na 
dworze oesarskim ogólnych interesów Koéciola, a w szczególnoáci Stolicy 
éw., dal Leon pocz^tek instytucji stalých legacji papiezkich, którazcza- 
šem pozyskala wielkie znaczenie w zarz^dzie spraw koácielnych. Papiež 
poslal szczególowe instrnkcje Juljanowi z wyspy Kos, który przebywaj%c 
oddawna w Konstpln, jako sprawuj^cy tam interesa Stolicy áw., znal do- 
skonale miejscowe stosnnki; cesarza zaá oddzielnym listem prosil o wzgl§- 
dy i opiekQ dla Johana. Pokazalo si§ wkrótce w Palestynie, Syrji 
i ijgipcie, jak málo przyczynil si§ synod chalcedoňski do przywrócenia po- 
kojů Koáciolowi na Ws(^odzie. Dwaj zakonnicy, imieniem Ťymoteusz Áelu- 
nu i Teodozjuaz^ stanuli na czele malkontentów i, za pomoc^ falszjní^ego 
thunaczenia listu Leona do Flawjana, dowodzili, jakoby synod wyparl 
si§ znpelnie wiary prawdziwej. Bozpalony fanatyzm ludu doprowadzil do 
scén najstraszliwszych i tylko pol%czonemi ušilo waniami cesarza i Pa- 
pieža dalo si§ pokoj i porz%dek przywróció. Dobré stosunki, jakie si§ 
mi^dzy cesarzem a Leonem zawi%zaly, przekonaly Anatoljusza, že korzy- 
stniejsz^ b§dzic dla niego zgoda z Rzymem, i w skutek tego staral si§, 
za poárednictwem cesarza, pojednaé z Papiežem. Leon gotów byl do zgo- 
dy, ale položyl pewne warunki; na tém zatrzymala si§ czas jakiá sprawa, 
a chociaž póiniej AnatoUusz ust^pil ž^daniom Papieža, stosunki jednak 
nie wiele staly si§ przyjažniejszemi. Leon ze swej strony robil wiele dla 
zgodj, ale nie mógl bezpiecznie polegač na zapewnieniach patrjarchy. 
W tjmže czasie przypaiUa potrzeba oznaczenia áwi§ta Pascby na r. 455. 
Stanowienie daty Pascby zaležalo przedewszystkiém od obliczeň astrono- 
micznych, a poniewaž rezultat tych obliczeň bywal cz^sto bardzo roz- 
maity, zt^d nic wsz^dzie w jednym dniu obcbodzono Wielkanoc. Ažeby 
t§ rozmaitoáó nchylič, Papieže oddawna powicrzali bpowi aleksandryj- 
skiemn oznaczenie daty wielkanocnej i zawiadomienie Stolicy éw. o dnin 
oznaczonym. Tym sposobem Teofily bp aleksandryjski, oznaczyl Wielkanoc 
od 879 do 479. Ďlugo dosyó trzymano 8i§ tego Teofílowego rachunku, 
lecz póžniej przewažyly inne obliczenia, i znowu w róžnycb miejscach 
róžnemi czasy obcbodzió pocz§to Wielkanoc. Leon postanowij koniec 
ternu položyé i zaprowadzió jednostajnošó. Polecil wielu uczonym zaj^ó 
8ÍQ potrzebnemi w tym wzgl§dzie badaniami i zalatwil t^m sposobem 
8praw§, która byla žródlem wielu sporów. R. 45 7 umarl c^^ix Marc^oa^ 
a stronnictwo meprzyjazne porz^dkom i pokojowl znoYfU po^u\Q^\^^^- 



74 Leon I Paptel 




r 

^H WQ, sjczegňlniej ir Ggipcie. Proterjusz, który po opadhu I>Josklir» dostd 

^H si^ na stolic^ w Alcksandrji, wraz z szeáciu k&ptanami zabity zostat 

^V w baptysterium gwego koScíofa; na miejsce jego okrzykni^ty Tymoteuaz 

^^ Aelurns. Uzurpator ten przyj^l do awej jednoSci wszystkich nieprzyjaciót 

synodu chalcedon ski ego, a powyp^dzat bpów i kaptaaów prawowiernycb. 

Czterej bpi z jego 3tronnictwa przybyli do Konstpla, a przedstawiaj^c bÍ^ 

nowelliu cesarzowi Leonouň 1 (który jednak od chwili wynieaienia aa tron 

Iošwiadczyt si§ na korzyéč synodu chalcedoňskiego), Ž%dali zwotanis no- 
wego synodu. TwierdzíH nadto, is Aleksandrja cieszy sig aajgl^bszyni 
pokojem, ie smutné wypadki, które tam dotknuly Koációl, byty frywotane 
przez Proterjuszft i jego strounictwo. Lecz wielka iloáí bpów prawowier- 
nycb, zbieglych z Egiptu, uniadomita cesarza a prawdziwym stanie rzeczy, 
Przedewszystkiém teí Papiež Leon, uwiadomiony o wszystkiém, co si^ dziato 
na Wschodzie, przez Anatoljasza i awego nowego legata Aecjvssa, zwrócU 
si§ do cesarza, z proébft, aby ten ntrzymal powagg synodu chalcedoňskie- 
go i energiczném poárednictwem przywróci! pokój w Egipcie. Poniewaž 
jednak stronnictwo eutychjaťlskie byto doit pot§žne w Eonstptu i nmi^o 
okolo anoich interesów chodzií, eesarz tedy wezwaí okóluikiem metropo- 
litów, aby zwotali w swych prowincjacb synody, któreby snmiennie i z cat^ 
swobod^ wypoiriedziaty awe przekonanie o dekretach synodu cbalcedoii- 
skiego, i o osobie, oraz sprawie Aelnrosa. Jak tylko Papiež otrzymal 
ten okólnik, wezwat Anatoljusza do niycia catego swego nptywu na ce- 
sarza, ižby nie dopnazczat, aby Lerctyccy biskupi mieli pod jakimkolwiek 
^^ wzgledem nř.ywaó przywlaszczonej powagi. Napisal tei wprost do ceaa- 
^K rza, przypomiQaj^c mu jego obowÍ%zki, a w liácíe, poslaným zuowu póíntej, 
^H wytoíyl ran prawdg dogmatyczn^, przez eutychjan zaprzeczan^. Nadeszly 
^F tež w tym przecí^gu czasn odpowiedzl metropolitów i bpón, ofvriadcza- 
j^cycb sig za chalcedoAskim synodem i pko Aelurusowi, lecz cesan, 
odurzony przez przyjauiót tego ostatniego, pozwolit mn nsprawiedlimič si^, 
i itapiaal naatgpnie do Papieža, aby przysta) legatůw snych do Konstpla, 

Ína konferencje proponowan^ przez Aelnrusa. Leon odpowiedzial (w Mařen 
468) w ďowach umiarkowanycli, ale stanowczych, že nie moína rozpociy- 
naí dysputy w przerfmiocie, który zadecydowany zoataf na powazecbnytn 
synodzie w Chalcedonie, i íe wyszlo legatów, ale nie dla dysputy t kim- 
kolwiek, lecz din nauczania wicrnych. Gdy przybyli legaci papiczcy, Aaa- 
toljnaz jn2 nie Žyí, a na stolice konatplski wst^pit Gennadjus;. Nowy 
patrjarcba, nraz i tegatami, sktonil ceaarza do stanowczych pko Aelurn- 
aowi kroków; ukarano morderców Proterjuaza, wygnano Aelnrusa najprzód 
do Gaogry, a póíniej do Chcraonu, na atolicg zas aleksandryjsk% wat%pit 
katolík Tymoleuít Salopliacinliia (4 80). Podczas tych ostatnicli w>'padków 

I Papiež azczegňlnie zajgty byt wewoe^rznym stonem KoSciota na z^chodzie. 
Czgste najazdy barbarzyi^ców i niepewnošó stosunków ztqd wynifclych wy- 
warly szkodliwy wplyw na wiarg i obyczajc dachowietístwa i ludu. Leon 
gloait róžne dekreta i uiywat róiaych šrodków, celém zaradzenia zlema. 
Po tak czynnčm žyciu przeczuwat Leon, že zbliža aig křes jego ziem- 
skiej karjery. Umarl tež r. 46 1, podlng jednych 10 Listopada, podhig 
innych ;10 Paídz., przesiedziawszy na Stolicy Apost. 3i lat i miesi%G 
i 1 A dni. Cialo jego pochowane w koéciele £w. Piotra, przez PapioCft 
Serg/asga w VII w. na inne miejsce tegož kojciota przeniesione d. 1 1 
Kwwtnla, tr którym tež dniu Koációl cici jego vamV^fi- R. tsao t Sierp. 



Leon I Papiež. 75 

Papiež Grzegórz Xni kazaí otworzyó grób Leona I; znalesiono wnim 
dala: Leona I, 11, III i IV. Papiež Benedjkt XIV zaliczy} tego znako- 
mitego Papieža mi^dzj Doktorátu Koéciola, Potomnoáč sprawiedliwie na- 
dala Leonowi nazw^ Wielkiego. Byl on wielkim rzeczywiácie dla uslng, 
jakie oddal Košciolowi. Stolica áwi^ta rozwin^la w czasie jego ponty- 
fikatn dobroczynnf 8w% dzialalnoáó we wszystkich kiemnkacb. Z pism 
Leona W. pozostaly nast^ptg^ce: i) Motioy (w liczbie 96), miane doladn 
nymskiego w róžnych okolicznoáciacb, podczas 20-Ietnich rz^dów papie- 
skich. Wszystkie te mowj, wielkiej wartoáci bomiletycznej, nosz^ Jeden 
wspólny cbarakter, który, wi§cej niž jednoáó styln, dowodzi tožsamoóci ich 
autora. Styl Leona jest zwi§z}y i doskonale do traktowanego przedmiota 
zastoBOvany. Porównania ma wyborne, a definicje dokladné i jasné; ca- 
toéó nosi charakter czasn, pehia jest antytez^ alluzji, gry wyrazów, pe- 
wnej retorycznej wykwintnoáci, która porywa i olániewa shichacza. W^- 
tpliwojci, z jakiemi wyst^powano pko aatentycznoáci tych mów, nie maj% 
žadnej podstawy. 2) Listy (jest ich 17 8, lecz tylko 148 przez niego 
pisanych), bardzo wažne pod wzgl§dem dogmatycznym i historycznym. 
Pomimo krytycznej i gnintownej pracy Ballerinťch^ wiele jeszcze pozostaje 
do zrobienia, pod wzgl^dem oczyszczenia tekstn i ntoženia tych listów 
w ich chronologicznym porz^dkn. Wiele innych pism, do pism Leona za- 
liezanych, niewlaáciwie s^ mn przypisywane, jak: De vocatione omnium gentium 
l^ri duo. Ksi^žka ta, nžywaj^ca zawsze wielkiej powagi, napisana pko 
Pdagjnszowi, przypisywana byla jnž to á. Leonowi, jnž to é. Ámbroiemu^ 
Juž to é, Prosperowi z Akwitanji. Epištola ad Demetriadem virginem $eu 
di humilitate tractatus^ przyznawal takže Leonowi áw. Quesnel^ opieraj^c 
si^ równiež ná podobieňstwie styln, lecz BaUerini mylnoáó jego zdania 
wykaaali zwyci^zko. Capitula s, praeteritorum Sedis ApostoUcae episcoporum 
ometcritas^ gdzie przedstawione s^ zdania dawniejszych Papiežy o grzechn 
pierworodnym i o nance á. Angustyna. Bardzo dawny Codex aacramentO' 
ntm EecUsiae Romanae^ przypisywany áw. Leonowi, i dla tego Sacramen' 
tarium Leoninum nazywany, inaczej Veronense^ byl przedmiotem licznych 
i Qcionych posznkiwaň, mianowicie ze strony Mnratorego i Balleríni^ch. 
Poszokiwanla te wykazaly, že to byl najdawniejszy Koáciola rzymskiego 
tego rodzaju zbiór. Niektóre nst^py i pewne cz^áci s^ znpelnie w dnchn 
á. Leona i mogly wyjáé z pod jego pióra, lecz caloáč byla zebran% pod 
Feliksem m Inb Gelazym I (488—498). Wydania dziel L'a: pierwsze 
wydanie, Edit. princeps, sporz^dzil Andreas Áleriensis episcopns, Bom. 
1470; edid. Ctuesnel^ Paryž 1675, 2 v. in-4, kilkakrotnie przedmkowywane. 
Edycja ta, pelniejsza od poprzednich, t§ ma wad§, že w dyssertacjach, do 
niej dodaných, chce Leonowi wmówié nank§ jansenistowsk^; dla tego 
Tomasz Cácciari oglosil inne wydanie rzymskie, 1761 — 66, 8 v. in-f., 
i dol^czyt do niego swoje pko Qnesnelowi ExercUationes, Najlepsze jest 
wydanie , braci J^a/ífnnrc^, Venet. 1758— 6 7, 8 t. in-f. Literacki apparat 
obn ostatních wydaň przedmkowany n Migne^a, Patrol, latinae t. 64 — 
56. Žywot L'a bezimiennego antora z wydania Kanizjusza, nmieszczony 
w BolL A. SS. 11 Kwiet. 11 17... Cf. Dumoulin, Vie et religion de 
denz bons Papes: Leon I et Grégoire I, Sedan 1660; Maimbmirg^ Hist. 
dn pontificat de s. Leon le Grand, La Haye i687; Paris 1687^ t \\ 
Arendi, Leo der Gr. n. seineZeit, Mainz 1885; íJd. Perthel.ííiV^tl^^^^'^^ 



r 



I 



76 Leon l~ll Papiež. 

Lcbea u. Lehren, Jena I»18; TiUemoni, Memoires t IV; AL de Sainí- 
Chéron, Hist. du pontificút de s. Leon le Grand, Faris 1840. 

Lson II Papiež (682 — esa), áwigty (28 Gzerw.). sj-a Paw/a Ideneo 
v. A/eneJo, mcdyka, ur. podtug jednych w Cedella, vi Abru;tzacb, podtug 
inufch, co prawdĎpoduboiejsze, w Sycylji; byt naprzód kanonikiem regu- 
laraym, nagt^pnie kardyaalem-kaptauem Koácíola rzymakiego i wít^ptt 
na tron papiezki po ^mícrci Agatona, w Sierp. 683 r. Itardzo róíne g% 
zdaoia dawniejszych piaarzy, co do daty jego clekcji, áwigcoú i ámierci. 
Anastazy z nielu innymi iitrzymuje, le po Agatonic (f W Stycz. 683) 
Stolica ApoEtoUka wakowata rok, siedm miesigcy i pigtnaácie dni; te 
Leon byí wybrany przy koiícu tego czasu i rz^dzit chwaiebnie KoScio- 
tem przcz dzíeaigč niieai^cy i siedmnašcie dni. Ale nietylko aíe ma do- 
wodów, že tak dlago Stolica i. wakowata, lecz aam Anastaz)' w inaém 
miejscu podaje datg wprost przociwa^, a zt^d aie moíe eprzeciniař sig 
])Onszecbnie przyjetemQ zdaniu, že Leon wkrótce po ámierci Agatotta 
wybrany zostat. Na wiadomošč o ámierci Agatona i wyborze nowego 
Papie2a, legaci Stolicy áw., prczyduj%cy na povrazeúhnym soborze v Kon- 
stanty nopolu, powrócili do Rzymu z aktami synodalnemi i listem cesa- 
rza Konstantyna IV Pogmata, W lišcie tym proponowal cesarz Leonowi 
II wysíanie na dwór konstplski legata, z nieograniczoném petnomocni- 
ctwem, ažeby w razie potrzeby možua bylo bezí^wlocznie z nim trakto- 
wa£ w kvrestjach dogniatycznycli, kanoniczaycb i w ogóle o wíeikich 
sprawach koácielnych [Harduin IH \m). PapjeJ dopatrzyt zapewne 
w tej propozycji zasadzkg i, zamiast í^danego legata, nyslat do Koustpla 
snbdjakoua, który bez odwotasia si? do Rzymu uie mógl íaduej wa- 
íniejszej zalatwií sprawy; posel ten poniózl list, zatwierdzaj%cy dekrela 
azóatogo aoboru povfszecUnego (ibid. III MJO sq.)- Leon konsekro- 
wauy zostat dopiero if Sierp. 6 83 r. przez Andřzeja, biakupa Ostji, 
v obecnoáci Jana, biakupa Porto, legata na szóstym aynodzie pQwsze- 
ťbnyra, i biakupa Placentj-na ?■ Velletri. Zwyczaj ten poáwigcania Papieiía 
przez tj^eoh biskupów ui.e zacz^l sig od áwi^cenia Leona, jak to s^dzi 
Sygoojnsz i inni; byt on juž dawuiej vi ažyciu. Leon przetlumaczyl i gre- 
ckiego na lactúski j^zyk akta soboru szóstego {Sigehert., De acript. eccl. 
c, 59] i kopjg takowycb, przez legata imienicm Piotr^ przeslat biakapom 
Iliszpanji; jednoczeSoie przeslat tamže cztery jednej prawlc treáci listy: 
jeden do biskupów króleatna nisygotów, drugi do brabiego Symplicju- 
3:a, trzcci do krůla Erwina, czwarty do Kwirikusa, metropolity toledaú- 
skiego. W liatacb tych Papieí podaje mniej iTͧcej obszern^ «iadomo3ó 
o szóstym soborze i wjTaža iyczenie, aby biskupi hiazpaůscy podpiaali 
zal4czone wyznanie wiary tego soboru (Baron, ad an. 68S § 16..)- PrzeciwkO 
zdaniu, že listy tc a^ podložone, gdyž služ^ za poparcie klqtwy, ogloszo- 
uej na synodzie Ezóstyin pku Fapiežowi Honorjuszoffi, ob. tej Enc. VII 
433. Dziwió tu tylko može, že Leon ž^dat tylko od biskupów liiazpaú- 
skich piámiennego przyatqpienia do soboru sz6stcgo, a nic odnoail si^ 
do 2adjiego z košciotón laciúsko-germaúakidi; nastfpnic, že adresowal 
bwój list do metropolity ffiPiVítHaa, który umarl jeszcie 879 r., o caóm 
W 683 ff Bzymie wiedzieii musiano. Gfrorer, wnosz^c z porównania dat 
i ze wzglgdu, ln davme danc s^ zbyt uicdostateczne, przypuszcza, že pra- 
ndopodobuie Leon aie chcial uanet listem nzuač Ji/ljana, nastgpCQ Kwi- 
riknsB, arcybiskupem toJcdaiiskim. Leon wyjeduttl u cesarza, ie arcybi- 



1 



Leon H-lll Papiel 77 

Bkupi Rai^enny, którzy 8i§ z pod zaležnoáci Stolicy ó. Wylamywali, zma- 
szeni zostali ndawaé si§ do Rzymii po swym obiorze, dla otržymania 
šwi§ceú, Jak tego by} dawny zwyczaj; a w zamian dyspensowa) stolic^ 
raweimateásk^ od ofiary, z tego powodu dawniej wyplacanej dworowi 
rzymskienra. Leon zna} zarówno grecki, jak laciňski j^zyk, posiada} doáč 
TQiúegl^ znajomoáč mnzyki, ulepszy! ápiew gregorjaáski i nloiyl wiele 
hymnów. Wprowadzi) takže, wedle dawnych poánů^ pocaiunek pokojů w cza- 
8ie Hszy á. i asper^^ Inda wod^ éwi§con%. Szczególnie slyn^ jako ojciec 
nbogich. Umarl w pólowie r. 688; dzieň émieřci niewiadomy. StoKca 
Apost. wakowata po nim ii miesíQcy i 22 dni. Poding Bolland. ad 28 
Jnnii, nmar! 28 Mája, a 28 Czerwca pochowany n á. Piotra. Giato jego 
754 r. przeniesione by}o do Nonantnli, ztamt^d 1006 do Yicovénza 
(Vicohabentia), a 1O8I do Ferrary. Cf. Po^i, Brevíarinm historico-chron. 
críticnm etc; Alph, Ciacconii, Yitae et resgestaePontif.; Muratori^ Remm 
Italicar. scriptores; Jos. FakUti^ Gesta Pont. Rom.; Anastasius^ Do vitis 
Bomanor. Pontif. 

Leon III Papiež (795—816), áwi^ty (12 Czerw.), syn Asupjusza^ 
Tzymianin, by} naprzód kanonikiem regulamym é. Jana lateraneúskiego, 
potem (jak podaje Ciacconio) benedyktynem (Cardella^ id^c za Narďim^ 
Qtrzymnje, iž L. nie byl zakonnikiem, ale przebywal na dworze papiez- 
kim i kolejno tam przechodzU stopnie hierarchiczne), nast§pnie kardy- 
nalem-kaplanem tytnhi á. Znzanny. Prače jego literackie, nauka teolo- 
giczna, charakter stodki i nprzejmy zjednaly mu wielki szacunek u ludu 
i dnchowieústwa. Przedewszystkiém pozyskal przychylnoáó ludu gorli- 
woáci^ w nawiedzaniu chorých i wspieranin ich jalmnžn%. Po ámlerci 
Papieža Adrjana I Leon jednogloánie obrany zostal jego nastQpc^, 26 
Gmd. 795 r., i na dmgi zaraz dzieú wyáwi§cony. Natychmiast uwiado- 
mil o swém wyniesieniu Karola W., przesylaj%c mu prsi^tém klucze gro- 
bn á. Piotra, wraz z chor%gwi% miasta Rzymu i innemi podarunkami, 
oraz proáb^ o przyslanie którego z dygnitarzy dworu swego, do przyj^- 
cia przysi§gi wiemoáci i posluszeňstwa rzymian. Gzy ta ptzysi§ga miata 
si$ odnosió do Papieža, c^ do króla, jako patrycjusza, rzecz^ jest nie- 
pewn%, jak równie nie zgadzaj^ síq na to pisarze, co rozumieó naležy 
przez klneze grobu á. Piotra? Bellarmin i Baronjusz utrzymuj^, že to 
byly male zloté skrzyneczki, w formie kluczy, obejmuj^ce relikwie i opil- 
ki želazne z oków áwi^tego Piotra. Karol W. poslal swego arcykapelana 
Ánffilberta do Rzymu, ze znaczn^ czQáci% skarbów, zdobytych tegož roku 
na hunnach (awarach). Angilbert byl nadto npowažniony, jak to widač 
z listn do Leona, do uregulowania z Papiežem tego wszystkiego, co mo- 
f^o przyczynič 8i§ do wywyžszenia Eoáciola, do ntwierdzenia Stolicy é. 
i bezpieczeňstwa patrycjatn. A chociaž Karol W. dodaje w swych instru* 
kcjach Angilbertowi: „aby usilnie zach^cal Papieža do prowadzenia czy- 
stego žycia i stosowania síq do áá. kanonów, do usuni^cia przekňpstwa, 
które teraz w wielu miejscach plami áwi^te cialo Koáciola,** to wypro- 
wadzony zt%d wniosek jednego z nowsžych pisarzy, jakoby Leon, w oczach 
.nawet Karola Wielkiego, przekupstwem dostal si§ na stolic^ Piotrow^, 
i že obyczaje jego nie byly czyste, jest najzupelniej bezzasadnym, a to 
tém wi^cej, že zdania dawniejszych autorów s^ wr^cz przeciwne ternu 
twierdzeniu. Przy koňcu 7 98 r. albo na pocz%tku meku IX. I^^otí^^iX 
synod w Jtz/me. Qdy Alkuin nietylko ustnie, ale i \\«Xem u^SAnr^^ 



I 
I 

I 

I 



I 
I 



78 Leon III Papiež. 

odnioéč Fcliksa z Urgelu (cf. Adopcjaaiáci) od bt^du, Fetiks aa liit 
jógo odpowicdziat mu ksi^žk^. ktúra potQpion% zostata na tym HTuodzie, 
a aatorowi zagrožoao ekakommunikq, jcZeli takowej nie odtrota. Wkrótce 
srautne vypadki zaniepokuily rz^dy Leona III. Dwaj wysocy urzgdnicy 
palacu, krcwni Papieía Adrjaaa I, t. j. primicerjasz Paschalis i Campu- 
liií, EftcelUrius (t. j. košcielaych koGztownoSci i arcliivów stróž), maj%cy 
widoki aa Stolic^ á. i nienawidzqcy w Leonie szczg^livrego wspólzawo- 
dnika, postaDowili ga znhli. Kicdy 35 Ewíct. 799 r. udawat sigPapiei 

' konno do Koáciola é. Wawrzyfica na cclebrg i vriclk% procesj^, sprzy- 
sigíeni rzucili sie, na czele zbrojoej tluarczy, na Papieža, powalili go 
o ziemig, podarli jego Bzaty ichcieli mu wylupií oczy, oraz uci^éjezyk. 
Lnd oUczaj^cy Papieža rozbiegl aig przeatraszony, a mordercy widz%c, 
ie Papiež sig nie porusza, sqdzili, te osi^n^li Juí swój cel i cofn^li &if; 
lecz Paschalis i Campulus wkrótco si^ pojawili na Qowo, wc^gn^Ii I.eooa 
do s^siedniego koáciola é. Sylweatra in Capiu, bili go okrutnie u stopni 
samých ottarza, a boj^c 9ig, by ich nie poznal i nie wydat, oslepili go 
i jgzyk mn ocitli. Wicczorcm odaieaiono nieszcz§áliwego do klasztoni 
é. Erazma na górze Coclius; žyl jeazcze, a Bóg zacbowal mu nzrok i mo- 
w§, albo, jak podají dawni pisarzc, przynrócit mu je čudem. Niektúrzy 
viiernj, a migdzy innymi szarabelan jego Albin, zdolali wyrwa6 go z r^k 
buntownikúw i przeprowadzi6 do é. Piotra. Tam otoczono Leona czciq 
uajgígbsz^, Kbí^í^ Spoleto Winigis zaprosil go do swego patacu, ztam- 
t^d Leon udat ň% w drogd do Paderbornu, gdzie podówczas przebywat 
Karol W. i gdzie byt wspaniale przyj^ty (ob. tej Enc. X ai). Krok 
ten PapieZa rzucil postracb na Pascbalisa i jcgo wspólnikóvc; cbc^csobie 
jako tako radziÉ, pragn^li zgubié Papieža v uczach ceaarza i dla tego 
przcslali ua nicgo atraazliwe oskarženia. Obwiuiaii go przed Karolora W. 
o krzywoprzjai^zlwo i cudzofůztwo, žádali, aby Leon dobrowolnie wyrzekl 
sig Stolicy i., któr^ aplamit awemi zbrodniami, i aby ukry) gí^ w cis^' 
klasztornej. Leon jeduak nie wakat aig wróciů do Rzymu; wszgdzie, w mia 
stach i nioakacli, nitano go jako m^czennika. Cata ludnoíá Rzymu, m^- 
czyzni, kobiety, ducbowiei^stwo, cudzoziemcy z róžnyoh krajów, wyšdi 
na jego spntkanie do Ponte-Molle i przcprowadzili w tryumúe do£. Pio> 
tra, gdzie celobrowal Mbzq i. Arcibiskupi, biskupi i panonie Crankoú- 
scy, towarzysz^cy Papiežowi do Rzymu, rozpQCzgli z ramieuia ceaarskiego 
BurowQ álcdztfvo co do napaici, którcj Papiež by) ofiari^; ci, ktůrycii 
nznano za winowajców, zoalali wygnani do Francji. Tak% lagodnoSii kar)' 
zawdzigczali winowajcy watawieniu ai? za nimi samego Leona, Wkrótce 
potem d. 4 Listop. 800 r. przybyi do Rzyrau Karol W. dla przyjecia tytulu 
patrycjusza i najwyžszego protektora Koáciota rzymskiego. Žebralo sig 
do bazyliki i. Piotra mnóslwo arcybiskupóiv, biskupów, opatów i panów. 
Wtedy Papio2 i cesarz zaaiedli obok siebie, iud napelail nawg i polecono 
d^gnitarzom KoAciola, aebranym w kolo, wyslucliaí oakaržycielí Leona, 
zbadaů gloíne przeciw niemu skargi. Lecz naraz powBtali biakupi i opaci, 
ošniadczaj^c jcdnogtofnie, £e nie mog^ by£ kompetentuymi s^dziami 
w podobncj sprawie. .Nikt nie molo oskaržaó papie2a, zawolali jedno- 
zgodoic: Stolica L jest najnyžszym SQdzi^ i nie možc byč od nikogo 
s^dzon^." Nazajatrz miato mieJBCc dnigie posiedzcnie: Leon wst^pit na 
ambon^ i z Ewangelj^ w r^ku uroczyĚcie przysi^l, že nie byl winnym 

žadnego wyst§pka, o który go obwiniano. Stowa Papieía wiruszyly Ind 



LMn III Papiež. * 79 

cmIj i mzjscj zgromadzeni zaápiewali uroczjďte Te Deum, Leon byt prze- 
konany, že przywrócony porz%dek i pokoj w Rzymie nie b^dzie trwaly, že 
nie U8tan% sceay gwalta, tak czQsto obiorowi Papiežy towarzysz^ce, dopóki 
Bzym nie b^dzie miai cesarza i nie zostanie przywrócone zachodnie cesarstwo. 
W dáeá wi^ Božego Narodzenia 800 r. podczas nroczystej Mszy, na 
któr^ oesarz znajdowal si^ we wspaniaíym ubiorze patrycjusza rzymskie- 
gOf wzi^ Papiež koron^ zlot^, ziožon^ na oharzu, i uwieňczyl ni^ gtow^ 
Earola W. (ob. tej Enc. X 92). Przysi^ga, jak% cesarz wykona) przed 
Pipiežem, byla tylko aktem osobistego szacnnku i hoMu dla Papieža, 
a sarazem odnosUa síq do zaci%gnionego obowi^zku protekcji Koéciola, 
we wazystkich doczesnych sprawach, i szerzenia go po catjrm áwiecie; ce- 
sarz wcale nie nznawi^ si^ poddaným, ani wazalem Papieža, chociaž z jego 
r%k otrzymat t^ godnoáč i 8W% wtadz^; tak jak i Papiež nie byt wcale 
wazalem cesarza, w tém co dotyczyto jego vladzy nad Rzymem i paú- 
stwem Koácielnóm. Jednak tém samém, že cesarz byt nwažany jako naj- 
wyžszy wladca doczesny w calém chrzeácjaňstwie zachodniém. paústwo 
Koácielne podlegsďo mu pod pewnym wzgl^dem, i miasto Rzjrm stato síq 
irodkiem cesarstwa chrzeácjaúskiego, które przyjQto nazwQ Rzymskiego. 
Tym sposobem tlomaczy sig prawo pewnego zwierzchnictwa cesarza nad 
Sqrmem i paústwem Koácieiném, nie ubližaj^ce wcale áwieckiej wladzy 
Papieža, tém bardziej, že rzymianie skládali cesarzowi przysiQgg, zastrze- 
gaj^c wyražiúe wiemoič Papiežowi, jako swemu zwierzchnikowi. R. 80i 
miato miejsce we T/Hoszech catych bardzo wielkie trzgsienie ziemi: wiele 
gmachów mn^o, a mianowicie bazylika áw. Pawta za můrami. Aby na 
pnysdoéé uchronió Wlochy od tej klgski, Leon, na'wzór éw. Mamerta 
z Wienny, zalecil obchod trzech dni krzyžowych przed Wniebowst^pieniem 
Paňskiém. B. 804 przybyt Leon do Francji, obchodzil tam uroczystoéč 
Božego Narodzenia i towarzyszyi pptém cesarzowi do Nicmiec; falszem jest 
jednak, jakoby przy tej sposobnoáci kanonizowal uroczyécie Suitberta (ob.). 
Karel W. pragn%c nadaó wÍQksz% powagg swemu testamentowi, którym 
r. 806 stanowit podziat swego paústwa po ámierci, odeslal go do Rzymu, 
do podpisu Papiežowi. Wypadlo tež Leonowi III orzekaó i w kwestjach 
dogmatycznych. I tak, najprzód w Hiszpanji, póžniej i we Francji do- 
dawaé pocz^to do symbolu nicejskiego i konstantynopolitaáskiego wyrazy 
FQÁoqtu. Z tego powodu greccy zakonnicy, przemieszkuj^cy na górze 
Oiiwnej, oskaržyli o herezjQ swych wspóbraci zákonných franków. Zaklo- 
potani zakonnicy odwolali sig do Leona, a ten o calej tej sprawie uwia- 
domit Karola W., który znowu w skutek tego zwolal synod 809 r. do 
Akwizgranu. Chociaž Teodulf^ bp orleaáski, w dziele Liber de Spiritu s, 
(ap. Sirmond^ Opp. II 695...), ex profesao dowiódl cytacjami z Pisma é. 
i Ojców, že Duch ó. pochodzi i od Syna, synod nie chcialwydaó swego 
výroku przed orzeczeniem papiezkiém. Synod przeto wyslal z Akwizgra- 
iin do Bzymu: Bernarda^ bpa wormacyjskiego, Jesae^go^ bpa z Amiens, 
i Adelharda^ opata korbejskiego. Leon zatwierdzil naukg franków o po- 
chodzeniu Ducha áw., jako zupelnie prawowit^; zagrozil kl^tw^ tym wszy- 
ztkim, którzyby inaczej utrzymywali a wkrótce potem przeslal koácio- 
lom wschodnim i zakonnikom góry Oliwnej wyznanie wiary, w którém 
jasno i dokladnie wyložyl nauk^ o Trójcy áw. i raz jeszcze powtó- 
rzyl wyraženie, užywane w Koáciele zachodnim. iS^ťrttum sauclum^ 
a Fatře et Filio aegualiter procedentem^ Nie pozwoWl i^ia^^^ x^Wíi 



I 
I 

I 
I 



I 



Leon III— IV Papiež. 

ďúífátliti »' Sptíboíú, a to przez wzgl^d na aynod powszeclmy efS 
kcóry zagrozit kl^tw^ každému, ktobj' si^ oímielaí zmieniad wiarg po- 
wszecho^ Koácioía i jego pnblicznycli wyznaii wiary (Hardiiin I 1525). 
Žqdat tak2e, aby zwolna zaniechaao przyjgtego w kaplicy dwom fran- 
cuzkiego zwyozaju dodawania w symbolu wyrazn Fitlogue, ze wzgigdu, že 
wkrótce i gdzieindziej ten przyklad na^ladowców znajdzie. Jedaakíe, 
poniewaž dodaaie tego nyrazu byto wyrazem prawdy, ntrzymalo bí^ przeto 
w tych okolicach, gdzie jnž raz bylo wprowadzoném, al wreszcie aynod 
pow3zechny je usankcjonowal. I*on zaá kázat wyryů na dwócl tabticacfa 
srebrnych, po grecku i po íacinie, symbol konBtantynopolitaiiski, bez do- 
dalkn toledaiískiego, i zawiesíÉ w koáciele é. Piotra. Po éraierci Karola 
W. odkryto przy kortcu 814 r. sprzysiíženie kiltu panów rzymakich 
pko Papie2owi. Leon natychmiast potecit odby£ áledztwo i wiuní zostali 
ukarani. Cesarz Ludieik w przekonaniu, že nypadek ten naležy do jego 
jnryzdykcji, jako protektora Košciola, wyslat do Rzymu synowca swego 
Bernarila, króla wíoskiego, aby ten Scisle odbyl iledztwo; lecz przed jego 
przybyciem wystař Leon od siebie poaelstwo do Akwizgranu, z poleceniem 
przedstawienia ceaarzowi wszyBtkich szczegóíów, i Lndwik zupetaie zostul 
tům zadowolony. Przy koňcu panowania Leona rzymianie, znown pod- 
bnrzení pko Papiežowi, napadli na jego nille i takowe spálili. Leon 
miat zwyczaj, v aniutkacb swoicli, odprawiaií po kilka rázy na dzieň 
Uszg á., aby nprosič soble pomoc i pocíechg Boak^. Zwyczaj ten, doá6 
czgato w póžniejszych czasach naáladowany (Bona 1. I de Reb. litnrg. c. 
1 s), znióst póíniej Papiež Aleksandcr II. Z Anaatazego dowíadujemy sig, 
2e Leon odznaczal sig szczególn^ gorliwoáci^ w bndowaniu koáciotów i ich 
zdobienin. Pozostalo po nim trzynaAcie liatów, któro p. t, Epiátolae 
Leonis III ad Carobitn Mngnwn wydat Berm. Conring, llelmst. 1647; 
ap. Bouquet, Rec, V p. 437... Tak zwaay Enchiridion Leonis Papae, cz§- 
sto kiedyá cytowany i nadužywany, z powodii jego ciemnego i miatyczne- 
go cbaraktern, nie jest dzielem Leona. Leon nmart ok. ii Czer. 8i6 r. 
Kongregacja obrz^dów poleciía w XVIII w. zapisaé jego imie w Marly- 
rologjnm rzymskiém. Pochowany byt w bazylice š. Piotra. Kaatgpc%jego 
w 10 dni po ámierci zostal fkefan V. H. 18I0 flamandczyk Franeisték 
Odevaere, malarz pensjonowany przez akademj^ francuzkq, wystawit na 
widok publiczay w rzymskim klasztorze Trimta de' Monii obraz, przedsta- 
wíajilcy koronacje Karola W., a wtaSciwiej Leona IlI kl^cz^cego przed 
Karelem, niby adoruj^cego go. Malarz kázat nadto zrobiů sztycb e tego 
obrazn, w nadziei, že przypodoba aig Napoleonowl L który ivlaSnie w6w- 
czas wi§zil Piusa Vil. Ale Napoleon wzgardzit ngdzném poclilebatweni, 
falMiij^céto prawdg historyczn^, a z dmgiej Btrony rzymianie tak byli 
oburzeni wystawionym w klasztorze obrazem, ií malarz musiat go ztam- 
t<ld uaiin^í. Caly fataz tego obrazn wykazat ks. Antoni Santelli, w dzietfcn 
p. t. Oltraggio fatto a Leoně 111 cd a Carlo M. in nn qnadro ed nna 
stampa esprimeati adorazionc del ponteSce airimperatore. 

Leon IV Papiež (847—855), éwiety(l7 Lip.), syn Radoalda, po- 
dlug ianycb Hadulfa, pochodzit ze znakomitej rzymskiej rodziny. Rodzi- 
ce, pragD^c mu da6dobrc wychowanie, postaligo dolež^cego póza márami 
benedyktyúakiego klaazlorn i. Marcina, gdzie Leon wkrĎtce sig odzna- 
csyl Kzorowém zaclowaniem si?, pilnoíci^ i post^pkiem w nankacb. Gdy 
^ff o Jego cBotach í záolDOšci&ch doffiediiii.1 Pavi^* Grzegórz IV, wzi^t 




Leon IV Papíež. 81 

go do siebie i wyáwi^cil na subdjakona; Papiež Sergjnsz wyniós} go na 
godnoáó kardynata kapiana. Przy šmierci Sergjosza (f 27 Stycz. 847) 
pdoženie Rzjmu bylo krytyczne. Saraceni, podsnn^wszy 8i§ w 846 r. 
až pod Rzym, zburzyli koációl á. Piotra, zostaj^cy po za morami miasta, 
zabrali srebme oharze, ozdoby ze zlota i drogich kamieni Ze wzgl^dit 
przeto na tmdnoáó okolicznoáci niepokojono si§ wyborem nowego Pa- 
pieža, ale skoro Xieon jednomyálnie zostal wybrany, we wszystkich W8t%- 
pila otncha. Kardynalowie jednak nie ámieli go konsekrowaó bez otrzy- 
mania npowažnienia od cesarza, gdyž na trzy lata wprzód zwi^zali síq 
traktátem i caly áwiat mial jeszcze áwiežo w pamigci ostatnie wypadkl. 
Bo gdy Sergjnsz 11 wst%pil na Stolic§ é. bez potwierdzenia cesarza, Zo- 
tarjusz wyslal do Rzymn swego syna Ludtoika i wnja Drogona^ z pólo- 
ceniem, aby zapowiedzieli rzymianom, že na przyszloáó žáden Papiež nie 
b§dzie mógl byó konsekrowany inaczej, jak za zgod% cesarza i w obe- 
cnoád jego pelnomocników. Z tego wi§c powodu trwalo dwa i pól mio- 
8i§cy pewnego rodzajn bezkrólewie (interpontificium). Nakoniec, gdy Lo- 
taijnsz nie dal žadnej wiadomoáci, a grož^cy nápad saracenów zmmzat 
do stáno wczych kroków, rzymianie ukoronowali 10 Kwiet. 847 nowego 
Papieža, zastrzegaj%c cesarzowi prawo potwierdzenia tego aktn. Pierwszém 
staraniem Leona bylo naprawienie szkód, poczjmionych przez saracenów; 
przywrócil koáciolowi á. Piotra dawn% šwietnoáó i obdarzyl inne koácio- 
ly Bzymn bogatemi ozdobami; przedsiQwzi%l árodki obrony pko sarace- 
nom; odbndowal staré mnry miasta, nzbroil bramy, wzniósl pi§6 wiež, 
dwie wieže nad brzegiem Tybm, który przeci^l mocnemi laúcnchami že- 
laznemi, nie dopuszczaj^cemi wplyn%č žadnemn okr^towi. Ažeby zabezpié- 
czyč Ko^iól á. Piotra od nápadu, postanowil otoczyč múrem caly cyrkul^ 
watykaúski (burgus s. Petri)^ w árodku którego znajdowal sig koációt á. 
Piotra. Do dziela tego, proponowanego jeszcze przez Leona ni, wzi^to 
sif z zápalem. Lotarjusz i jego brat przyďali pienigdzy, magnaci i kla- 
tttory r§kodzielników, których dogl^dal i zach§cal sam Papiež pieszo 
i konno. R. 852 žebrali sIq bpi i lud, i 2 7 Czerwca boso, posypawszy 
glowy popiolem, wáród ápiewania litanji ipaalmów, odbyli kolo nowych 
nnirów processjQ. Leon poáwi§cU múry, bramy, domy tego nowego mia- 
sta, które odt%d nazwano miastem Leonowem (civitas Leonina), Mieszkaá- 
cy z CentumceUae (obecnie Giyita Yecchia) oddawna bl^dzili, z obawy sa- 
racenów, po górach i lasach w okolicach Rzymu; Leon zbudowat dla 
Bich nowe miasto^ nazwane zt^d Leopolia (prawdopodobnie gdzie dziá 
Cometo). Gdy póžniej mieszkaúcy wrócili na swoje dawne siedlisko, iů^ 
sU) ich pocz^lo si^ nazjTwač Starém (CivitaVecchicý. Odwag^ i dziatal- 
noéč swoj% umial Leon przelaó i w drugich. W skutek jego staraů przy- 
szedl do skutku zwi%zek wielu miast nadmorskich, zwi^zek árodkoinrej 
i potudniowej Italji. Mieszczanie z Amalfi, Neapolu i Gaety pol^czyll 
8we statki z papiezkiemi; Papiež przyj^l ich z najwigksz^ laskawoácif, 
rozdat kommunj^ é. wszystkim žolnierzom, nalež^cym do flotty zjednoczo- 
nej, która nast^pnie latem 849 r. odniosla okolo Ostji áwietne nad sa- 
racenami zwyci§ztwo. Poleglo mnóstwo niewíernych, a ci, co uniknuli 
zatoni§cia, dostali 9i§ do niewoli, i te samé rgce, które chcialy burzyé 
Rzym, musialy pracowaó nad jego ufortyfikowaniem i upigkszeniem. R. 
850 koronowal Leon Ludwika 11^ który w roku poprzednim oglossLOtsc^ 
Encykl. T. XII. ' ^ 



ř8S Leon IV Papiez. ^H 

zoatai przez Lotacjusza wspótcesarzem. Kzjra zgromadzif w swych murtóS^™ 



I 



I 



I 



nietjlko mieszkaáców Ccutumcellae, zbieglych przed saracenami, ale i mnó- 
stwo korsykanów, którzy z tej aamej przyczjny sw^ wyspg porzucili. 
Leon oaiedlil ich w r, 852 w ufortyfikowaném miešcie Porto (Portua Ro- 
manus) przy ujáciu Tybru, darowal im winaice, í%ki, póla, opalrzyl 
w konie i inne potrzeby rolnicze. Nawzajem walcczui korBykanie ofia- 
rowali mu snoje ramig i poddali si% jego zffierzchuictVFU. Nast^pitego 
roku prezydowal Leon na soborze w koéciele áw, Piotra w Rzytnie, na 
który zgromadzilo sig 6 7 bpów i gdzio achwalono 43 kanóny, odnosz^ce 
eíq do kamošci koácielnej i poduíesicnia moralnoáci nicrnych. Tn takíe 
ztoíono kardynata kaptana Anastazeijo, który udal si§ na dwór cesarza 
i tam nazclkicmi spoeobami zabiegat, aby dostač sig na Stoiicg papiezk^, 
pomimo že dwa synody i Leon sam napominali go, do obowiqzkn swego 
i rezydencjiaie nracat. Za tcgo Papieíaprzystat aaglosaksoi^ski król (8 5 3 
r.) Kthelwolf swego czteroletuicgo ayna Alfreda ua wycbowanie do Rzy- 
mti, a 854 sam tam przybyt, przyjmonany z widkiemi bonorami przez 
Leona. W sporze Hinkmara (ob.) z Ebboncm (ob.) mocno etat przy 
pranacL Stolicy áw. wzgledcm apellacji. Co do twierdzeuía Flodoarda, 
jakoby Leon, ua proábg Lotarjusza, pozwolit Hinkmarowi užywaé w co- 
dzienném žyciu palljusza, fatsz takowego wykazal kardynař Bona (I. I 
Rer. liturg, c. 24), Juž na pocz^tkn swego pontyfikatn Leon zastynql 
jako moJ4cy dar czynienia cudów, gdy roodlitw^ uwolnií Rzym od jado- 
witogo wgía, który w bliskoSci koScioIa é. Lncji obral sobie jamg i wiela 
ludziom uk^szeniem swojŮm ámierč zadal. Innym razeni znakiem krzyža 
i poblogoslanieniem obrazem Kajáw. Panny, czczonym w bazytice liberjaů- 
Bkiej, ugasil naraz niolki požár w Rzyraie, i z tego powodn, na podzig- 
konanie Najš. Pannie za jej cudown^ opieke, Wniebowzigcie N. M. P. 
odti^d obchodzi sig z oktany. Za Leona zaszta pcwna zmíana w stylu 
rzymskioj kancellarji: kiedy bowiem dawniej Papieíe, pisz%c do cesarza 
lub innych monarchów znakomitych, umicszczali icb imiona na czele 
Bwycb liatów, Leon zamieszczal swojc imig na czele wszystkich 
Bwych pism i nie dawal ksi^žgtoni zwyktego tytulu dojaimis. On teí 
pierwszy rozpocz^t w datach notowač rok pontylikatu. R. 8ii5 zawi^- 
zaXo sig jakoby sprzysieíenie pko frankom w Rzymíe; Anastazy bíbljo- 
tekarz opowiada, íe Daniel, frankoůski rz^dca Rzymn, udal sig do Lu- 
dwika II i uiriadomil go, 2e utnorzono spisek pko niemii w Rzymie, íc 
na tg HlaJomoáó wyruszyí Lndwik Jak szalony pko Ilzymowi, ale íc 
Daniel nie mógt zloíyó donodów tego oskarženia i že uspokojony cesarz 
opnácU Rzym bez gaiewn. GfrOrer ntrzymuje, ale bez dostateciaego do- 
voda, že sprzysigženie hyfo rzeczywiste i že sam Leon bral ti niém 
ndziai, w nadzici pozyskanía wiekszej niezaležnoSci. Leon uraar! wkrótce 
po wyježdzie z Rzymn Ludwika II, 17 Lipca 855 r. Pozostala po tym 
Fapiežu jedna homilja, jak^ mial do žebraných bpów na synodzie 85S 
r., któr^, wedle jego žyczenia, powinni byli bpi odezytywaĚ na swych 
djecezjalnych synodách, dla przypomnienia swoich obowivków. Dwa przy- 
pisywane ran listy do Pnidencjusza, bpa w Troyes, i do bpów Bretanji 
w^tpliwcj s% antentycznošci. Po Leonic nast^pit bezpoárcdnio Benedykt 



1^^ III, a nie papiežyca Joanna. Cf. Žywot z Anastateyo u Bnli., Act. ^^1 
^H J7 JuJji IV 309..; cf. ibid. Commentarius praevius p. sos... jH| 



Leon V-Vli Papitž. S3 

Leon V (905) wst^pil na Stolic^ Apoštolsky w Sierpniu 903 r., 
w siedm dni po ámierci Benedykta IV. Urodzil 8i§ w wiosce Papi albo 
Priapi w pobližii Ardea^ w Kampanji rzymsklej, a nie w Arezzo, jak pi- 
4»| niektórzy na niczóm nie oparci. By} benedyktynem w klasztorze 
Bnuidallo, a potem kardynaiem. Powiadaj%, že zostawszy Papiežem, nie 
odznaezai si§ zdolnoéci% rz%dzenia. Zasiada) na Stolicy Piotrowej 5 7 dni. 
Kardynal Cárysto/or (ob.), korzystaj^ z dobrodnsznoáci nowego Papieža, 
pod pretekstem jego nieudolnoáci u\?i§zi} go i zmoszat do zrzeczenia 
fli§ godnóád papiezkiej i zamkniQcia 8i§ w klasztorze. W^dle Sigonjusza, 
Leon nmarl ze zmartwienia w czterdzi^i dni po swéra nwiQzieniu, a tego 
samego roku zostat Papiežem Chrystofor, Cf. Flodoard^ De Pontific. Rom.; 
S^b. Gemblac.y Ghronic. ad an. 905. 

Leoi VI (928 — 929 r.), rzymianin, po Janie X wybrany 119, Pa- 
pieža w Gzerwcn Inb na pocz%tkn Lipca 928 r., panowa}, jak podají 
niektórzy, szeóó miesi^cy, podhig innych siedm miesi^cy (ob. ap. Watte- 
rich. Pont. Rom. vitae 1 6 6 9). Podejrzywano slynn^ Marozj§, že go otruba, ale 
historja nie dostarcza na to dowodów. Baronjnsz pisze, že Papiež ten byl 
wtr^cony do wi^zienia, gdzie mialnmrzeé, ale wspó^czesny Flodoard (ob.) 
nic nie mówi o.tém nwi^zieniu. Wedle Platiny, Jana Stelli i innych, L. 
VI byl dobrým i lagodnym Papiežem, starat si§ o utrzymanie zgody mi§- 
úzy rzymianami, o przywróceuie porz^dkn i pokojů we Wloszecb. Na- 
8t§pc§ jego byl Stefan VIII. 

Leon Vil (9 86 — 9S9), rodem rzymianin, syn Chrysto/ora, benedyktyn 
(Jfa^t2^.,Acta ss. o. S. Bened.s. Vp. 907),zosta},mimO opom ze swe) strony, 
obrany Papiežem po émierci Jana XI. Konsekxacja jego, jak tego dowo^ 
dá list L'a VII pisany do Hngona, opata klasztoru é. Marcina.w Tonrs, 
miala miejsce 9 Stycz. 936 r. Gl§boko by} pomszony nieszczgáciami 
i cierpieniami, któremi przygnieciony by} Koéció} w owych czasach, miat 
m^epsze ch§ci polepszenia jego stanu, ale papieztwo jego by}o na to za 
krótkie: trwalo tylko trzy lata, szeáó miesi^cy i dni dziesi§6. Marojría, 
po strado swego drugiego malžonka G\7Ídona, ksi^cia Toskanji, podzie- 
-IBa 8i§ ze swym synem Álberyhiem rzi|dami Rzymu. Póžniej, w nadziei 
rosciiigni^cia swego panowania nad ca}/3mi W}ochami, ofiarowala sw^ 
rgk^ Hugůnawi prowanckiemu, królowi Burgundji i W}ocb; ten pstatni 
m^odzit dQ na to, pomimo zákazu Koódo}a, wzbraniaj^cegp poílubiaó 
wdaw§ po przyroÁdm bracie. Powsta} wtedy przeciwko niemu pasierb 
Alberýk; B^onowi ^agraža} )oa ňader smutný. Natenczas to powo}a} .L. 
. Til do Bsymu i. Odona^ drugiego opata klunjacki^o, polecaj^c mu, any 
pogoddi stronnictwa i znoániejszém uczyni} po}oženie. Odon zdo}al prze« 
prowadxié pokoj mi^dzy królem Hugonem i ksi^ciem Alberykiem, i ten 
oetotni saálnbil córk^ ojczyma Áid^. Jednoczeáníe poleci} Papiež Odono- 
wi zrefonnowaé reguí^ klasztom% w Rzymle i odbudowaé klasztor, istnie- 
JfQT obok koido}a á. Paw}a. Równiež zajmow^y JLeona sprawy religijne 
w Niemczech. Oerard^ biskup z Lorch w wyžszej Austrji, przyby} do 
Bsymo, po cz^d dla uczczenia grobu é. Piotra, a po cz§éd dla uwia- 
domienia l^apieža o nadužyciach, jakie si§ wkrad}y do Koácio}a bawar- 
^ego. Wkrótce tež Leon og}osi} dwa listy: jeden do Oerarda, którego 
zamianowal arcybiskupem i ozdobil palljuszem, zach§caj%c go, aby tego 
drogiego znamienia godnoáci arcybiskupiej užywal kanon\C7a\e\ dii^V^^^ 
królów, ksif^t, bUkapétw, opatów i t. d., do Egilolfa^ \>iř^ udí^^QSfJíiii^ 



I 

I 



84 L«on Vll-Vril Papiež. 

go, /íínyříma— ralysboneůskiego, LaTolierta — frcjaingskiego, Wmmunda — 
sebenskiego, i ínnych biaknpów Gallji, Germanji, Bawarji i AJlemanji. 
W tych lisUoli, powoíujac sig ne wstepie na przybycie Oerarda do Rzy- 
ma i skargí, laniesíoDe przez tego pratata na. ró2ne aadužycía, móvi 
Papiež azczegótowo o niektórych zmiaaach, zaprowadzonych w ceremo- 
njacb i w pranie matžeúskiém; oiniadcza zaá szczegótitiej, te tDalí«ústiio 
kaplanów jest obrzydliwém zgorszeniom, i uwiadamia ich, te zamiaoowtí 
GeranJa swym aposlolskim delegátem w ich djeceíjach, íqdaj%c dlaA 
odt^d zupeínego postuMeústwa. W koácn obowi^zuje Eberharda, kaÍQcU 
bawarskiego, aby le rozporz^díenia w wykonanie wprowadzi) {Haniuw, 
Ada Conc VI parte i, 676, .j. Odj^cie przez Leona Salzbnrgowi da- 
wnycb przywilejów i przeniesieaie ic!i na Lorch dato poczqtek dtagim 
któtniom, które sig dopiero wtedy skoAciyty, gdy Benedjkt VI przywrÓ- 
cil prawa metropolitalDc Salzbargowi. L. um. ib Lipca 039 r. i pocho- 
wany zoatat w Watykanie. Flodoard^ koťlcz^c na nim swoj^ ksi§ge o Pa- 
pieitach, pisze o nim pochwalnie: 

SeptiiuDB exar^it Leo. nec tamen ista Tolnntu, 
Nío curacs apicia mucdi nec ceUa requirení, 
8ola Dei <|uae euat, alacri sub pectore volreas, 
Cultninaque evitani, oblata aubire renutaní, 
Baptnt at erig^tar. dignusque nitore probatar 
UtgiDiiiii) exiioii, Petriqa« ia lede locatar. 
Sed mÍDÍme aasueUm linquit decoramioe curam, 
DedituB aHÍduii precibui, apeculimíne celaus, 
ASlatn laetDB, sapiena, aíqoe oře Berenua..- etc. 
Listy jego, Epittolae Leonis VII Papae trei, s^ u Bouquela Rec. IX p. 
219..; Mansi, CoU. Conc. XVIII 375; cf. Dupin, Bibl. des aut. «cc!.. 
Tlil IB. Nastftpit po liBonie VII na Stolic? áw. zaraz Stefan IX. 

Leon Vlil (ses— asa r.), antypapieí. Poniewaž Jan XII Pa- 
piež uciekí za zbliíeniem aig cesarza do Rzymu i, poraimo powtórnego 
zaproszeuia, nie stawit ai^ na synod, zwofany do Rzymn przez cesarza 
Ottona W. w Listopadzie BBS r., przeto pseudo-synod ten ztožyl Papíeia, 
oakaržonego o nielkie wyat?pki, i wybral na jego miejace Leona VIU. 
£a)v>n;uf; (Annales eccl. ad an 96S a. si sq.), Piotr d« Marca, (De con- 
coDCordfa sacerd. et imper. I. i c. ii), Pagi (Critica in Annal. Baron. 
ad an. 9S3), Mutatori (Annali ďltalia) i inni dostatecznie wykazali, 2e 
tesarz dopnkll síg, wraz z synodem, czynn nielcgalnego, przywřaaacíjrwBíy 
Bobie pravfo, doú nie nalci^ce, i žo Leon nic može byí za prawogo 
J'apieía umany. W chwili wyboni L. by! jeszcze íwieckim czlowiekiem 
(cnrialia, neophytua, laicns), sákretarzem (protoscriniua) rzymsklego ko- 
íciota i krealnr^ cesarza Ottona. To tež rzymianic tak daleco byli nie- 
zadowolnieni z jego wyboru, že, podbudzcni przez Jana XII, zraowili Bif pko 
niemu i iorzystajqc z tego, io Otto znacznq liczbg swego wojska roipa- 
ieS\, napadli na niego (s nonas Janaarii); ale erodze poblci, udenyli 
w pokory, stn daj^c zakíadnikůw swojoj wiemoíci cesarzowi. Wdaioára 
po tém powstanhi Otton wyjechal z Rzymn, wypuSciwszy popr«ednÍo, na 
proíb^ Leúna, wBíystkicb zakladników. Ale znledwie Otton opnáoi! Rzytn, 
d^í^c do Spoleto i Caraerino, rzymianie przynolali Jana xn i Leon 
imuszony by( ralowaé aig ncieezk%. Z wielkim trudem ogoloeony ze 
wszystkiego, przybyř do obozu cesarza w Caraerino, gdzie príopídzil Swi^ta 
' wielhanocne. A gdy Jan XII wbrótce po odzyskanin gtolicy umar!, rry- 
'niinie -írybrali bezzwloczníe nast^pc^ jego .Bsiied^ířa K (ob.). Olton, pra- 



Uqo.VIU-IX Papiež. 8& 

91^ podtarsymaó prawa Leona YUI, nietylko odmówit zatwierdzenia no- 
wego wjharn^ ale nadto žebral wojsko, wyruszyi; wMaja 964 r., w to? 
varzystwie Papíeža, przez siebie wybranego, i obleg} Rzym. Bzymiaaie« 
s^gnemm przez Benedykta V, energiczny stawiali opor, ale. gdy d4^ 
innych derpieá przyby) glód, musieli 8i§ poddaó (23 Gzerwca) i Leon 
snowi. zaaiadl na Stolicy Piotrow€r|. Zwolal i^nod do bazyliki é. Jana 
latenmeúakiegp, na który žebrali 0S§ bisknpi Wtoch, Lotaryngji, Sakso- 
jDji, dnchowiénstwo, znaczniejsi.obywatele miasta i lud. Odjeto Benedy- 
irtowi ? paUjnaz, 8tai§ i ozdoby kaptaúskie; Leon zlama) pastorál, któ- 
rego ožywat fienedykt, mówiv^: nOdejmojemy Benedyktowi, który pr^- 
wtMsczyi sobie StolicQ Apoštolsky, wazelk% godnoáó biskupi^ i kaplaáak%. 
Anaj^ráóby eesarza, którego staraniem przgnnrróceni zostaliémy do tronn 
apo8to)ikiBgo, pozostawiamy Benedykta przy godttoáei djakona, liecz nia 
nože pMOfitaó on w Rzymie i wyprawiony zostanie na wygnanie.* Czy 
to na tym synodzie, czy tet jeszcze r. 968, L^on vrydal na rzecz česa- 
ná akt (przedmkowany n Pértz'a^ Legpes II Suppl. p. 167, i a WatUh 
jrieha 1 675...), klórj nadawat Ottonowi prawo dowolne wybora nast^pcy 
na królettwo Wioskie i do inwestytnry Papietža i bisknpów. Gdyby, na 
mocy tego prawa, dnchowieúetwo wraz z Indem wybralo biskupa, bee 
potwierdzenia i inwestytnry kroku, nikt nie mlat prawa, pod kar^ e:K- 
koinnmiriki i émáerci, ndzielié áwl^eeú wybranemn. Baronjniiz i niektórzy 
inni historycy katolioey dowodzili, že dokument ten jest sfs^zowany; 
nawet i niektórzy protestanccy pisarze w%tpi^ o Jego autentyi^znoáci; ale 
opinja bromi^cych jego auteutycznoácl ma za 6ob% wicle prawdopodo- 
Meástwa. Taká kreatnra Ottona« jak Leon, latwo mógl, za przykladem 
wszjBtkieh nznrpatorów, nadožyó tej wladzy i pow^, ktSr% nieprawnie 
piaatowal. Floss^ prof. nniw. w Bonn, bnll^ L'a, nadaj%c% owe pr^ywiltje 
ceeaiaowi, wydal 1858 r. wedlug dawnego r^kopismn z Xt lub XII w. 
-tto antentyeanoéci tej bulli ob. rozprawQ w BUtorisoh^Folittsche Bkutfir^ 
<poirtórzon% w Verité historique^ IV 2*1 7 z 1859 k*. Leon nmail w Marcn 
^65 r« Po jego émierci wybrany zostat Papiežem Jan XIII (ob. tej £nc. 
11 lae). Lwtprandi^ Liber De Ottonis I in urbe Boma gestis (ap. WaUe* 
^rick 1, 49..). 

Leon IX (1049—1054), éw. (19 Kwiet), poprzednio Bíuno^ od 
kpatwil swégo zwany tuUenm, bo byt bpem w Tonl. Niedaleko od Kol- 
in«ni, wáród gór Wogezkich, przy granicy Alzacji jest równina, ra któ- 
Ts|^ wanoň si§ góra Egiaheim^ a na niej dzié jeszcze widaó ruiny trzeeh 
xamkóWr zbedowanych, wedhig powszechn^o mniemania, przez hrabNgo 
Mugcma IV z Egishiim^ ojca naazego Papieto.^ Je<lein z tych trzeeh zam- 
kAw aasywal m^ Dachsbnrg {v. Dagsbnrg, v. Tagesbnrg), na pami:)tkQ 
tOBj tegtž Hugona, HeUewidy (t;. Heilwidy), pochodz%cej od hrabiów 
s DMsfasboqga, w Wogezach. W tym to zamkm ur. (21 Gzerw. 1002 r.) 
fimiKS póžniejKy Papiež Leon K. Z ojca ród jego si^al Adalryka, 
mignowanego ok. r. 662 ksi^ciem Alzai^i przez Qiilderyka, króia Austra- 
4i^ ji IIC17) w swém gronie á. Odyl^ (Odila, Odilia, OttiUa f ok. 720) 
(ob. Hohenburg); cesarz Konrád II zostaíwal w blizkiém z nim po- 
JorewiaMwie: Adeligda bowiem, matka Konráda, byla rodzon% 8ioair% 
driada Bnuumow^o; dynastja habsbnrgska, ksi^žQta lotaryngscy i ba- 
éeáaoy licz% 819 takže do potomków AdaJryka (ob. tablice genaatog. 
m dxiioio BuakUr^a^ Leo der neňnte, Mognnc. 18 5 1). Hugo IV z Efguh 



Leon IX Papiež. 




^K faeim y niektórycb dokumcntach tytutowauy jest br. Nordgan, ozyli 
^M zacji Diíazej; z oámiorgs jego dzieci Bruno byl drugiém. Fobožni rod2Í- 
^B ce, widz^c w dsiccku zamilowanje do žycia cidiego i skromaego, oddali 
™ je w mtodym bardzo wieku do szkořy Bertolda, bpa w Toul (j lois). 
Tam nasz Bráno kolegowat i Scist^ zawarl przyjažú z Adalberoueni, sy- 
nem Frjderyka, ksiecia liikaeniburgskiego, póžniejazym bpcm w Matz, je- 
dnyni z najznakomitszycb pratatów XI w. i, zdaje aig, przyj^l aaknig 

(duchowii%. PrandopDdobném jest takže, ii przez bpa Bertclda mianbw&ay 
byt kanonikiem koáciola tulleúskiego, bo ju2 pod jego oaatgpc^, i to 
zaraz w picrwszycb latacb, brat czynny udzial w sprawack koáciola tul- 
leňskiego, mianonicio w utrzymaniu reguty kaaonickiej nérúd ducboníeA- 
itwa katcdralncgo. Žcby byt kicdy benedyktyncm, jak tego dowieáč nai- 
liijc- UabilloD {Acta S6. ord. a. Jiened. VI 2), žródia apótczesne nio 

Imówi^- MabUlon z tego tylko wnosi, že Hmno sprzyjal bcnedyktynom 
i rozszerzat icli zákon. Niedlugo potem Kourad, ksi^že Fi-ankonjí, obrany 
ceaarzem (8 Wrz. 1024), wzi^l Brunona do boku svfego i mianowal ka- 
pelanem cesarskim. Jak na kanonjí tak itn Bruno odznaczat síq pokory, 
skromnoéci^ i pobožnoáci^; kotedzy, dla odróžuienia go od innych ka- 
pelanów, ao9z%cych to samo co on imí^, nazytrali go zavrsze .dobrým 
Brunonem." Gdy r. 102S cesarz adawal eig do Lombardji nn uímierze- 
nie puvTEtunia i wozwat bpów, aby ze sivoicb dobr lennych przyprowa- 
dzili doú clior^gwio, pDstuszný ternu wezwanin Iterman, bp z TodI, poslat 
swoje wojsko, lecz donództwo nad ničm, ponicwaž sam byl wiekiem 

i chorobíj oslabiony, ponierzyt mlodemu Brunonowi. Cesarz przyjqt to 

zastgpstiTO, i tak Bruno, jako dowódzca oddziatn bpicgo z Toul, do Lom- 
bardji pojecbat. Ztamt^d mtat dalej towarzyč Konradowi do Kzymo na 
kcnonacj^; 'ymczasem, po ámierci Hermana (w w. poácic 1025), dncho- 
wieóatwo tnUei^skie wraz z ludem zapragngto mieú go s\Toim bpem i vry- 
pranilo do cesarza deputacj^, z prošbi^, 2eby Bruno, podúnczas jož ka- 
ptán, mópt zasii^áč na ich Btolicy. Nic zgadzato sig to z nidokami Kon- 
ráda, bo on Bniaouowi gotowal wyísze stanowiflko; jednakžo ust^pil sil- 
ným naťiganlom, tak deputacji, jako i saraego Brunona, który przez po- 
kor? wilal poprzestad na nižszém bpstwie, Obj^wszy stolic^ w Toul (30 
Mája i.>2G), Bruno wrócíl znów do Wloch. Cesarz bowiem chciat, žeby 
on ko'isekracJe przyj^t z r^k Papieža i žeby obrz^d ten odbyl si§ jednů- 
czeáníc z jego koronacjq, w dniu 2 6 Marca 10S7 r.; lecz íe arcybp 
trefrirski, którego bp tnileňski byt aaJTraganem, koniecznie sig domagat, 
tAy Bruno sakr^ od niego przyji^l, Bruno pojechal prosič Konráda, itby 
go, dla £ffi§tej zgody, od wspomniauego zaazczytn uwolnil. Kourad i na 
to przystE^, Gdy atoli przyszto do sakiy, ž^dal arcybp treniraki I'oppD, 
2eby Bruno sig zobowíiizaí nic nie czyniÉ w swej djcco^i bez jego wyra- 
ínogo zezwolenia, Bruno nie cliciaJ przyj^É tak ubliiaj^cořo prawom 
bpim warunkn, v skutek czego koaaekracja si? odniekta, až wrócií c6- 
sarz z Rzynid i Poppona iklonll do xtagodzenia swjch 2%daú. Wtedy 
to Bruno, przyrzektazy nic wažniejszego nie czyniií ber. rady arcybpa, aa 
bpa n>-áwi;cotiy zostat (fi Wrz. iost). l>jecc£}% rz^dzit sani dor. iu4e, 
przcbywEzy stinsznc klgski, jakiemi byly: glód (lOSS — sa), potům wojna 
hrabiego Szampauji Odona z cosarzem Konrádem II, podczos której Odon 
abltfii ToaJ fst Pažd. lOSe) i okolic^ cal^ w najdzikszy sposób spnnto- 
■ *ír/. Bráno niósl wsz^ázie pomoc meszcz5&\iwíra micszkaňconi, naprawiat 



Leen IX Papiež. 87 

hib odbudowywa} koácioty i klasztory, przez nieprzyjaciela popalone, upo- 
sažiú je, przjwraca) karnoáó i dobře obyczaje wéród duchowieňstwa 
i wiernycb, reformowa} klasztory. Wáród tych jego czynnoéci nast^pita 
émierč Damazego II (9 Sierp. 1048). Rzymianie, jak poprzednio po 
émierci Klemensa 11, tak i teraz wysiali do bawi^cego w Saksonji ces. 
Henryka in deputacjg, z proáb%, žeby im znów áal Papieža. Cesarz zwo- 
lal bpów do Wormacji (Gmd. 1048) dla naradzenia 8i§ z nimi, kogoby 
na Stolicy rzymskiej osadzič nalézalo. Na zebraniu tém znajdowali si^ 
i iegad ze strony rzymian {Wibert^ Vita Leon. IX, 1. n c. 2). Bpinie- 
mieccy mqže przez bojažú (w ci^gu dwóch lat przesungli sig Benedykt 
IX, Sylwester m, Grzegórz YI, Klemens II, Damazy II) niebardzo 
chcieli 8i§ podj%č i podróžy do Rzymu i ciQžaru rzi|dzenia Košciolem, 
i to w warunkach tak nieprzyjaznych, w jakich Rzym podówczas zosta- 
wa), wystawiony na hip stronnictw przeróžnych i anarchji. Glosy wszy- 
stkich.pafiy na Bninona, jako najgodniejszego. Lecz i Bmno przez po- 
kory dhigo 8i§ wymawia). Zažádat najprzód trzech dni do namyshi; po- 
tem, gdy czas ten na poácie nstawicznym i modlitwaeh przez niego sp^ 
dzony uplynul, 8tan%i wáród zgromadzenia i publiczn^ spowiedi nczyntt, 
s%dz%c, že tym sposobem niegodnoáč swoj% mwydatni i od ci^žam sig 
nchrom'; gdy zaé i to nie pomoglo, przyj%} aarzncany mn obowi^zek pod 
waronkiem, iž wprzód 8i§ przekona, czy taká jest wola duchowieňstwa 
i indn rzymskiego: ^si andiret totins cleri ac romani popnli commnnem 
esse sine dubio consensnm" (Wihert^ 1. c). Opowiadanie to Wiberta (1. c), 
najdawniejszego bjografa L*a IX, stwierdza žyj^cy w koúcn XI wieka 
Bruno z Segni (Vita S. Leon. IX, ap. WaUerrich^ Pontifícnm rom. vitae 
I 96), którjr dodaje jeszcze, že nowy elekt, udaj^c síq na obj^cie Pa- 
pieztwa, zaproponowat Hildebrandowi (póžniejszy Grzegórz YII), žeby mu 
towarzyszyl do Rzymn. Hildebrand wrgcz odmówiď, daj^c za powód, že 
Bmno drog^ nie kanoniczn%, bo z pomoc% wtadzy áwieckiej, idzie na* 
Stolic^ Apoštolsky. Bmno cierpliwie zniósl tg wymówkg i we wszystkich 
ptinktach d^ Hildebrandowi zadowalniaj%c% odpowiedž, w skutek czego 
Hildebrand dalej síq nie opierat. Z tego s;^ pokaznje, že Hildebraiid 
o cdXém zdarzeniu w Wormacji nie byl z pocz^tkn dobrze poinformo- 
wany i bl^dnie s^dzil, že Bmno bezwamnkowo przyj^l na tém zgroma^ 
dzenin rz%dy Koáciola, gdy tymczasem, jak áwiadcz%: Wibert i Bmno 
z Segni, wamnek byl položeny przed przyjQciem wybom. W tym samým 
blgdzie zdaj^ sig byó póžniejsi biografowie: Bonizon {Lib. ad amtc^ ap. 
WaUerich I 101, ap. Jaffé^ Monum. . Gregor, p. 682), z niego czerpfl^cy 
bezimienny autor (ap. WaUerich 1. c. p. lOl) i Otton z Freisingen 
(CTtranic. 1. 7 c. 88), gdy twierdzq,, že'na8z Bmno przyj^ bez žádných 
zastrzežeú godnoáó papiezk% w Wormacji i juž jako Papiež, w purpurp- 
wym plaszczu, jecbal do Rzymu, lecz w Besangon czy w Čluny znalazl 
Hildebranda, który mu wytlumaczyl, že t^ drog% nie godzi síq przyjmo- 
waó urzgdów koécielnych. Bmno usluchal glosu Hildebranda, lecz žeby 
nie obražaó cesarza, a zle naprawió, z drogi nie zwracaj%c, postanowil 
dalsz^ podróž odbywaé^ jako prosty pielgrzym ad Umina Apoatolarum^ bez 
oznak Papiežowi wlaáciwych, a w Rzymie poddaó síq nowej elekcji. Jak? 
kolwiekbyémy temu opowiadaniu dali przewagg nad áwiadectwem' Wi- 
berta i Brunona z Segni, to i tak pi§kny charakter Í!?ai mc lu^^ ^"^^^i 
pirzyj^ on howSew w Wormacji godnoáó papiezk% z t%k \^T^^diXi^ 'tft* 



88 Leon IX Papiež. 

Earza i zebranj-ch bpów, lecz vr obec i za zgod% depntacji rz^malciej, 
npowaíniOQQj przez dachowieňatno i liid do przyj^cia elekta takiego, ja- 
kiego cesarE wyznacz^r; m6gt zatům elekcj§ swoj^ uwaíaó za kauoniczn^ 
i wyatgpowač jako prawy Papitiž. Takimže bowiem sposobem obrany byl 
poprzednik jego Daraazy II, takira samým prawio i Kleraeos II. Jcíeli 
zad póžaiej, w drodze ju2 bgd^c, aasz Bruno zgodzi! aig na siirowazc 
Vf tej materji pogl^dy Ilildebranda, dowodzi to tylko jego delikatncgo 
Etimieuia, i2 nie chcial svrčm postgpowaniera czyjcjkolwiok skrupnlainoSct 
obrazte. W každým razie faktem jest, przez wszyBtkich wymienionycb 
wyžej bjografów stwierdzonym, žo Bruno odbyl dal3z% podróž do Ezymu, 
aie uwažaj%c s\% jeazcze za Papicía. Nie porzucit nawet swego bpstwa 
w Toul, lecz je nadal zatrzyma); widoczuíe wigc mial zamiar odaamogo 
pocjE^tku, gdyby go rzymianie nic przyjgU, wrůciá na swojq skromný 
stolicQ. OstroinoSĚ ta, jak zobaczymy nižej, bardzo mu aig przydala. Po 
obiorze wst^pit do Toul, gdzie przep§dzlwazy dwa Swi^ta I3o2cgo Naro- 
dzenia (3o í 2fi Grud. 1048), zaraz po nich wyruazyt do Hzj-mu (27 
Gnid. Ob. Amelm t Heims, Hist. dědic. eccl. S. Bcmig., ap. JVatUrich 
op. c. 1 114) w pielgrzymiÉm odzieniu, prowadz^c z sobij pewa^ liczb? 
ducUowaych i áwieckich, juž to dla towarzystwa, juž tež, Žeby mieí po- 
mocuików w laraierzonóm dziele reformy. W áwicie tej byii pomíedzy 
innymi: Ebcrbard, arcybp trewirski, jako reprozeatant ccsarza na intro- 
nizacjf, Udo, primicerjusz, póžniej uastgpca Brnnoaa na bpstwie tulleú- 
skióm, i prandopodobaie Hildebrand (ob. Delare, Va Pape alsacieu, p, 
I3S.. not.). W drodze nszgdzle go ze czci^ witauo. Pod Ezymem zaa- 
lazl prawie wszystkich míeszkaúców tej stolicy: wyszli oni nraz z ducho- 
wieůstnem na jego Bpotkaaíe, ípienaj^c bymny i píeáni radosue. Bruno, 
po królkiej i serdeczacj roodlitTrie „opowiedzial o svoim obiorze przez 
cesarza i zapytat, tak dnchowioístwo, jako i lud, czy zgadzaj% sig na 
iiiego. Oíwiadczyl: íe nad nszelkie roiporz^dzenla wigcoj ceni powagg 
kaooniczuej elekcji, ie nróci z ochotni do swego krajn, jeáli nie bgdzie 
mial zezwok-nia nszyslkicb, ie przybyl tu mimo swej woli, íeby sig po- 
fwigcid tak wielkiemu ci^žaroni. Przekonawszy sig nastgpnie, že wszyacy 
przez akklamacje go przyjmiijti, przemówi) raz jeszcze, zalecaj^c zmiang 
lycia i proaz^c o moiÍIitw§ za sob% i o blogostaníeústwo.' Tym sposo- 
bem na nowo obrany przyjii) konsekracjg (koronacjg) na PapieZa (3 Lut. 
1049), a w 10 dni potem {12 Lut.) iatronizowat sig na katedry Pio- 
trow^. Cate to opowiadanie wzigIiSmy z Wiberta (ap. }VaU4rích I iSO..; 
o datacb ob. iJetara op. c. p. 144 not.). Bonizon (Lib. ad amic, ap. 
WatUrích I 101; ap. Jafé, Mon. Greg. p. 633) dodaje, íe Bruno .przy- 
bywBzy do koácioía ksi^žgcia Apostotów (wigo przed koronacj?), w te 
slowa do duclioirieústwa i Indn rzymskiego si^ odeznat: Mfiowie braeia! 
f)oznale'n ivtutu tvolf (objawion^ u bram Rzymn, gdy wszyacy wyszli na 
jego Bpotkanie) í nie chcf tif jej opiera^; prtr/bylem wiic do icaa na;pT:6d, 
«f iy tadosyé ucryntV neemu naboieňHieu ( zwiedzid IÍmÍna Apoatolomm), na- 
ttfpnie, ieby bijč potlusirtym wa»:ijm rozkazom. — Bpi i kardynalowic rzekJi: 
Wetwaliimi/ Cit, iely olrač uatrym arey kaplanem; a arehidjakon dono- 
ínym gtosem zawoM: JHotr i. obral arcykaplanem Pana Ltona. Lud po- 
twierdzit tg elekc^^ dtugiemi okrzykami i, wedlug zwyczajo, kardynalowie 
irrsx z bpami intronizonali Leona na katedry ksi^cia Apostolón.* L, 
od rázu znalazt si; w przykrém položeniu: docbodów podówczas Papiele 



Leon iX Papíež: 89 

nie mieli žádných, bo posiacQoáci košcielne znajdowalj si^ w r^ach ró- 
žnych przjirlaszczycieli (Wilhelm z Malmesbury^ Chronic, ap. Migne^ Pa- 
trol, lat t. 179 c. 1188), z którymi trzeba bylo walózyó, žeby coákol- 
wiek odebraó. Fundasze, jakie L. i jego éwita z %ob% przywiežli, wnet 
8ÍQ wycberpaty; musiano síq nawet pózbyó zapasowej odziežy, žeby wy- 
žyó jako tako. Niektórzy jaž myáleli opnéció potajemnie Rzym, a wtedy 
Papiež znalaz^by sig wáród obcych, bez žadnej može (z wyj^tkiem Hil- 
debranda) dnszy, któraby blogie jego wzgl§dem reformy zamiary popie- 
rač chciiLÍa. Smutnému položenin zaradzďa Opatrznoéó. Obywatele Be- 
neventQ, b^d^cego wlasnoáci^ Papiežy, zostsg^cy dot%d w nieprzyjaznych 
z cesarzem Henrykiem III stosunkach, za nieposinszeústwo i upór wy- 
kl^i przez Klemensa 11 i dot^ z kl^twy nie zwolnieni, obawiaj^c 8i§ 
nowej ze strony normanów napaáci, žeby nie mieó dwóch naraz nieprzy- 
jació}, zapragn§li pojednač si^ z Papiežem i dla tego, wkrótce po koro- 
nacji, wyprawili do L^a depntacJQ, z bogatemi darami. Dary te zasilily 
na krótki czas skarb papiezki, sam zreszt^ L. ntrzymywal 8i§ z docho- 
dów swego bpstwa w Toul, które zatrzyma) do r. I05i; lecz potrzeba 
bylo qednač stale ntrzymanie dla dwom; w tym celu fínanse paústwa 
Koácidnego powierzyt energicznemu Hildebrandowi, subdjakonowi, nsta- 
nowiwBzy go ekonomem (oeconomus) koáciola rzymskiego. Lecz ježeli 
matexjalne položenie Řzyma bylo godném politowania, to stan moralny 
mnsial L*a jeszcze mocniej boleč. Jak w wieln innych miejscacb, tak i tu 
áwi^tokupstwo i niepowéci^liwoáč szeroko zapanowaly, a nieszczQsne za- 
bnrzenia, jakie Stolica papiezka od r. 108S przebywala, pozvolily zle- 
mo 8i§ rozszerzyó i zakorzenič. Potrzeba bylo takiego ducha wiary i ta- 
kiej áwi^tobliwoáci, jak^ posiadal L., žeby mieó odwag§ ^yst^pió do 
bojn z tym nieprzyjacielem i trudnoéciami si§ nie zastraszyč. L. zacz^l 
od przywrócenia dawnego zwyczaju odbywania synodów okolo Wielka- 
nocy, žeby na nich obmyáleó i postanowió árodki zaradcze, i zaraz pier- 
WBzj taki synod zwolal na drugi tydzieň po Wielkanocy (9 — 15 Kwiet. 
1049). Wiemy, že wezwal naň arcybpa lyoňskiego Halinarda, oraz wszy- 
stkich bpów Gallji (Chronicor\ s. Benigní Divionen, ap. }^ertz^ Mon. Germ. 
Ser. Vn 28 7), anaturalnie wprzód i bpów wloskich. Domyšlaó si^ ná- 
lezy, že bpi niemieccy od zaproszenia nie byli wyj^ci. Na nieszcz^ácie, 
czy to za málo zostawil czasu (wezwanie nie wyszlo wczeániej Jak w pó- 
towie Lutego, a synod mial síq odbyó okolo pólowy Kwietnia), czy tež 
bpi, wiedz^c o reformacyjnych planach L'a i do winy si§ poczuwaj^c, 
Inb slysz^ o niebezpiecznych ~drogach we Wloszecb, obawiali 8i§ przy- 
byó, dosyó že na czas wyznaczony przybyl tylko Halinard, jako repre- 
sentant Burgnn^jii i blízko lO bpów wtoskičh (imiona ich w bulli na 
tymže gynodzie wydanej, ap. Mansi XIX 721). Z nimi to, orazzEber- 
hardem, arcybpem trewirskim, który, jak widzieliámy, przybyl z Uem 
do Bzymn, li z duchowieňstwem rzymskiém L. odprawil rzeczony synod. 
Zatwierdzil na nim najprzód ^nstawy czterech pierwszych soborów eku- 
meničznych,* dekrety wszystkich swoich poprzedników (Wihert II 4, ap. 
WáUeríeh I 154), potem wytoczyl rzecz o symonji i oéwiadczyl, že 
wuyBtkie áwi^cenia, przez áwi^tokupców udzielone, uznaje za niewažne, 
i ie wssyscy tym sposobem wyéwiQceni whmi podledz depozycji. Po- 
HBtahi na tynodzie wnsawa. Kaplani rzymscyiwszysoy prawie bpi odpo- 
li, že jeéli Papiež postanowienia swego nie cofnie, rzadko który 



90 Leon IX Papiež. 

košciót bgdzie posiadat kaplana i cbj^ba nstanie OGara é., comóv pnj^ 
provrad^i religj^ do upadtiti, a wiern;cli do rozpaczy. Po dtngiej uaradzie 
L. iridz^c, že od rázu zle wykorzenič sig nic da, przyj^l umtarliowaá- 
9Z4 reíolucje. Juž mianowicie za Klemensa II bj-Jo postanowionéni, i2 
ktoby przyj^t áwigceme od bpa Swigtokupcy, wiedz^c íe ten jest šwig- 
tokupcij, bgdzie czynil pokutg przez dni 40, poczéni nadal niože spěl- 
niad swe obowi^zki. L. przjwrócil to postanowienie {s. Petři Damiani, 
Lib. gratifisimita c. 35), lecz pko kupuj^cym áwi^cenia nystgpowal, Ue 
tylko móg), mianonicie tam, gdzie symonja nie byla tak gl^boko zako- 
rzenioaa, z cá)% surowo£ci%. I tak, na tym samým synodzie rzymskím 
zaraz z tego powodn ods^dzií od godnoSci kilku bpůw i miejsca ich 
obsadzi! kaplunami, po wi^kazej czgéci przez siebie sprowadzonyroi z Nie- 
miec {Uelarc op. c, p. 155 — G). Okolo tegož czasu piaz^c do Alana, 
kaigcia Bretanji (ap. Migne, Patrol, lat. t. US c. 64S), bezwarunkowo 
uznaje niewažnemi ánigcenia, przez bpów bretoóskich symonjakÓw udzie- 
lone. Moto nawot i w tak zlagoJzoncj formie wydany pko symonji de- 
kret spotkalby opor, gdyby nie wypadek jeden nadzwyczajay podczas 
wspomnianego synodu, któi7 i Papiožo^vi dodal otuchy i éwigtokupców 
ngiokorzyl. Čp z Sutri, oskaržony o jwi^tokupstwo, žeby ojáó zasluZon^ 
kary, przedstawil dwócL falszynych firiadkŮT^'; nagle w chwili, gdy nai&l 
skladaú przysiggg, zastabl tak, iž musiaao go n-ynteíč, a w klika dni 
skonat (Wiierl]. II c. 4, ap. Waaerick I 154). Przeraženi témšwiíto- 
kupcy nie ámielí jawnie sig opieraů, a L. mógl i inne reformy przepro- 
Kadza<i. Jakoí nietylko zabQonil pod klqtn^ sprzedairania godnoSci 
i wszeikicb beneficjów koícielnycb, ale nadto rozpocz^ nojn; pko dru- 
giemu nadužyciu, nojn^ cígžsz^, pko nialžeÚBt^iu duchonuycb, posiatls- 
j^cych wyž3ze áwiecenia. I tu rzecz przepronadzat stopniowo. Nic nio 
móni^c o niegodziwoíci takich maliteústw, pod kl%tn% zabronil kaplanam, 
lewitom i siibdjakonom sp61kowaaia z žonami, jakie juž mieli: „snb ana- 
tbemate intordictnm ost.... ot nt sucerdotes, levitae et subdiaconi cum 
iixoribua non coBanf {£onůo. Ad amic, ap. TFoříeríťA I 102); kobiety 
z&é aiemoralno, majíce z dnchonnyrai wyst^pne stosunki, polccit jako 
niewoluice obróciú na poslugg palacu laterancúskiego (s. Petři Dam., Opp. 
ed. Cajetan. III 4 7; ed. .Vigne, Patrol, lal. t. 145 c. 4ll; liemotdi, 
Chronic., ed. fertí, Mon. Qerm. Ser. t, V p. 426). Póžniej widzieí b§- 
dzlemy inne jeazcze rozporz^dzenia L'a, lecz jnž aurowsze, pko dncho- 
wuym žonatym i naloíiiikom; teraz postanowil on tyllfo poloíyč tam^ 
szerzeniu aig tej plagi, czekai spokojnie, dopóki sam Bóg Koáciola swe- 
go od uiej nie uivolni '), i powoli przygotowač drogg do znpelnego przj- 
wrócenia celibátu. Bpi, na synodzie obecni, nic protestovali pko vrspo- 
uinianym rozporz^dzeniom I<'a, co do czystoíci kaplaúskiej, lecz, nró- 
ciwszy do domów, nie glosili ich wcale (Botuxo 1. c), možc przez nio- 



1 



') W liácie pisanym do kanoników koóciola nt Luface (12 Mar. 1061, 
ap, Jři^řn, Patrol, lat, t. 143 o, 6711 pisEe: Jeieli Bóg uwolni w»bi košoiúlod 
ksptanow lonatych. nftleiy tyeh, kton:; pratradzq iycie roťwi^zle, zast^píé 
kaplanami etyttymi. i dobr& kaícielne, elci^ce píerirgzyai ku caapokojenin 
Mwjch oamJgOioioi. pn>yB|dEid dncbovrnym, pronaoifoym íycie wspólae, wcdlug 
uftair kanoniczBjch. 



Leon IX Papíei. 91 

ch^č, a može przez bojažú, žeby pko sobie mnóstwa winnych dachownych 
i áwieckicli oaób nie obnrzyó. Polecil jeszcze na tymže synodzie rzym- 
akim L. oddawanie dziesi^cin, nniewažnil niektóre malžeústwa, w zaká- 
zaným Btopnio pokrewieňBtwa lub povrinowactwa zawarte, i t. d. (Wibert 
1. U c 4, ap. WaUertoh I 155). Tym sposobem L. inaugvrowa) dzieto 
reformy, dokoaane póiniej przez Grzegorza VII, który jnž nawet teraz 
(jako sab4jakon Hildebrand) w znacznej cz^áci niém kierowat. Poirzeba 
byto jeszcze rzecz w Rzymie rozpocz^t^ rozazerzyó dalej i nasienie do- 
brego rožnieáé do in&ych prowincji koácielnych. W tym celu L. zaraz 
po synodzie rzymskiip wybral síq w podróž do Niemiec i Gallji. By6 
može, iž oprócz powyžszej pobndki, sktonUa go do tego kroko bojažú 
o wlasne lycie, albo brak árodków do ntrzymaaia síq, albo te byl zra- 
iony pewnego rodzaju niepo^rodzeniem i brakiem wspólczicia dla swycb 
refonnacyjnych zamiarów; w každým razie rzecz^ jeet pewn%, žq wyjež- 
džaj^ do Rzyma dla obj^cia papieztwa, juž mia} zamiar powr6cié do 
šírej ojczyzny; obieícid byt bowiem opatowi reimskiemu Herimarowi nie- 
ffingo przybyé do Reims i konsekrowaó koécióř, skoro mu tylko sprawy 
koédelne pozwobi {Átunrim t Ueims^ Hist. dědic. eccl. s. Remigii, ap. 
WMtarick I 1 1 i), a nástupné dzieje jego podróžy dowodz%) že rzeczy- 
wiácie w celo . szerzenia reformy podróž t§ przedsiQ^rzi^. Zostawiwszy 
swym zast§pc% w Rzymie Hildebranda, L. wymszyl w drog|^ (Maj 1049). 
W Paiiji odprawil syHod (li — 20 Miga t. r.), o którym bližszych szoze- 
gótów nie wiemy. Ztamt%d pojechal do Saksonji, žeby 8i§ zjecbaó z cee. 
Henrykiem III; z nim razeok byl potem w Kolonji (29 Czerw. 1049), 
nast^pnie w AJ^wizgranie. Przez krótki ten czas mial sposobnoéó wy- 
wyšwiadc«y6 cesarzowi przyslug^. Zanim o niej powiemy, mnsimy wprzód 
nadmienió, že liOtai^ngja w w. XI byla daleko wigksz^ od prowin<^, 
któni dziá tém imieniem nazywamy: rozci^ala si^ bowiem onanapólnoc 
až do Nimwegi (Nimegues) i igóó Benu; na wschodzie obejmowi^a Ko- 
loDJQ^ Akwizgran^ Trewir, Saarbrflck; na zachodzie tylko i poludniu mia- 
ta prawie te samé granice, co dzisiejsza Lotaryngja. Gale to tak wiel- 
kie ksi^two, bQd%ce lennóm cesarstwa, zostawalo w rokách Gozelona I. 
Gozelon nmieraj^c.(i044) przekazal je w catoáci synowiswemn Gotfry- 
do?n; Henryk III žaá samowolnie podzielil je na dwie cz§áci i jedn%, 
Lotarjrngj^ wyžsz%,.zoitawit przy Gotfryd^ie; dmg^, LotaryngJQ nižsz^, 
powierzyt Goeelonowi II, brata Gotfryda. Getfryd nie przyij%t decy^ioe- 
sarza i, b^d^c popieranym przez Baldwina, hr. Flandrji, ivyst^pitdo woj- 
nj z ceaarzem. Waika trwala w najlepsze, gdy L. przybyt do. Niemiec. 
Wzi^ on zaraz z pocz%tku strong cesarza, i Gotfryda, wraz z jego j^- 
XDOcnikiem BaUwinem, obložyl kl^tw:^ koácieln^, zwtaazcoa žai.Gotfryd 
napadat iniszczyt wiele dobr koácielsorch i koáciotom sanaym.nie rprze- 
baczat. Dotkni^tjr.jnž poprzednio bannicj% s^ strony c^qsnea, tera^s.klji- 
tw^ przez Papi0ža, Gotfrjsd slg upoko^zyl i8ta?íit w Akwizgrai^ey.W/Cbwili 
gdj žam przybyt :Henryki III z L'em. • Za wstawieniem I»'a oesar^ daio- 
wat mu tycie,.leozmajgtnoáci pozbawit i odds^go pod ati;^. arcybpf^ tr9- 
wirskiego. . Z Akivizgranu ' przez Moguncj^ (pocz%tek WvTzqi. «104>9) L. 
pod^t do Tonl na obdiód uroczystoáci . Fodwyžszenia 4. Krzyža.(];4 
Wrz.) i roapisat do. bpów: listy, žeby przybyli w .pierwszych. 4iiiaoh,-P:4- 
ídxiernika do Beima, gdzie nuat 8i§ odbyč synody pod Q^^\aíU||\Qi|jc^'\^xv 
zjdenQj%. Weiíifiuzie na* ;firfziod Jednyei) ucie&zyto, lecz AruidúEi^^ ^i^^^í^^ 



r 




Leon IX Papiei, 

si? Bijdu, poTUBzjli wBzelkie spr^žyny, žeby L. nietylko synoda odpn- 
wíč, ale i do Roims przTbyč Die móg). Baronowie šnieccy lub inni pa- 
nowic, w ^vystgpnyoh stosunkach íyj^cy, pot^czyli sig w tym celu z bpami 
i opaUmt áwigtoknpcami i przedstawili królowi francuzkiemn Henrjkowi 
I: že on boz njniy awej powagi uie moíe dozwolié Papieiowi roztaczaf 
swoje paDowaaic, albo wychodzié na jego apotkanie, albo obecnoSci^ 
SW0J4 iipowa2Dia<! synod; že íadea z dawuieJBzycb królóiv nie dozwalal 
olttieraó brara miast Bwoich iv podobným celu Papieíowi (tymczaBsm 
Jan VUI odprawial synod w Troyes 878 r-1; že, zreazt^, do odprawiania 
synodów potrzeba czaeu spokojne^jo, o. król teraz piusi prowadzié wojn^ 
z licznymi barouamí, którzy z pod wtadzy jego ei% wyzwalaj^, zieniie 
i zamkl jego eobie przywtaazczaj^; io król poninien cznwaí nad catoíci^ 
i bezpieczeAstwem paňstna, nie zaS pilnonaé synodów; ie musí obrócič 
awyoh hei^qt i barouów na wyprair^ pko bantoWDikom; },c bpi i opaci, 
jako najwi^cej zicmi posiadaj^cy, nie mogu bjb od tej nyprany uwol- 
nieni, znlaszeza tet opat reimski, duinny ze Bwycli bogactw, który, dla 
dogodzcnia swej próžntijci, sprowadzil Papieža ua po^ni^cenie klnsztoru. 
Na czele doradców stal Gebuin, bp z I.aon, który niedtngo potem wy- 
eaauy z bpstwa, umarl bez sakramentów. Król Heuryk I, lubo juí by( 
upatovfi reimskiemn obiecat preybyí na konsekracjg jego košciota, pod 
wpfywora rad takowycit zmíeuií postanowienie i przez bpa z Senlia pro- 
Bil Papíeía, žeby przyjazd swó.j do Francji na inny czaa odložyt, bo on 
(Henryk I) teraz, b^d^c zmnazonym zaj^č bpów i opatów vojn^ i bun- 
Uiwnikami, ani nyjáč na jego spotkanie, ani na syaodzie byó obecným 
nic moío. Odpowiedzial L, íe obietnicy é. Remigjuszowi nciynionej do- 
tfEytnač muei i przybffdzic na konsekracJQ koáciota do Reims, a skoro 
tylko znajdzie odpowiedni% liczbg mitoánikón retigji, z nimi synod odpra- 
wi. Krúl, jako byl zapowiedziat, žebrat Hczne vojsko i, pomirao oppo- 
zycji wiclu pauów dncbownych i éwieokich, wybral sif na wojnf. Bpi 
Papiežowi niecb^tni, z chor^g^iami swemi, ochotnie do jego obozu po- 
d|2yli; opat reimski Herímar z wielkim búlem serca poszedl takíe, bo 
si§ bař, 2eby caly pian zamierzonej uroczystoSci z jego powodu sig nie 
rozcbwiat; w drodze jednak król pozwolit mu wróoié. Poniimo tego wsay- 
etkiego, w ci%gii podrůíy L'a znaležii sig pray bokn jego trzej arcybpi 
(z Lyonu, Trewiru i Besan^on), wielu bardzo bpéw, opatów, oraz mnó- 
Btwo nižszego dnchowieůstwa áwieckiego i zakonnego z róžnych lírajón. 
KoáciAl 6. Remigjusza Icžat podónczas za natami miasta (dzi$ w obr^bie 
i jest parnfjalnym); tam L. byí oajprzód priyjgtym, polem udat sig do 
miasta, gdzie n nrót katedry &. Djonlzego czekal go arcybp reimski ze 
swém duclionieiistnem. Po dopetnienin, wáród niestychanego nattoku 
wicrnyoh, konsekracji koáciola opackiego (s Paíd. 1049), otworzyt L. 
synod (3 Paíd.) v nowo konsekrowanej bazylice, w obec 3o biskupów 
! arcybpów, okolo 50 opatów i wielkiej liczhy duchowiefiatwa, Dzieje 
tego eyDodn opisat wspomniany ju2 Antelm, benedykiyn * Stimt, íwiadek 
naoczay, w swym opisie p. t. Ilitbiria dtdicatíonú tctU. e. Remijii (t. /(i- 
neraňum Leonit /A'), ap. Marlot, Metropolis Remensií historia. Insolis 
1866 t. II (ca!e w oryginale), ap. Delarc op. C. 174 — 82 J (cale w przekl. 
franc), ap. Wntteňch, Pontiff. rom. vitae I 113 — 13: (z wykluczeaiom 
hiatorji ayjiodn). Po wst^pnycb ceremonjuch, gdy juž wszyscy na swycb 
tnJejBctcb zasiedli, z rozfeazD Papieíi zabírat ftVo% tardynal-djakon Piotr, 



UonJXPapjtt M 

obwieácit a mateijacb, maj^cych síq na synodzie traktowaé, jako to: 

symonji, o iiciQmi^žania koácioiów przez panów áwieckich, o malMi- 
stwach kanrodnyeh i cudzoložnych, o niepowáci%gliwoáci duchowieústwa 
áwieckiego i zakoimego, o duchovných bior^cych udziat w wojnie, o krzyv- 
dxenin ubogich^ o sodiwiji i herezjach; weswa) nast^pnie žebraných bpów, 
ieby pod kar% kl^twy dobrowolnie 8i§ przyznali, czy przez ówi§tokup- 
slwo otrzymali, albo dawali áwi^cenia, lub nie. Arcybp trewirski, na 
pkrwszém b^d%cy rni^scn, powsta) i oáwiadczyl, že 8i§ do ladnej pod 
tjm wzgl^em nie poceuwa winy. To samo odpowíedzieil aroybpi: z Be- 
san^on i lyoázki. Arcybp reimski prosi}, 2eby mu pozwolono odpowie- 
dzieó^ dopiero nazajutrz i pomówié wprzód z OJcero á. na osobnoípi. 
Z innych bpów tylko czterej przyznali síq do symonji i sprawg ioh odlo- 
ženo do nast^pnego posiedzenia. Po bpach zapyjbano opatów: kilku nic 
nie odpowiedzialo, inni po wi§kszej cz^áci odpowiedzieli pnsecz%cQ {An- 
geUn z Beima^ ap. Delarc op. c. p. 200; ^Hildebeňua eenomanena*^ Vita 
Hngonis abb. cloniac., ap. if^e, Patrol, lat. t. 159 c. 866; JRainaldMs 
d$ SemuTy Vita ejnsd. Hngonis, ib. c 908). Wyst^pil potem bp z Lan- 
gree, se 8karg% na pewnego opata, który, iž nie mógt ú^ z zarznt6w 
oczyédé, z opactwa dožonym zosti^. Zapytani nastupme obecní, cqr 
uzBig^ za gtewQ Koáciola kogokolwiek innego, prócz bpa nsymskiogo, 
nie wiedz^c može, dla czego to pytanie postawiono, zbyli je milezeniem. 
Powód zaá dat bp z San-Jago (Compostella), który, na mocy zmyálonego 
podania, iž á. Jakob Apoštol przebywai w Hiszpanji, przy wiaszczyl sobie 
tytn} i^postolskiego* (Apostolicns), nadawany samému tylko Papiežowi. 
Ňa zbida jego preten^ji odczytano na témže (I) posiedzeniu ustQpy 
z dziel Ojc6w áé., dowodz%ce prymatn koádoia ri^ymskiego nad ws^yst- 
kiemi koácioiami; wreszeie, ogloszono karQ kl^twy na tych, którzyby 
praed nkoúczfmiem synodu wažyli síq z Beims wyjechaó. Nadrogidzieú 
(4 Pažd. 1048) duehowi«^iítwo znów síq žebralo w koáoiele. Papiež 

1 kardynatami i niektórymi bpami usun^ si^ do oratorjum Trójcy áá., 
gdaie dat poslnchanie arcybpowi reimskiemn i roztrziisal írodki ku prsy- 
wrócenin kamoáci koécielnej, potom wyszedl do duchowieástwa i rozpo- 
cai^l posiedzenie. Wezwano najprzód arcybpa reimskiego, žeby odpo- 
wiedsial na vczongaie pytanie, dodaj%c, že b^dzie masii^ zdaó sprawQ 
z wielu innych zatzutów. Arcybp, znów poprosiwszy o chwi% namystu, 
«Bi%t z sob^ 6 bpów na osobnoáó i z nimi odbyl naradg. Po powroqie 
z tc|} narady wyatqřpil bp z Senlis i zacz^ go bronió od zaťzutu 4wi^to- 
kq^wa. Papiež zažádal pr^ysi^gi od arcybpa, že wasqrstko, co Jego 
obroáca mówi, .jest prawd^ lecz arcybp przysi^gaó nie chcial; wyprosil 
zobie tjyiko jesBoze raz zwlok^, obiecawszy dowody swej niewi^noéci 
pczedstawič na przyszlyaii zynodzie, mig^ym 8i§ odbyó w Rzymie,^ p6- 
iowíe Kwietnia roku przyszlego. Zdaje síq, že przez ten ozas zdobd bíq 
vadewinnió, bo o nim jiiž póžniej nie bylo mowy, a arcybpstwo.zatnBy- 
mal. Inne zarzuty, poniewaž nie bylo oskaržyciela, któryby je popieral, 
oddáleno. Wyszlo potem na stél klika sporów juryzdykcyjnych, mi§dzy 
innymi i sam L. skaržyl síq, že opactwo w Moutier-en-Dór oderwano 
nie^sznie od bpstwa tuUeňskiego; arcybp jednak reimski dowió4l« že 
opactwo to z piawa do koáciola reimskiego naležy. Gi^žkie tež zárznty 
wytoczono Hugonowi, bpowi z Langres. W obronie jego stwi^ ^tt.i\$^ 
z Besan^on^ lecz ntracil mow§, co przyznano cndoYine) moc^ x^^^^^v ^< 



rn Leon IX Papiež. ^M 

Rcmiirfuaza. które Panici podczas synodu wystawione na oharzn trzr--^* 



I 



I 
I 



Rcmigjusza, które Papioí podczas synodu ^ystavione na oharzn trz^- 
maé polecih Fo arcfbpie z Bcsau^on, w imieaiu bpa z Langres, prze- 
mónil arcybp lyoi^ski, lecz jnž co do E>Tnoiijí i zdzierstna nie uniewin- 
nial go vcale. Rozstrzjgnigcie miato nazajutrz nast^pid na sessji lil 
(a Faíd.), tymczoaem bp z Langres, zw^tpiwezy calkiem o sobie, w nocy 
uciek); co gdy spra^dzouo, rzncono nnň kl%tw^ *). Przyula nast^pnie 
sprawa innych biJÓiv, którzy &a picrnszám posiedzeniu z bpem lingoneú- 
ekim (Ijangres) do iffi^tokupatira si^ przyzDiUi. Jednym z takowych byl 
bp z NererB, Wyznal on teraz, že krenni bez jego wiedzy bpstwo mu 
kupili, že nastgpnie, zoatawszy bpcm, post^pi) nie raz wbren áš. kaao- 
nom, ío wreszcie obecuie, boj^c bí^ ponist.y lioiej, gotów jest zrzec sif 
bpstwa, To mówiqc zloíyt pastorát u nóg Papieža. Wzraszony tym 
aktem pokory i skrucliy L. zapytaJ tylko bpa, czy rzecEywiScie bez jego 
wiedzy krewiií mu kupili bpstwo? a gdy on przjslíg^ to stwierdzil, 
przywrócit mu bpstňo i dat* luny pastorát. Arcybp z Besan^ou zezual. 
te we wczorajszym wypadku anoim nidzi cnd, zdziatsny przez i. Remi- 
SjnBza. Dwaj jcszcze bpi przyznalí si§ do symonji: jeden (z Coutancea) 
do bezwieduej, bo mu brat kupil bpatwo i zrausil praj-jiié áwigcenia; 
drugi (z Nantes) Bani dawaí pieuiqdze. Pierwszego lostawiono 
dnošci, dmgicmu pozwoloao byí tylko kaplanem. Ogloazono klijtug oa 
tych, którzy, mimo wezwania, na synod nie przybyli i z królcm pojecliali 
■ na wypravffit ííeby fďf nie zuajdowaĎ w Seims; na opata jodnego, który 
przed koAccm synodu wyjechat bez pozivolenia; na bpa z San-Jago, le 
pr^yvílaezczat sobie tytut „Apostolicns:" pot^piono tieretyków i tycIi, któ- 
rzyby dary jakle od nich przyjmowaU (rozumíe sig berezja Berengarju- 
sza); wreszcie, aformulowano dekrety pko symonji i róžnym nadužyciora 
dacbowieňatwa, pko kazirodnyni matžeiistwom laików i t. p. Lubo na 
pierwazym plnnie mial L. wykorzenienie symonji, nie zapomniat praecieZ 
i o celibauie: w kanonie VIII zabronit duchovným iwwrotu do stanu 
'áwiecklego (apoataaia), bo pod tym vridaů pozorem uwaluiauo síg od ce- 
libátu (akta synodu ap. Mansi, Conc. XIX 741, ap. Hardouin, Conc. t, 
VI p. 1 p. 1006; kanóny ap. Anneim. remens., Hist. dědic, ap. Detarc 
Op. c, p. 21a..; cf. Ile/ele, Conc. § 540). Rottrz^eano jeazcze na tymíe 
synodzio niektóre nadnžycia ze strony panów éwieckich, mianowicie z po- 
wodu matíeAatw w atopniach zakázaných i in. Nazajutrz po synodně L. 
opuécil Reima (e Pažd. 104a), udaj%c sig przez Verdnn i Metz do Mo- 
cněji, gdzio juí Bn6 czekal z bpami niemieckimi ces. Ilenryk UI. Tu 
odbyl on drugi synod (nkoůczony 19 Paíd. 1049), na którym wznoiiit 
postanowiauia synodu reimskiogo co do symonji, potopit konkubinat do- 
chowuych, zabrunil im polowania, nydat niektóre rozporz^enia wzgl^- 
dem nabožeástw i íq. O synodzio tym wiemy t bnlli (ap. 2%einer, Disqoi- 
Bitíones criticae, Roroae less; ap. Migne, Patrol, t. 143 c. 62i; ef. 
Befete, Conc § 64i), nanim wydaaej'i przez 40 bp6w podpisanej, mie- 



I 



') W twy prnwiA iata póiniej (1062) taní* Hugo, gdy natenti pokuto- 
wat, otnvmst íwolBienie od kiatwj; nadto, L. obdarzyl go opomiukami i do- 

swolil oluqú nand bpstwo; mndoieai á fJIiymiJ Halím iaduiwů (Leo IX)... ab*m- 
Um (jwipir, poiI oinjHdonmi Jtlirbmm muntravil aniplUiíím, dani irisuptr Hcmtiam raň- 
jňendi ^ipalum [Vila Ifatiaardi eppi lugdun. ex Cbroníco I. Benigní DÍTÍonen., ap. 
Mi3«t, Patrol, lat. t. 1*2 c. I3«). 



Leon IX Papiež. 95 

dzy którjmi byli tež dwaj bpi od slowiaňskich Intyków, može i pisaé 
nie nmiej^cj, bo jpodpisani s^ bezimiennie: „Duo episcopi lenticiconim'* ^). 
Beszt^ roku 1049 sp^dzil L. na zwiedzaniu Alzacji, Lotaryngji i Nie- 
miec pohidniowycb, zbližaj^c si§ powoli do Rzymn, poáwi^caj^c koécioly 
táb oltarze, wydaj^c przywileje klasztorom i innym instytutom réligij- 
nyin, a wsz§dzie odnawiaj^c dncba pobožnoáci, áciešniaj^c wgzly, l^cz^ce 
wieniych i ich pasterzy z glow% Koáciola, przez podniesienie zakonów 
przygotowuj^c sobie i nast^pcom swoim 8iln% podpory ku reformie du- 
dtowieňstwa éwíeckiego. Swi^ta Božego Narodzenia (1049) przep^dzil: 
w Weronio, a okolo Nowego Roku (106O) juž by} w Kzymie. Podczas 
w. XMMstn pnácil si§ w podróž do Wlocb potudniowycb. Czgáó ta póiwyspn 
Apeniúakiego doznawata wielkiego nciskn ze strony normanów, którzy, 
w Kalabrji i Apulji si§ osiedliwszy, oddali z pocz^tku wielkie miejsco- 
wej Indnoáci nslugi w wojnie pko saraCenom, lecz nast^pnie stali 8i§ 
sami tyranami, coraz wi§cej zabieraj^c ziemi i miast, juž to zdrad% 
1 podstQpem, juž 8il%. Od ich najazdu nie by}y wolnemi i posiatttoéci ná- 
ležíce do Stolicy éwi^tej. L. myálal, žé drog% dyplomatyczn% zdola tych 
barbarzyňców ulagodzió: slal wi§c do nich coraz nowych poslów i listy 
z npomnieniami ojcowskiemi; lecz gdy to nie pomoglo, bo normanowie 
w OGzy legatom przyrzekali najpokorniej spelnió wszystkie ž^dania Pa- 
pieža, a po ich odježdzie swoje dalej robili, postanowil užyó ostatniego 
^rodka, t. j. pojechač osobiácie, žeby ich z miejscow^ ludnoáci^ pogo- 
dzió i od dalszych najazdów powstrzymač. Po drodze wst^pil do Bene- 
wenta (w Ewietniu 1050 r. Ob. ÁnnáUa beneventaniy ap. Watterich I 112), 
gdsie mia) spbsobnoáč 'przekonaó síq o szcz^álíwej, na korzyáč Stolicy 
AposL, zmianie umyslów miejscowej ludnoáci: ta bowiem wjrp^dzita swe- 
go ksigcia, iž przybywaj^cemu Papiežowi chcial stawió opor. Z Benewentu 
ipojechat L. kUvCargano (w Apulji blízko Adrjatyku). Normannowie 
wyBzli tu na jego spotkanie, z wielkiemi honorami przyj§li i najnroczy- 
iciej przyrzeUi spokojnie odt^d bí§ zachowywač. Uj§^ pi§knemi slo- 
wamá, L. da) im blogoďawieústwo i odjechal (Anonym, beneventan.^ Vita 
Leon. IX, ap. Watterich t. I Prolegom. p. IVC..), pragn^c dopelnió dru- 
giego celu swej podrýžy, t. j. reformy wáród duchowieňstwa i wiemych. 
W Siponto przeto, stolicy namiéstnika ze strony ces. konstplskiego, odpra- 
wfl synod, na którym ztožy) ž gódnoáci dwódi arcybpów, przekonanych 
o áwi§tokup8two, poczém pospieszyl: do Rzsntiu (Wiběrty Vitá Leonis IX 
1. s c. 6), bo 8ÍQ zbliža} czas zwyldego powielkanocnego synodu: We- 
fflog niektórych historyków, jniBl jěszcze L. przed powrotem do Rzymu 
odprawió dmgi synod w Salemo; zdaje 8i§ jednak, žé to nczynil dopiero 
po Wielkanocy, za drug% 8woj%wtymže roku (1060) podróž^ doWloch 
pohidniowych, jak nižej powiemy. . W Rzymie žebralo sig (29 Kwiet. 
1050) 56 bpów, nie lic«|c opatów i innego 'duchowieústwa (Jaffé^ Re- 



1) Ddarc op. c. p. 228 te wyrazy ttumacsy przez ndwóch reprezentan- 
tów bpa z Toul,** lecz mylnie. Toul bowiem zowie síq eivitas Leuoorum, nie Leu- 
tíaeomtm, Kadto, bp z Toul nalézat do bpów gallijskich i jako taki bytby za- 
tiad^ na synodzie reimskim; w Moguncji zaá byli bpi niemieccy. Wreszcie, 
Vpem w Tool byt podówczas jeszcze sam L. i osobiácie zasiadat na synodzie 
iniogiinokixn; reprezentanci przeto bpa z Toul nie byli potržebni. 



I 

I 
I 

I 



86 Leon IX Papíež. 

gesta n, 3209, of, n. 3207), Z obcych znajdowaí si§ Halinard, arcybp 
lyoúski, który juí od pierwazego rzyinskiego synoda (lOo) przy Papie- 
íu pozostat i fijř nieodí^czaym jego towarzyszera. WidzieliScny, že po- 
pTzedaio n mnterji celibátu postanowiouo, iž duchonni wszelkiego Bpól- 
boffania z žoaatni zaniechaC maj%. Teraz L. posuny) si$ dalej: zabronil 
bowiem tak duchowieňatwu, jako i tviernym wazetkiego znoszenU si$ 
z kaplaiiami i Icwitami, 2yj^cymi w konkubinacie (Bonito Ad amic, ap. 
Waturich I 108. 104). Dot%d wykonanie podobných przepiaón poleg^o 
prawie wyJ^cznie na duchowieiistwie zakonuém, teraz Papiež zvraca aig 
i do wiernych Ěwieckich, przygotowuj^c ich takže do nsp6hidzi^ 
w przywrócenin calkowitego celibátu. Na tymže synodzie nykl^) L. bpów 
bretoůskich za aymODJg i inne wyat^pki, jako tcí za to, že, mimo wezwa- 
nia, na synod nie przybyli dla poparcia mniemanych praw bpa z Dol, 
któremu ai^ poddanali jako metro policie, nic clic^c aznawač arcybpa 
turoneihskiego, którego rzeczywi^cie byli suffraganami. Kaza) im L. jeszcze 
si? stawié 1 Wrzeá. w Vercelli na nowy synod (bulla ap. Migne, PatroL 
lat. t. 148 c, 648..; po franc. ap. Delarc op. c. p. 26S — 8; c(. /a//, 
Regesta n. 8212); zaliczyl do groua Swistych Gerarda, bpa z Toal 
(963 — 994 r. Wibert, Vita Leon. 1. 11 c. 6; Jaft; Regesta n. 320B), 
wyklql Bercngarjusza (ob.), któremu takže na przysztym synodzie n Ver- 
celli stawid ú% polecil {Lan/ranc. Lib. de Corp. ct Sangu. Dni, ap. Mi- 
gne, Patrol, lat. t. 150 c. 413). Po synodzie wiell;!inocnj-ni L. prawdo- 
podobnie dmgi raz w tymže roku wyprawil sig do Wfoch pohidniowych 
(Leo Casinen., Clironic, ap. Watterkh I uo, kladzie tg podróž przykoú- 
cu Czerwca). Vfedlug Hermana z Reichenan (Círon. a. lOso, ap. Watu- 
rich I lOG), miaí wtedy przywrůció pod swoj^ i cesarza wfadze niektů- 
rycb panóv i miasta, wykl%ó nadto Bcnowent za opor i nieposhiBzeú- 
stwo '), przyjmowaí depntacjg jakichS ksi^ž^t pogaúekich, o których nic 
szczególowego nie wiemy. Dobrze zwyklc o atosunkach Wlocb polndnio- 
wych mformowany kronikarz Amatus (Aimé) zMonte Cassino, f liOi r. 
(ap. Se/ele, Conc. § 542), Swiadczy, ie I., odprawil w Salerno synod, 
ua którym ustanowiono kanóny pko symonjí, krzywoprzysi^ztwu i mal- 
žeústwom kazirodn}'Di. Z Wtoch potuďniowych nda) sig Papiež do pdt- 
Bocnycb na zapowiedziany do Vercelli synod (1 Wrz. lOso). Ówctesny 
arcybp Rawenny Huufryd, niegdyS kapelan Hcnryka III i w protekcji 
cesarskioj zaufany, vznonil pretensje awoicb poprzeduików do niektórych 
posiadtoáci Stoiicy. L- upominat sif; o swoje prawa, lecz daremnie; Han- 
fryda w uporze utwierdzil Nitger (v. Nizzo), bp fryzyngeňski, który, 
dý: vrystanym przez cesarza do VVlocb, dla wykonania pcnnycb roi 






'i LeoD I Oatji (v. Leo Casinensis, Chránič. 1. o.) twierdzi preeciwnÍB, 
íe papiež vited; zdjyt klqtwg. jeazaze przcz KlemensB II na Benevrent naoo- 
na. PTawdopodobaém jest, íe Herman z Keicbenau m* ta racjf; LeonzOatJi, 
ZQBJe BÍ^, pomieszal podróí naaiego rapieža, w r, 1049 do norranniiów podÍ9- 
i%, z podróž% povtielkanocn^ r, 1050. Fodczas piertrezej, jak vidzieliímy, w Be- 
DewenriB przewažylo itrDiinictiio papiezkie i tmuBÍtu ksi^cia, który nie chcíftt 
olegné Stoiicy Ap., do ncieczki; pcdczas dragiej partja lEsi^igca irziela zapa* 
wsB górs i to ztnnsilo L'a IX do rzucenia klqtwy. od której, gdy sig bent- 
wentanie opokorzyli, swolnil icb '^ roku nástupným 1051 j'Aanala Btnae. ■ 
/Fa/Urk/i I 112). 



Ltm- IX Papiež; 9T 

TZínázeÁ^ wsd^ stronQ arcybpa, odgražaj4c nawet Papiežowi: „Niech mí, 

mówi}, miecz pneazjje gardlo, jeéli Papieža nie pozbawi^ godnoáci apo- 

stolakiej- (Wibert, Vita Ii€on. IX 1. 2 c. 7). L. krzywd^ 8woJ% wyto- 

czyl pned synodem w Veroelli i arcybp wykl^tym lovíát (Heřman t Rei- 

chenoM^ Chronie. ad an. 1060; Wibůřt 1. c). Dnig^ spráw^, trakt6wan% 

na tjBže synodzie, byla berezja Berengarjusza. Poniewa2 heretyk ten nie 

stawil 8i§, jak mn to polecono na synodzie wielkanocúym; przeto znów 

go potQpiono (Lanfranc, Liber de Oorp. et Sang. Dom., áp. iftjm<?, Tvl- 

troJ. lat. t. 160 c. 418; cf. Hefele, CJonc, § 544). Czy inne Jeszczepo- 

stanowienia jakie wydano? nie wiemy, bo aktów tego synodn nie posia- 

daipy. Z Vercelli L. znów pojecbal do Niemiec i Gal^. W Aganňnm 

(ob.) obchodzi) nroczystoáó á; Manrycego (22 Wrz. 1060); maj^c przy 

boku awoim arcybpów: HaHnarda z Lyon i Hngona z Beeani^on' (bnUa 

ap. M^nů, PatroL lat t. 143 c. 668; cf. /a/e, Regesta n. 8229);ztaQh- 

t|d przez opactwo Romainmontier (27 Wrz.) ndat 6i§ dó besan^on (8 

Pažd.), gdíie konsekrowal oharz. Mi§dzy obecnými na téj tú-oczystoác! 

byl Jerzy, arcybp Koloczy w W^grzech (Jafé, Regesta pod d. 8 Pažd. 

p. 878; bnlla ap. 2í^, Patrol, lat. t. 148 c. 668), który tówaržysžyř 

L'wi j68ECze w dalteej podróžy do Tonl i, jak zobaczymy naej,.byi przy^ 

slaným przez króla wggierskiego Andrzeja, žeby prosié Papiežá' o po- 

árednictwo w tocz^ej síq mi§dzý W§grami a ceaarzem irojnie. W Toul 

podnosí! L. relikwje á. Gerarda (21 Pažd. 1060. Opisaď t^ nroczystoáó 

áwíadek naoczny Widricus^ Miracnla s. Gerardi, ap. Pertz^ Mon. Génn. 

Ser. IV 608), poczóm, zwiedziwszy róžne koécioly i klasztory w Aízacjf 

íLotaryngji (Listop. i Grudz. 1050, Stýcz. i06i), ndal síq áĎ AngEl- 

Inuga (2 Lat. i06i), bo tam czekai naň Henryk III, pragn^c pojedhaé 

i Hiinftydem, arcybpem Bawenny, którego nmyálniě w tym čelu zawezwiEď 

{Herman z Eeichemu^ Ghronlc. ad an. 1051; Wibert 1. c). Itturfryd, tfa 

rozkaz cesarskii oddal nieprawnie zajíte wloéci i przeprosil Papieža, lecz 

dal poznač, že przeproszenie bylo oUndne; wstawszy bowiem- po z^^cin 

Ui|twy, rozámial 8i§ szyderczo Papidžowi w oczy (Wibert 1. II c. 7). 

Mf^§c teraz pewniejsze ntrzymanie (Hildebrand poprawil 'áiéco ďtianBe 

papiezkie; arcybp Bawenny zwrócil co si^ naležalé), L. mógl ĚÍ^ixá ' 

obyé bez docbodów swego bpšftwa w Tonl, dla tegozaťaž po pówroeib 

do Rzymn (w Marcn I05i) oáM je (ok. 25 Mar:) Udono?ri, dawniej-^ 

szenia prímiceijnszoWi tnlleňskiemn, obecnie kancierzolvi i bibUotektt^ 

rzowi koáci<^a rzymskiego (/«/^, R^g. n. 8285). 6wii^ wielkatiocné 

prcepfdzit L. w Rzymie^ i)0 nidi odprawil dorocany synod, które^' 

aktów takže nie mamy; wiadomo tylko, že wykl^lna nini Grzegorza, bpa^ 

z Vercelli, któtemn 8i§ dawno ta kára za r61ne wyst^pki nalézala (ífef- 

^^^^Ht z Beieken,, Gbron. a. 1661). Graegórz póžniej przybyl osobiádedo 

Bzymn, przyrzekl zadosyénozynienie i na bpstwo powrócil. Traktówano 

tn takže kwestj^, jnž na poprzednich synodách podnoszon^: czy T^ažnemi 

s% áwigcenia, udzielone wprawdzie przez bp6w áwi^toknpców, lecz darmo? 

i pozostawiono j% jeszcze bez odpowiedzi (He/ele, Conc. § 547)'. Nadto; 

Synod zwolnil Edwarda Úl, króla angielskiego, od álubn odbycia pobožné) 

inelgrzymki do Rzymn, zamieniwszy j% na jalmnžny i na dokoóczcnie 

badowy opactwa westminsterskiego (Jafé, Reg. n. 8286); rozstrz^gř spor 

m^dzy opactwem Farfa a bpem Sabiny i in. Po synoM^i "L. \^«i.^t^ \v^- 



98 Lflon tX Papitž. 

jechol (w koňcn Czerwca) do Wlocli poíudniowytJi, jui to dla ukladftw 
z noriaonnami, jui tei, žeby przyj^č botdod benewentczyków, któriy go 
do siebie zaprasiali (AnnaL Benevent. ap. WaUericIt I US). Ifenewent* 
czyków zwoIdÍI k kii^tw}' (5 Lip. Ob. Annai. Btimv. L o.; cf. Leo Casi- 
nen, ap. Watierich I 110), lecz, adaje síg, do porozumieiua z nortuBn- 
oanii Bio przyazlo; ci bowieio rozdrainieni murderstwcm, šwieío dokoaa- 
nóm przez miejscowycb grekůw (lo Sierp. lo&i) na. osobie icii ksi^cia 
Drocoaa i kiiku znak oni itszy cli dworzan (Uelarc op. c, p, SBO..), wifc^j 
o krwawym gdwecie, niž o zgodiie rayéléli, co widz^c L., znajduj^cy si^ 
podóvřczas w Saierao (byl ttm od a Sierp. Aunal. Benea. I, c: cf, Í*o 
Caeinen. 1. c), zawrócíl do Sabiaco (Annal. Saiiiac. ap. Muráhri, Scrí- 
ptor. rer. ital. XXIV 9S2..). Opat tego klaaitoni, na wieSé o zbližaniu 
bÍq Fapieía, poczunaj%c eig do róíQych przestfpatw, uciokt; L. go ztú- 
■ijl z opactwa i iancgo na .iego mlejscc naznaczyt. I'o lym akcie spra- 
Tfiedliwoáci prosili zakoimicy o zatwierdzeaie przywilejów na swe dobra, 
lecz že i fflieaikajicy do niektórycb dobr, tych samých co i klasztor, ro- 
ÉcUi preteusje, L, kázal jednej i drugiej stronie dokuinenta Bobk przed- 
stftwió, a gdy si^ przekoiiat, ie przywileje miaszkaúcóff byly podrobione, 
Bpaii6 je VI swej qbccuoáci polecil, zakonaików zaé przy posiadtošciatďi 
zatwierdzU (bulla, z 31 Faid. )05i ap. Mújne, Patrol. lat. t. i«3 c. 
676; cf. Jap, Reg. n. 3340). Co dalej robil, od Paíd. I06i doUpca 
10^2 r., máto wiemy. Z Wiberta (1. 3 c. h) ^vida£, i£ énigta Botego 
Karodzenia (lOii) pczcp^dzit w Narni; wieniy takže, ií n Hzj-mie SO 
Kwiet. 10&2 wydal buU^, godz^cq spory o dochody niiedzy koíciolami 
paiafjalaemi a klasztorDemi {jáfě, Reg. n. 32i6); arcybpa koloásklego 
Uermana, mianowaoego juž poprzednio arcykanclerzem koáciota rzycuakie- 
go, na tej goduoSci zatwierdzit (7 Mája losa), dodawszy mu tytulkar- 
dynalski, of&z przywUej na palljusz, na krzyž arcybpi, i pozwolil w po- 
wno uroczyatoáci jeídzič na koniu, odzianym jak koů papiezki, lub pa- 
trjarazy (ib. 3 24$). Potem jeszcze wst^pit do Wloob polnduiowycb, D. 
30 Mája 1052 znajdowat sig pod San-Germano, blízko Monte-Cassino, 
z licKnym groneu arcybpón, bpów i panów áwiockich (ob. bull? t tejže 
■ daty ap. Migne 1. c; cf. Annai. Eenev. ap. WalUrich I 11 a). Zapotme 
Btarat si^ ^ednoczyó drobných ksi^í^l "Wlocb poludniowycli do spálnej 
pko aormannom obrony, przekonawszy si^ iiprzednio, ío traktowanie dy- 
plomatycanc z nimi do oíczogo nic doprowadza. -Gdy uailowania to síq 
nie udaly, L. postanowjit piosií Henryka III o pomoc i udaé bÍ? raůw 
do KieBiiec. Byl jeazcze drugi tej podróžy powód. Widzielišmy Juž p»- 
przedaío Jcrzego, arcybpa wggier^iego, w Beeaníon i w Toul (3 — 31 
Pažd. 10^0), przyBlaoogo pizez króla Andrneja. Kronikarze nie wspo- 
minaJ4, jalíi byl cel tpj jógo drogi; lecz llildebort, líywotopisarz Ilugo- 
ua z Čluny (Vita a. Uugůnu abh, clvniae. ap. Migne, Patrol, lat. t. t5v 
C. 861), nadmioaia, že L. wjstat tegoí Hugoaa do Andrzeja dla zawiv 
zaQia ukliulún. IJugona miesja widaó 8Í5 nie powiodla, skoro Honrykr. 
lOůi z uowemi silami pko W^grom wystqpit. Król Audrzej jeszcze raz 
prosil L'a o pošiednictwo i uznat sis, za przykladem poprzcJnika swego 
é, Stefana, boldowuikiem Stolicy Aposloiskiej (Herman r fíekhen. Chron. 
ad an. 106j). L. byl w Benewencie ikouiec Czerw. 1052). gdy poslo- 
wie ffggjeyscy doii przybyli. Zaraz tedy 1 Lipca, opošoiwszy Bonawcnt, 
poJQtíial ÚQ Rzynin, ustauowil nrcybpa Ijoůskie^o Halimarda >wjrm za- 



Um^IX PapisL ^9 

3t^c^, potem przez Pádw§ pospieszyl do' cesana, b^d^cego z nowém woj- 
akiem (ok. S9 Lipca) na granicj W§gier (/o^e, Regesta p. 3 75). Przy- 
bywazy, zastat go jož oblegaj^cego Preszbnrg. Pošrednictwo teraz na nic 
8ÍQ nie przydalo: W§grsy, ošmieteni powodzeniem swego or^a, widzi^c 
próine nsitowania obiegaj^ycb, o pokojn styszeó nie cbcieli, chociaž L. 
grozi} im exkommunik) za niedotrzymanie obietnicy. Wraz z cesarzem, 
do odwrota ze znacznie uszcxaplon^ armj% zmnszonym, L. pojechal do 

' Batyzbony. Tam to miat wydaó bnllQ (dat. 7 Pažd. 1052, ap. Dubois, 
Hist. ecd. parís., I 65i; ap. Mansi^ Conc. XIX 6 74; ap. Migne^ Patrol, 
lat. t. 14a c. 7 91..}, której aatentycznoáci prawie nikt nie przyznaje, 
a w której uznaje, te prawdaiwe cialo á. Djonizjnsza areopagity spoczy- 
wa w koéciele é. Emmerama w Batyzbonie. Prawdopodobnie rzecz 8i§ 
tak miala: zakonnicy, odnawiaj^c spalony tw6j koáció), w podziemiach 
maležli jakieá dalo, które, moc^ podrobionych Inb naci^ganycb napisáw, 
udali za dalo é. Djonizjnsza i prosili Papieža, žeby je zaautentyczne 
Qzna}. Widzieliémy wyžej, jak L. poet^pil z podrobionemi doknmentami 
w Snbiaco; wi^c nie byl latwowiemym. Prawdopodobnie, diociaž kroni- 
karze nie mówi%, zara|dzil áledztwo i ž^danie zakonników odrzncď, co 
tém bardzíej možemy przypnszczaé, že jnž poprzednio (5 Pažd. 1049) 
w bolli jednej (ap. Migne L o. c. 630) oáwiadczyl, iž w opactwie á. 
Djonisjnaza „ipse sanctos in corpore qnieseiť*, i že poriowie francuzcy, 
w Batyzbonie obecni, pko odkrycin zakonników klasztom é. Emmerama 
protestowali; lacz zakonnicy, zdaje síq, po odježdzie Papieža ž^dan^ bnll^ 
sami podrobili. Z Batyzbony ndal síq L. do Bamberga, jeszcze w towa- 
rzystwie ces. Henryka III, który go jnž prawie do koňca roku (i 052) 
nie opnszczal; tam podniósl on zwloki Klemensa II i zložyl we w&pania- 
tym, przez siebie wystawionym, grobowcu (ok. 18 Pažd. 10.52. Jo^e, 
Beg. n. 3256). W par^ djii póžniej odprawil synod w Mognncji, o któ- 
lym Cadejp LaurtáharMniU (ebiór doknmentów žebraný w XII w., wy- 
dany w Mannheim 176$, t. I p. 176) tyle tylko wspomina, že ^mnlta 
de ecclesiastids sanctionibua disposnit.** W Lorsch poáwiQcal koációl kla- 
aztomy 25 Pažd. (ib.)):by) nast^pnie wTribnr (6 List.), w Szafnzie(22 
List); w Wonnaciji przep^dsil wspólnie z cesarzem áwigta Božego Naro- 
dienia. W pierwszym dnin sam odprawial uroozy8t% Msas^ é.; nazajntrz, 
poniewaž Wormacja nalézala do jnryzdykoji arcybpa mognnčkiego, cele- 
browat ar<;ybp. Podezas snmmy powstiút ipór mi^dzy Papiežem a arcybpem, 
któxy tylko dzi^ki' lagodnoid' L'a zakoňczyl si^ bez skandálu. Wedlug 
xwyezajn rzymskiego, lekcja powinna si^ b]thi czytaé, nie épiewaó; tym- 
casem djakon j% ápiewal, zwyczajeai niemieckim, i nawet na ž%danie 
Papieža ápiewn. nie przestal; dopiero gdy mu zabroniono dalej ápiewaó 
pod kar^ interdyktn, dokoáczyl j% ^oeem takim, jakby ápiewal. Po 
lekcji wezwal go X«. do siebie i zdegradowid. Arcybp ž^dal, žeby Papiež 
wyrok swój natychmiast cofii^lt gdyž inaczeij on Mszy dalej odprawiač 
ale b§dzie« co tež Papiež, žeby zgorszenia unikn%ó, uczynil (Ekkehard^ 
Chronic. univ. ad an. 105S). W Wormacji nast^pilo ostateczne porozu- 
mienie mi§dzy Henrykiem III a.L*em, co do upragnionej pko norman- 
nom pomocy. Henryk wymógl na L'ie zrzeczenie sig pewnych dobr, któ- 
re do Papieža nalézaly w bpstwie bambergskiém i w opactwie fuldeťi- 
skiém, w zamian za co zrzekl si§ Benewentu i kilku \iVTiyc\i wv^^sX \í \>^- 
Indniowjch yíioszecb, do których odzyskania dal pomoc '/X>io*^\i\ V^^«^" 



♦ 






.•:-* 



F 

^M man t Betoktnau i Lw Caaintn. np. Waturích I 10?. llO; cf. Wůi^ 

^m Anfange der Keatnur. p. 99..)' '/^ nyj^tldein onej pomocy zbrojnej, któ- 

^R ra jednak, jak zarus zobaczjmy, do skutku nie przyszta, L. t| uinow%' 

' nic iiie pozyskal, owGzem tracit: lieneweat boniem naleíal zdawaa dO 

Vípieiy i Henryk, oddaj^c go Papieíovri, arekait sig tylko pretensji, nie-^ 

stuscnie przez Bwycli poprzedníków roszcKonej; L. zaá zrzekt sig lenuoácl, 

które Papieíora nadané byly, do nich prawnfo nalézaly, lecz z ich krzy- 

twd^ przea obcycli przywlaszcijcieJi zajete Kostaty. Znledwie L. opoíoíř 
WormacJ9, cesarz, za namow% Qebhorda, bpa z Eichstůdt, odnotat Hané 
wojska', zoatalo sie przy Papiežn tylko okolo 600 rycerzy, których mu 
krewni przyprowadzUi, albo którzy z wlasnej ochoty dla sprawy Stollcy 
á. walczyó postanowiii {Lfo Catinen. ap. WaUirioh I 1 1 0). Szcznpl^ tí 
licíbe uaupelniono werbuukiem v Szwabji, przyjmuj^c ladajakich awan- 
tnniików (IhrMan i Reioh. ib. p. 108). Dnia 3 Lut, 1063 znajdowid 
aif L. w Augsbnrga, w niedeiel^ staroKapuitnf [3i Lut.) w Mantni (ď>K 
tHon t Reiísh. I. c). Tam zagail synod, locz go naraz przerwa^ mtishtt^ 
z pcnrodu klótnj, jak^ studzy bpów lombardzkícli, zdajc sig rozmy^Eoi^ 
wszcz^ii z czeladzi^ papieik^. Lombardcz>-cy stanuli przed samým fco* 
áciolein, zoby ucickajqcy przeciwnicy nie roořii znaleSĚ przytntta w ko^ 
šciele; wieluznich na ámierč zabili, wí^cej poranili. Papieí, wj-szedísrf 
7. koÉciota, mnsiat z bókm serca patrzciS na to morderstwo, nie mOíS^ 
mu przeszkodzié, i synod rozwi%zal {Wibert I. II c. %), czego wla^iift' 
bpi pragneli. Przybywazy do Hzjmu (ai Mař.) i odprawiwszy povid* , 
kanocDy synod, ua ktáryni, mi^dzy inuemi postanowieniami, now% Akwl> 

Ileje czyli Grado nczynll metropolj^ catej Wenecji i Istrji, astar^ Akví* 
leJQ metropolie Lombaidji, wyprawil sí^ ze szczuplq sw% armj^ do Wlotil 
potadoiowych (Maj loaa). 18 Czerwca (t. r.) pod Civitcll^ przyszlo di 
bitffy z normannami. Zástupy papiezkie, we Wloszech zwprbowani-, zartiž 
przy pierwszém starciu uciekíy; niemcy tylko mfžne stawili czoto i pra- 
wie wszyscy polegli; sam Papiež o molo že nie dostat bí^ do nicwoli: 
inieszkaúcy bovriem Civitclli, dok^d sif) sdíronil, jako do najbliisz^go 
miejsca. obaniaj^c sig aapa^ei aormannów, zamierzall go wyda>^. >'a szcz(- 
šcie normannowie sig nlagodzili: przyj^li dobrizc wj^aňca pupiezkiego, 
przyrzekli poprawg, a gdy L. sam do nich vryszedt. rzueili mu sif do 
n6f, najvfifksaq okaziij%c skrnohg (HttvttHi t Rfiohenau, C%ronic. ad an. 
105S; Anoiii/nt. Bentrťent., Vita Leon. IX, ap. WMtvrích t. 1 proleg. p. 
IVC; Guittermi ApvUmtit, Gesta Rob, Wiscardl, ib. I 739..; Atmal. 
JJeiiev. ib. p. lis). Ottlfryd Halaterra (fliet. .Sicula ap. U'ři«írtH I 788) 
dodaje, 2e L. nadal im prawo do nszystkich ziem jní Edobytycli i do 
tycb, któreby nadal zdobyli (na mahometanacli?) w kierunku Kalabrji 
i Sycylji, xwaruakiein lennoáci wzglgdem Stolicy Apostolskiej. Po nkla- 
dzie, Hanifryd, wúdz normaunůw, ošwiadczyt si^ z ch^ci^ odprowadzenia 
L'a až do Kapui-, L. nie b§d%c pewuytn, jakie go spotka prKyjgcie od 
swoidi, przyj^l t^ uslng^ i, pogrzebawszy zabitých wojowników, pojechaí 
do Bonewentn. Deoewentozyhowie nad "ivszelkiB sjMdzicvranie dobrze go 
prz^íli (S3 Czenv. 1068. Jiruni< z Hegni, Tita Leon. IX, ap. WalUrich 
i 98), zamieszkal príeto n niob aí do ostntniej swcj choroby. Wedhig 
Hermana zBeicbeuau (1. c.) i Bonizona (aj,). WaOerifh 1 »«), mialo to 
bjrč hoBCTOve wigzienie, w ktorém go norinauuowio trzymnli. ítzeczywi- 
Ató Jliimfryd síat, xdaje s'" "■•"igle pod Beneífettliem i, jak obaraymy 



100 Leon rX Pa|Mt 



Uon.4XPa|riel 101 

4už€j, w Harcu r. nast. przeprowadzal Papieža do Kápni. Lecz z dru- 
;gMi|j BtroQy, gdyby normaiuiowie cbcieli trzymaé L'& w niewoli, nie prze- 
prowadzaliúy go do Benewentn, bQd%cego w r^ku papiezkióm. L. zape- 
wne posostaiial tak dhigo w Benewencie (od 33 Czerw. 105 3 do 12 
Mar. 1064) dla tego, ^bj ide dopuáció normannom zaj§cia tego ksi^- 
stwa, co bytobj pewaie nast^pUo, gdyby byt zaraz odjeehal; itadto, miat 
nadzíejg, že Ueuryk III prayile mu jeszcze posUki i že do tego samego 
aUoiii oesarza greokiego Konatantyna Monomaoba, jako mocno intereso- 
waaego (ob. list L'a do ces. greckiego, ap. WiUj Acta et scripta de con- 
troTersua Ecclesiae gr^ et lat. saec. XI, Lipsk I861 p. 86..). Jedna 
i dmga pomoc go zawiodta. W Benewencie L, zacz%l 8i§ nczyč po gre- 
cka, žeby, jakmówi Wibert (Vitae, Leanis IX L líc. 12), mógl w tým 
joqrlro czytaé Písmo á.; pravděpodobnil /jednak, žeby Bi§ iatwiej poro- 
sumiewaó z miejscowii ludnoácia, wéród której zamierzyl przez dtužszy 
*€za8 pozoBtaó, a wi^cej jeszcze, žeby rozomieó pisma kontrowersyjne, pod- 
ówczas przez greków pko Koóciotowi laciáakiemn wydawanc (ob. Gemla- 
ijoBz. KorrespondencjQ z grekami ma Wi\l^ Acta et scripta cit.; cf. Htr- 
^enrátker^ PbotÍQS III 735... HefeU^ Conc. § 548). Pomoc%w tymwzgl^- 
dzie by} mn nczony kard. Hnmbert (ob.). Wodpow^edzi na listarcybpa 
Imlgarskiogo, widocznie pod natchnieniem Oemlarjnsza pisany, L. kázal 
nložyó odpowiedi z dzie) Ojców áá, (saginion^); sam tež napisal dlugi - 
memoriál do cesarza Konstantyna i do Gernlarjusza (ap. WUl^ Acta et 
ser. p. 66 — 85; cf. HefeU 1. c.) i wyslal poselstwo (Stycz. 1054) do 
Konstpla, które, z powodn že Koistantyn potrzebowal žyó w dobrých 
stosnnkach z Papiežem, aby mieé sprzymierzeúca pko normannom, naj- 
lepaze znalazlo w Konstpolu. przyjgoie. Jedaoczeánie prawie subcfjakon 
fiildebrand udal si^ z rozkaza ýa do Francji, žeby* herezj§ Berengarjn- 
sza (ob.) przytlnmió. Wéród tych staraá i nailziei L. zaniemógl:. Wpra- 
wdzie jnž prawie od rokn ntracil by} apetyt, tak, iž nie raz na samej 
irodzie tylko poprzestawal, lecz teraz choroba si§ wzmogta. W rocznicQ 
swerf intronizacji (13 Lat. 1054) odprawi}, lubo z tmdnoáci%, Mszf á. 
{Wibert 1. 2 c. 14). By}a to ostatnia w jego žycio. W dzieá á. Grze- 
.gorza (12 Mar. t. r. Ob. Leo CoMn^n. ap. WatUrich I lil) przywola} 
do siebie ksi§cia normannów Hnmfryda i kazs^ síq odprowadzió do Ka- 
j^. Tam zabawiwszy 13 dni, w towarzystwie opata z Monte-Gasino 
powróci} do Rzymn. Ostatnie chwile jego opisa} naoczny ówiadek Libuin^ 
aabdjakon koáciola rzymskiego (De obitu s. Leonis Papae IX, ap. Wat- 
Urkh op. c. I 170..), za którym tu powtarzamy. D. 17 Kwiet. 1054 
wezwal L. do }oža swego kilku bp6w, oraz nižszych dnchownych, i oznaj- 
mi} im, že mia} widzeuie, w któróm ujrza} wszystkich wojowników, w ro- 
ku prze8z}ym w Apulji poleglych, otoczonyoh chwa}% i mówi^cych do 
Aiego: «P6jdž, zamieszkaj z námi, bo tobie zawdzi§czamy t^ chwal^.*" 
D8}y8za} nadto glos, že w ci%ga trzech dni po}%cžy si§ z nimi. „Bracia, 
sakoáczy} L., jeóli przežyj§ tr^y dni, widzeuie moje poczytajcie za pro- 
lne i Idamliwe; lecz jeáli ^umr^ w ci^gu tegož czasu, strzežcie slów moich.** 
Noc nast$pn% przep^dzi} krzyžem lež%c na modlitwie. Ráno (18 Kwiet.) 
luza} si^ zanieáé do swego marmurowego grobu w koáciele, potom przy- 
aieáó tam swoje iože. Lud widzSjC, že lektyk^ papiezk^ nios% do ko- 
icio}a, swoim zwyczajem rzucil síq na palác lateraneůski^ 1a\íí^ xK^n.^^^^L^ 
co si§ po Papiežn zostaio. Moc jednak niewidoma po^BíttT^ttv^^ t^^o^- 



^Fi^ Leon IX ^H 

siiw, Iž iíHea nja mógl tam wejSí, W koíciele á. Piotpa L. przcmJÍÍ!^^ 
do zebrancgo Indu, zalecaj%c: Žehy Hikt nie waíyt si^ kupowač wtasno- 
áci ko^cielnej, Žeby každy irstrzyraat gig od przTsiggania, 2el)y nie zs- 
wierano niatžeiistw z krawnemi, ieby nie wyrzqdzano ;íadaej przjkrošci 
pielgrzjTUom, z róř.nych stron éwiata przybywaj^cym do Ilzymo, žeby, 
MTeszcie, wszyBcy odilawati piervrociny z ptodón ziemj i zviieT2>),t. Kázal 
nast^pnte blízej do toža swego 'przystqpió bpom i innym dnchowaym, wy- 
spovriadal si§ przed nimi, zwrócit oczy swe na krncyfíks, modlil si§ dlu- 
go ze tzami, zwolnil nszystkich od kl^tew, jakie na kogokolwiek wydat, 
potem kázal sobic poda6 zlot? czasz^i, napeluion^ rLlebem i winera, ako- 
sztúwal z niej nieco, reszte oddat bpom, žeby podzielili to migdzy siehie 
i obcciiych wiernych; po krótkiej znów modlitwic o nawróceuie Teofi- 
lakta (Benedykta IX) i jego braci, .jako gtównych przywúdców symooji, 
wBtat z lo2a, przyst^pit do grobo, o który síg oparhzy, rzckl: „Patrzcie, 
bracia! z tylu bogactw i zaazczytó\T jakž^ male i n^ne mieszkanko nam 
pozoBtunie! Ja, do tcj chnili obfituj^cy w dostatki i godnošciamí oído- 
biouy, zo vrszystki^o ten oto tylko marmur míGó b^de^* 1'n podnióst 
r^ke, poblogOBlawit grób, wrůcil na lože, z którego przežegual obecných, 
poczynajqcycli sig Juž rozobodzič. Noc znów pizep^dsil prawie ca)% na 
modlitwie. Gdy díieň zaáwital (ib Kwiet, ioů4) i do koáciota é, Pio- 
tra žebrali si^ bpi, kaptaní, djakouonie i wezystko duchonieiístwo wraz 
z tudem, L. poduiÓB) eif z lóíka, z pomoc^ dYc6ch stng przyst^ptt do 
oltuTza é. Piotra i modlil sig prawic przez godzing, krzyíem Icžqc. Odpro- 
wadzony do loža, mial kriíUi^ do Indu przcmoff^; odbyl nast^poie spo- 
wicdi przed bpami i jednemu z nicb polecil épiewaiJ Msz?, na której 
przyj^l š, Koramunj?. Po Kommunji, czuj%c potrzeb^ spoczynkn, prosil, 
žeby zacliowano milczenio, zasnil i podczas anu oddal ducha Bogu. 
WaiyBCy apólczešni wychwalaj% jego pobožnoSí, gorliwošč, lagodnoáč 
i inne cnoty, którycb przyklady mielišmy sposobiioáó widzied v jego žy- 
ciu. Obj^wszy rx^dy Koícíola w czasach aader tmdnych, bo petnych 
zepsucia, áwi^tobliwoáciq swoj^ podaióst powaggStolicy rzymskiej. Wpra- 
wdzie ju2 przed nim v tym2c vieku (nie mówigc o <lawDÍcjszych) byli 
Papieíe nienagaimogo ayoia (Grzegórz VI, Klomens II, Daraazy II), lecz 
zbyt krotko panowali, žeby tijemay wplyw Teotílakta (Hcneďykta IX) 
i jego stronnictwa zniweczyí; L, mo*na powiedzieč, pierwszy na aowo 
przywrócit blaak godmíSci papiezkiej, przyčmiony w latách poprzednieh, 
i rozszeizy! go podróíami Bwomi. Europa, dot^d slyanqca tylko o nie- 
godnych lutrygach brabiów tuskulalíakich, samowolnio narzucaj^ioych Rzy- 
moni Bwoje kreatury, teraz widziala na wtasne oczy Papieža, kcóry byt 
godzien zajmonanogo stanoviska. Wigksz^ jeszoze zaatnga L'a jest roz- 
poťzgcie i w znacsaej czgáci przeprowadzenie reformy w Koáciele, a inia- 
nowicie wytQpienie íwigtukupstna; a lubo wjtfpíenie to nie jest zupet- 
učm, nadto pozostaje jeazcze do pr;tywrócenia celibát w catej snojej 
pierwotnej czystoíci, jednak L'owi naleíy sig ctinala: Je ou leformg roz- 
poczqt i z catq energJ4 przepronadzat; te otoczyt si% Indžmi przej^tymi 
tymže co on duchem, którzy póánlej, zostawszy jego nast§pcami (Dezy- 
derjnsz, opat z Monte-Cassino, póžniej Wiktor II; kard. Fryderyk, fcan- 
derz, póžniej Stefan X; Hildebrand, póžniej Grzegórz VII), lub pozoata- 
trsxj- Bii stiinowisku, na jakiém przez niego byli p09taffieui, podtrzymy- 
WB// jego myél i w Jcoiicu przeprowadzili (Grieíóri: Vil); ao wrcszcic. 




iMn IX ?99fkílSL lOft 

wyrobiwszy Bobie niezaležae stanowidLO pod wzgl§děm matéřJáUytú, przeE 
wydobycie z T%k przjwlaszczfcieli wielH dobry aiepirawnie Stolic^ é. w^- 
dartycb, tém samém nlatwi} nast^pcom swoim spétnieňie zadaniá, db 
którego byli powolani, bo, nie potrzebnj^c lA^ juž starač ódocžeóie 
BtTzymanie, mogli wi^cej pracowaó nad dnchowém dobrem Koécio)á. 
&ivi%tobliwoé6 L'a stwierdzUy- liczne cuda jnž za žyčia-,' a ^§cej ](o 
smierci, dla którycb powszedinym gtosem Koóoiola w liczbie éwi^ych 
mnieszczonym zostat, diociaž osobi^ego aktu w tym przedmiocie nie po- 
siadamy. Spólczeáni na grobie poíožyli mu napls: 

Yictrlx Róma, dole (o, dolet), nono vidnata Leóne, 

Ex mnltis talem non babitnra patrem. 
(P)acz Bzymie zwyci§zki, owdowiaty po Leonie IX, bo ržadko takiego 
b^ziesz mieé ojca). Niewiadomy Jest stosnnék póžniejsžy L^a do i. Pio- 
tra Bamiani. Z pocz^tku byl ten éwi^ty przez Papieža, któremn 
dedykowi^ swoje dzi^o Liber GomorrkianuB^ wieloe powažanym (cf; Jafé, 
Begesta n. 82 7 6), potom popadl w nielask^, može przez intrygi. tychže 
dnchownyeb^ którycb wyst^pki tak chlostal niemilosiemie, a može w sku- 
tek tego, že lagodny cbarakter L'a nie mógl si§ godzič na cierpkie, že 
nie powiemy zgryžliwe i gwaltowne nieeo pogl^dy á. Dáiiiiani'^o. O nie- 
lasce przekonywa nas list tego ostatniego (iS. Petři Dam. Opp. ed. Cajet. 
I 6,ed. Migne^ Patrol, lat. t. 144 c. 144..)* Gzy L. na ten list co odpo- 
wiedziai? nie wiemy. Snrowy zakonnik w celi siwojej bral rzeczy bez- 
wzgl^dnie, podczas gdy Papiež mnsial si§ liczyé z if ieln okolicznoáciami, 
žeby i tak juž tmdnego p<^oženia nie zaognič, i dla- tego nie nžyval 
Damianiego do rady swojej. W každým razie jeden i ^mgi byli najle- 
praemi chůdami ožywieni. Listy L'a, w liczbie 19, s% w Zbiorach ta- 
hcTÓw (Goncilionim coUectio) Labbego t. IX, Hardnina t. YI p. I, Han- 
siego t. XIX i in.; niektóre Decretales w Leonis Magni Opera ed. Su- 
.rina^Golon. 1661.. na koňcn; pelni^sze zebranie ap. Migne^ Patrol, lat. 
t. 143. Ob. takže iViU^ Acta et soripta' cit. Homifje czyli Mpwy Uk 
wraz z Lištami wydane byly: w Lonvain 1665; przez Surjnsza we wspo- 
mnianém wydaniu dziel é. Leona W.; w Antwerpji 1688, i ap. Migne 1. 
e. L. byl takže bieglym w mnzyce i ápiewie: nkladal melodje i hymny 
na czeáó á. Hidnlfa, arcybpa trewirskiego, é. Odylji i é. Grzegorza W. 
(Wibert 1. 1 c. 18); bgd^c w Metz (Pažd. 1049), proszony przez opata 
z Oorze, nložyl melodj^ do responsorjów noktumowych na czeéč á. Gor- 
gonjnsza (WibeH 1. II c. 6). Postawy byl pi§knej i poci^gaj^cego obli- 
cza» (ib. 1. 1 c. 18). Žywotopisarze L'a: i) Wibert, arehidjakoň w Tónl, 
Vita Lecnia /Z, ap. MaMUan^ Acta SS. ord. s. Ben. saec. YI' p. II p. 
68..; ap. Surium^ De prob. SS. vitis 19 Apríl.; ap. Bolland.^ Acta SS. 
19 Apríl. II 648..; ap. Eecard^ Origin. Habsbnr., Probat. p. 171..; ap. 
Muratori^ Scrípt. rer. ítal. III tS2..; z Mabillona ap. Watteričh^ Vonti- 
ůcma romanor. vitae, Lipsk 1862.. I 127..; osobno eá. Sivmond^ París. 
1616. Y^ibert rozpocz^l swoje dzielo, gdy L. byt jeszcze bpem w Toul 
i z tego czasn pochodzi ksi§ga I; dokoáczyl je za Mikolaja II Papieža 
(1059 — 1061). 2) Bruno, bp z Segni (Bruno Signiensis), f 1128 r.: 
Vita 8. Leonie P. IX^ w BibUoth, Patrům maxima^ t. XX p. 17 80..;ap. 
Muratori^ Scrípt. rer. ital., III 2 p. 846, pisane w formie listu, z uwa- 
gami moralnemi i opisem cudów poámiertnych. YVatteríclí ^o^. ^. \^ti•'^^ 
dal tylko wyj§tkj historyczne z tego žywotu i opnicW c\]A«». ^^ '^^'l* 



I 



104 Lmii IX— X Papiež. V 

imicnay zakonnik z Beneweutu, pisz^cy w ůo lat po Émierci L'b^ 
Vita S. Leiinií P. IS, ap. Borgia, Memoríe storiche di Benevento, Roma 
1764, 11 299..; male wyj^tki ap. WaUfrích op. c. t. I proleg. p. IVC. 
■i) Bodízo (ob.Ji 6) líozon (ob.) ap. WaUei-ich I loo..; B)Libuiu, 
cytowany nyžuj (poprzoduio bczimÍGiiaie wydany w catošci ap. Bolland., 
Acta 9S. 1. c. p. 665.. i ap. Mabilion op. c. p. 81..). O Aazelmíe 
t Reiiiií takže jaž nspomnieliámy. Wiihelm z Apniji (ok. r. I099) 
W Uitlorieutn poema de reli. Normaanorum (al. Getta Soberti Wiseardi, 
ap. Peru, Mou, Gerni. Ser. 1. IX) poáwigcit dziejom L'a spory astep, 
powtórzoQy ap. Waaerkh op. c. I 732 — 37. Cf. llojler, Die deut. Píip- 
Bte, Regensb. 183S II 3,.; Hunkler, heo der neuQte und seine Zeit. 
Mai&z iS5i; iJelarc, Un Pape alsacten. Esaat lustoríque sur s. LeooIX 
et Bou temps, Paryž iS7e; Spach, Saiut Leon IX. le Pape itiaaciea. 
StrasbuFg 186*; Vamberger, Synchron. Gesch. t, Vi; Will, Anfinge der 
RestauvatioQ der Kirche im XI Jalirh., 185 9 — 6 4; Ue/eli, Conc. 
§ ů>9... A". W. K. 

Leon X (i&is— taai) pochodzil z familji MedyceoEzów {Mediof), 
tak walawionej v dziejach Plorencji i oániaty n ogůle. Ur. 1 1 Grud. 
1476 r. w tGjže Florenoji, z ojca Wawrzyůca Medici, przezwanego .Wspa- 
niatym," ksigcia Florencji, i na chrzcio otrzymaJ imig Jan. Dom jego 
0jc& byt jukby akademj^: Wawrzyniec Medici bowiem, podubnie jak 
d:ůad jego Kosmas, opiekowal sie ludimi aaiiki, zbierat icli prawie co- 
dziennie u siebie, dawul mieBzkauie w pigknie urzq,dzonycb swycb wiliach. 
žywil, odziewal, z nimi obcbodzit áwi^to oa czeéó Platona. Miody Jan 
juž od dziewi^tego roka žycia bral udzial w lych zebraniach. Od dzie- 
ciiistwa nauezycielami j^o byli: Marayljusz Ficinus, Jan Picus de SU- 
randula, Anio! Poijtianiis, przodalawiciele: picrwazy neoplatauizmu ale- 
ksandryjskiego, drngi mistyki íydowskiej, trzeci retoryki pogaáskiej. ale 
joszczo áciále trzyinajfcy z katolicyzinem. Oprócz tydí trzedi, na aksztal- 
CGUic Jana wptywali: grek Dydíitr Ghalcondylas, Bernard Donai (póíniej- 
Bzy kard. Bibbiena) i inni; Gentilis dc'BeccliÍ, bp z Arezzo, dawníej n&- 
nczyciel jego ojca, uczyl go czjtaó. W dtvunastym roku žycia Jan 
umial po grcckn i po tacioie tak, íl z latwošci^ múgt przetoíyč kaZdy 
aatgp Uoiuera, Wirgiljnsza i innych klaasykúw starožytnycli. Przeznaozony 
do stanu dnchowncgo, za nptywem ojca, o którego wzgl^dy ubiegali 9Í^: 
Ludwik XI, król franc, i Papieže; Sykstua IV i lunocenty VIII, od daie- 
ciiislwa obsypaný zoatal bcneficjami we Wtoazech i Francji, Jeazcze iiie 
otrsynial tousnry bleryckJoj (nast^píto to i Czerw. i483), a jnž Ludwik 
XI poslal mu (Maj I4g3) nominacjf) na opactno benedyktydskie Font- 
Douce (blizko Saintes) i w kilka dni póínicj na arcybpstwo w Aii (S 
Czer^T. t. r.), lubo, jak sig póínicj pukazato, ciiory arcybp tyl jefizcze. 
Sykstiis IV pierwsz^ nominacjg zatwierdzil (31 Mája 118S), lecz insty- 
tucji na arcybpstffo, przez wzgl^d na zbyt mlody wiek nominata, udzte- 
li6 nie chcial; žeby jednak nie zražaii Medyceuszúw, przyrzekl dad Ja- 
no^ii pierwBze, jakie zawaknje opactwo. Jakož nie ujiynelo roku, a 9- 
letui Jan obj%l (2 Marca 1464) drugie opactwo w Pasaignano, nic- 
dlugo potřm treecie w Monte-Caasino, czwarto w Moriniond, kanonje ka- 
tedrálně we Florencji, Fiesolc, Arezzo, prcpozylurg vf Prato i v. ta. 
Wszyatkie to godnoáci uwieiíczyl kapelusz kardynalski djakoiiskiega tjtulu 
JK Xarji P. in Domíaic^. JMa bÍ^ loziimieé, ie nilodzieniec do íadne^ 



Uop X Papwt. 105 

pcawie z tych benefi<j6w nie zagl^dal; oddawat 8i§ tylko naace J§zyków 
Jtaroiytaych, archeologii, fíiozofji, poezji, uprjsyjemniaj^c Bobie muzyk^ 
tdiwile wytchAienia. Innocenty Vin tež, mianiij%c go kardyaalem (w Pažd. 
.1488)^ praez wzgl^d na powiaowactwo (Franciszek Gibo, syn Innocen- 
tego YIU, mial za žoii§ Magdaleny Medici) i na proáby Wawrzyáca Me- 
dici, wyražnie zaatrzegí, žeby oznaki tej godnoáci wloíyi dopiero za 8 
lata, prsez ten czas áeby przykiadaí bíq do teologji i prawa kanoni- 
cznego na oniweraytecie w Pizie, i od tej zwtoki. žadne proáby ojca uwol- 
mé Jana nie mogty. MRožonego ivamnku kardynat-nominat z cblub^ do- 
pehiil: nzyaka} itopieú doktora prawa kanonicznego, wyáwiQcony zostal 
na 4Jftkona i, przywdziawszy uroczyácie we Florencji parpurg, udal síq 
áo Rzymn, gdzie w gronie kardynalskiém zasiadl (w Marcu 1492 r.). 
Niedhigo jednak tam przebywa). W tymže roku bowíem umarl mu oj- 
tíec (8 Kwiet.)* We Florencji w skutek tego naet^pily zaburzenia, wy- 
wotane kazaniami Savonaroli, d%£%ce do obalenia wladzy Medyceuszów. 
řiotr, starszy brat kardynala, nie umial sobie poradzió z wichrzycie- 
lami; Jan przeto wrócii do Florencji i zachwian% powagg domu swego 
na nowo podniósl. Pobyt swój uáwietnil: on tu szlachetn% wspanialoáci^: 
zaj^t Bi§ losem dawnych nauczycielów swoich i innych uczonyeh, którzy 
przez émieró swego protektora, Wawrzyúca Medyceusza, do ostatniej pra- 
wie ngdzy przyprowadzeni byli. Kardynat wszystkich hojnie opatrzyh 
Ficinowi zrezygnowal swój kanonikat; Chalkondylasa splaoÚ dhigi, utrzy- 
mywat go, córki jego wyposažyt i za m%ž powydawal; wsparl innych 
greckícb wycbodžców. Šmieré Innocentego VIII (25 Lipca 1492) powo- 
lala go znów do jElzymu. Na konklawie obrany zostal Aleksander VI, 
z dawna nieprzychylny Medyceuszom; Jan glosowal; pko niemu i zaraz 
opoécii Bsym (Sierp. 1492), žeby wrócič do rodzinnego miasta, do swych 
k8i%ftek, úo towarzystwa uQzonych, áo studjów humanistycznych, i kiero- 
waó krokami bmta swego Piotra. Dwa lata spokoju, jakiego tam užy- 
wa), zaUócone zostaly spiskiem, do którégo naleželi nawet niektórzy 
cztonkowie rodu Medyceuszów. Chcieli oni obalič rz%dy Piotra Medici; 
króla francužkiego zapraszali, žeby Florencji z pod tyranji Medyceuszów 
wyswobodzii, obiecywali mu wsparcie pieniQžne i zapewniali, že byle sig 
tylko pokazal, lud go z otwartemi przyjmie r^koma. Spisek wprawdzie 
wczeónie odkryto i winowajców wtr%cono do wi§zienia, lecz burzy, jaká 
xawisla nad domem Medyceuszów, zažegnaó nie zdoláno. Gtówniejsi spi- 
skowcy zdolali uciec na dwór francuzki; ludy wloskie, przygotowaue ka- 
sárnami Savonaroli, oczekiwaly Karola YIII, jako aniola Božego, maj%- 
eego nkaraé tyranów, zreformowač Košciól i wyswpbodzió Ziemi§ ó. Ka- 
rol VIII, którego juž przywlaszczyciel Medjolanu, Ludwik Sforza, przy- 
2wal by) na pomoc, rzeczywiácie wyprawii síq do Wíoch. Miasta jedné 
po dnigich dobrowolnie otwieraly mu swoje bramy; które zaá stawiiy 
opor, zostaly zburzone i zlupione. Piotr Medici, nie ufaj^c wlasnym si- 
iom i boj^c Bi§ podobnego losu dla Florencji, nie czekal až Karol VIII 
podst^pi pod jego stolic^, lecz sam udal síq do obozu francužkiego i przy- 
J4I upokarzaj%ce warunki (Paždz. 1494). Lud florencki oburzony, že 
ugod§ bez jego wspótudzialu zawarto, podniósl bunt pko Medyceuszom 
(10 IJst. t. r.), paláce ich ztupil i nowy rz%d ustanowil. Piotr Medici 
ledwo z žyciem ujšó zdolal; kardynal, przebrany za francmk^Aivii.^^^ Vd^Ll^ 
ttciekaó musial. W LoloDJi bardzo žle go przyj^to, leďwo v) C9k^\A>\^^\)^xQ- 



I 



10tí Leon X Papiež. 

džiny Vitelii, po bilku dniach ttitactwa, znalazt przytnlet; brat zaí J 
ndal sie do Wenecji, Klika rázy zduwato si^ Medycenszom, žel)§d9 mo- 
gli wrócié do Florencji i odzyskaé stracoa% wtadze, iecz wazelkie Srodki 
kn temu užyte do niczego nie doprowadzíly. Zawiedziony w awych na- 
dziejacb kardynat, nie spodzienajqc aig byó dobrze pnsyjgtym w Rz}'mie, 
dopóki tyt Aleksander V!, puácil sif (1498 r.) w podróí nMtow% po 
Eiiropie, w towarzystwie nieodtqczne^o od lat nitodzieiiczycb przyjaciela 
i nauczyciola, Bernarda Dovizí, oraz kitkn innycb osob. Zamierzal on 
ewiedziá Niemcy, Niderlandy, Anglj^, Francjg, Hiszpanjf; p6žaiej jednak 
skrócil podróí, zanieohawszy Auglji i HiGEpanji.Jmi^ Medyceuszów sla- 
wném byřo w Enropie, mianowicíe mi^dzy uczonymi, w vfielu przeto 
miejscacb Jan doznal íwietnego przyj^cia, téra bgrdziej, že áwieže nie- 
szczfácie. jakie spotkafo ród jego, jednalo mu wspólczucie. W Angsbnr- 
gn np. ca!e raiasto wyleglo, žeby uroczyScie przyj^é tak dostojnejío jo- 
ácia. Kardynat zwiedzal wszgdKie koácioly, bibljoteki, pomniki sztaki. 
W Rouen podeJrzHwy kommendant niiosta wtrqcit go do wiezíenia, ik^ 
dopiero na instancjg brata Piotia, b^d^cego wówczas w obozie francnx- 
kira przy Lndwiku XII, wypnazczony zostat. Przebieglszy nastupme Fran- 
cjg, w Marayiji wsiadt na okrgt, žeby jechaé do Genui; burza zagniUa 
go do Sawony, gdzio si% spotkat z kardynatem Jnljanem della Rovere 
(póíoiej Jnijnsz II}, Btroniqcym jeszcze wi^cej niž nasz Jan od Aleksao- 
dra VI. ZabawiwBzy krótki Czas w Genui, udat si? do Raymn. Zapewne 
Toniasz Inghiranii, nii^yá wychowaniec Wawrzyňca Medici, teraz w ta- 
škách bgd^cy n Aloksandra VI, sklonit tego Papieía, že Janowi Medici 
pozwolil przebywaó w Rzymie; pĎJniej navet Aleksander ponzÍ4l ku 
niemu sympatje, gdy widzia), íe mtody kardynat prowadzi ■ 2ycie ciche, 
oddané nankom, i stroni od nszelkich spraw pnbliczayoh. Jan przypa- 
trywat si? bacznie polityce Aieksandra VI, Iecz íadnego nie bral w niej 
udziahi; zbieral na uowo bibljotekg, prowadzit poEzukinania archeolo- 
giczne, otaczal si§ nczonymi humaniatami, poniagat bratu do odzyekanift 
wíadzy we Florencji. W ten spoaób przeazedl mu pontyfikat Alekaasdra 
VI i Piasa III (iboa). Pod JuJjuszem II Jan Medici mustat zaprzesto^ 
prsynajmnicj jawnycli staraii o riorencjc, bo Juljnaz, niechgtny Medy- 
ceuazom, szczerze sprzyjaí éwczesnemu jej gonfalonierowi 8oderini'emii. 
Powoli jednak rzeczy aig zmienity: nnsz kardynat zawart ácistq ptKjjitú 
z Bynowcem Papieía, Galeotto Rovere, kardynalem wice kanclerzMB, rd- 
wnie jak on miloánihiem naok; przez niego pozyskal wzglgdy Jnljnaza 11; 
z driigiej Kfli strony Soderini przeniowierzyl 8i§ Papiežowi, bo príjítal 
do stronnictwa francuzkiego, podcías gdy Jnljuaz zact^tq z Francjii pro- 
wadzit wojn^, nadto pozvolit na otvrarcle pseudo-aoboru w Fizie i navet 
nie dsnno (ifioe) prxez Juljnsza odzyskan% Bolonj^ poci^gu^l, íe st; 
z pod nladzy papíozkiej unolnita. Juljusz 11 žebral wojako, na ezele jego 
postavil Jana Medici, z charakterem iegata Bolonji, i na odzyskanie lej 
provincii vypravit. Pierwaza ta wyprava kardynata, równie jak i pó- 
íniejazo, poazta niepomyálnie. Oblegí on Boloni^ fw 6md. 1511), Iecz 
nadeszla odaiecz francuzka i tichodzic przed ni% musiat. W drodze ku 
Ravennie nad rz. Ronco przyszío znów do atarcia. Jan Medici objeídial 
pole bitwy, pocieszaj^c ranných; w tem napadl naii oddziat francuzki 
i jKijmat v nievolg (ii Kviet. 15I2). Jako jeniec zavieziouy uajprzód 
do Medjohaa, potem, gdy medjolftůczycy vyp^dzili franoozów, ea voj- 



Uon X Papitž. 107 

8kiem francQskiém jechiď do Francji, maj^c przy boku swoim kapeltiUt, 
ksi^daa Bengallo^ Nie dojechat jednak, bo podczas przeprawy przez rz. 
Po, pod Gairo, ivdaoáó miejscowa, z namowy ks. Bengallo, rsucUa bíq na 
eskoxt^ francnzk^ i jeňca nasssego nwolniia. ^ Nazajntrz, gdy sznkat prsy- 
tnlka n Bernarda Malaspiny, o mslo že drugi raz nie dostat 8i§ w r^ee 
francnów, bo Malaspina przytrzymal dostojnego zbiega i doniósl o nitn 
fraocnzom; lecz dbwódzea francnzki wzgardzil przy^ng% Malaspiny, a tak 
Jmu Medici Bzcz§iliwie doBta} síq do Rzymn, gdzie z radoád% przyj§1y, 
olrzymai na nowo legacJQ boloúsk^ i t^ zaraz obj%), wyprosiwszy i?pn6d 
Q Papieža przebaczenie dla zbontowanyoh boloúczyków, których jnž 
wypgdzeni z Wltpcb francnzi wspierač nie mogli. Wnet potom Jan dopi%} 
npragnionego od dawna celu. Jnljnsz, II, nkoúczywszy wojn§ z Franc}), 
z nieprzyjacielem zewuQtrznym, przyktadnie ukaraó postanowi} tycb, któ- 
Tzy podczas ostatniej wojny go zdradzili. Do tej liczby, jak widzieliámy, 
naleža) zwierzchnik rzpitej florenckiej Soderini. Dzielny wódz Bajmnnd 
Cardona, któremu Papiež polecil zaj%č Florencj§, w krótkim czaaie z žá- 
dnými hiszpanami dané sobie zlecenie wypeinit. Za wojskiem udat síq 
Jan Medici, z tytidem legata Stolicy é. (Síerp. iď12), žeby weFlorencji 
administracyjny porz%dek nstanowió. Obecnoéó jego ochronila FlorencJ^ 
. od krwawego odwetn: hiszpanie bowiem nie nwažaii ani na wiek, ani na 
pleé, i nawet do áwi^tyú za nciekaj^eymi wpadali. Wjazd do rodzinnego 
miasta odprawii Jan Si Sierp. 1512, rz%dy swoje odznaczyt wielk% )a- 
godnoáci): tycfa, którzy niegdyé maj§tnoáó Medycenszów roztotpali, zosta- 
wil w spokojn; od przywtaszczycieli nawet odkupywal pami^tki i naukowe 
zbiory rodzinne; wielk% rad§, cho6 w niej zasiadali przewa^ie wrogowie 
Medycenszdw, zostawil w caloéoi i przy wszystkich attrybucjach; obywa- 
tele mieli wszelk^ swobod^ w wyborach. Dopiero póžniej, gdy si^prze- 
kona) o zlycb d^žnoáciaeh senatorów, nlegaj^c namowle przyjaciól, wiel- 
k% rad§ rozp§dzi}, nowych cztonków do niej wprowadzi) i przez nich 
brata swego, kardynata JnQana Medyceusza, nst czele rzplitej postawih 
Malkontenci nknoli nowy pko catej rodzinie Medycenszów spisek, do 
kt^ego nalézat i przewrotny Machiawel. Na szczQécie spisek wczeánie 
odkryto: Machiawel wtr^ony do wi§zienia, dwaj inni ámierci^ zoitali 
nkarani. Gdy tak Jan sprawowal: rz^dy Florencji, przyszta doň wieáó 
o émierci Juljnsza II ^f 21 Lut. 151S). Sam b§d)c chorým, nie mógt 
zaraz na konklawe podi|žyó, które sig tež bez niego rozpocz^lo (4 Mar. 
t. r.). Po trzechdniowej z Florencji podróžy stan%l w Rzymie (6 Marca), 
jako pierwszy kardjrnal-^jakon obj%l: zaraz swój obowi^zek zbierania 
l^osów elektorskich, a po kilku dniach konklawy przepisan% liczby wo- 
tów sam otrzymai (li Msrca) i pod imieniem Leona X Papiežem ogto- 
szony zostaL Nowy elekt posiadaí w Rzymie wielk% popularno.4ó i dla 
tego, skoro ^ylko kardyni^^jakon o jego obiorze wieéó podat, thimy 
duchowieňstwa, szlachty i ludn, piUac konklawy otaczaj%ce, z radoéci^ 
wolaó pocz^ly: „Niechžyje Leon! Pallel Palleť^—roznmiej^ przez ostatnie 
wyrazy herb Medycenszów, w którym s) trzy piiki (palle). Witano nowy 
ten wybór jako jntrzenkQ dnia cichego i spokojnego, po wojowniczém 
panowaniu Juljusza II, jako er% szcz§ácia dla tycb, którzy 8i§ odznaczali 
nank%, talentem i cnot^. Ponicwaž L. byt dopiero djakonem, wyáwi^cono 
go na kaplana (id Mar.), nastfpnie na bpa (17 t. m.)\ o\>ttí^^ ^L^torcvid.- 
cyjny odbyt 8i§ 19 Mar,; uroczysty zaá ingress do bai^Wki \^\«t^\i^- 



^r .108 Leon ^^M 

ikÍ6'} odtoíono do 1 1 Kwictnia, .iako rorzuicy bitwy nsd Roaco, n ktďr^^^ 



I 
I 



dostal aig byl do niewoli w r^e francazótr- Podczas tcgo iogressu L. 
jechal aa tyiii aainym koniu, ktůry go nosil podczas bitwy i które^to 
odkupit i ze szczegálnq chowaí piecaolonitoáci^. Lnbo jut za Jaljusza II 
Rzym by) ogniekiem wBzelkí^o rodzaju taleotóv, jednakie vyuiesienie 
L'a JC8ÍCZB wi§cej aczoayoh i artysUiw do toj stolicy áciqgaglo. Jednych 
powoíywal aam L,, drndzy, przypominajqc sobie stodkie ohwile, juí-to 
tře Ftorcncjl n domu jego ojca, juž gdzieindxiej z ním ap^dzone, sami 
przybywali. L. vfszystkich aprzejmie przyjmowal i by) dla nicli hojuvm 
mecenášem. Aby si^ snobodaie oddaó podniesionia nank, h. staral 9ig 
o pOwszecbay pokoj. Tego takže nymagata obroaa clirzGácjaDÍzmn przed 
Bzorz^c^ 3ÍQ coraz wi^cej pot^g% tureck%, o której puwstrzyiuatiiu Papie- 
ie ci%glc inyák>li. Jeszcze przed koronacj^ Bwoj% pisal L. do ZygmaatB 
I, krůla polBkicgo (liat z I5 kalend. Apríi. tbis \9 Petři Bembi Epin. 
Leuu. 1. I ep. 13), íoby go pogodziÉ z wiclkiin raisti-zem krzyžackim 
Albertem brandebnrgskim, który póíniej tak haniebuie zdradzi) Koéciót. 
Siitn takže czyait kroki ku pojedaaaiu z Ludnikiem XII, królem fran- 
cuzkim (list z SI Mar. i^is r. ib. epist. t): cierpiiwíe czekal, žeby 
Ludwik zakoúczyt odazczopíeústwo, rozpocs§te pseudo-soborem pieaáskim 
<idi.); tolerowat g)o3zenie nyroków pko Juljuszowi 11 w Parytuí Lyonie: 
Il-ck gdy Ludwik, cbc^c kouiecznie odzyskač Mcdjolan, z którego tak 
liauicbaio v roku pi-zcsdym wojska jego vyp^dzono zostaly, mimo npo- 
maieň Papieía, zawarlszy z wenecjauami sojnsz i przez nicli positkova- 
ny, zaj^t l^ombardj^ i wojska papiezkie rozproszyt, musial tež L. pko 
njcmu bí; Qzbroič. Wojna krotko trwala. L. wazedl w lig; z Uonrjkiciu 
Vili, králem angielskim, i z cesarzeni MaksymilJaDem 1 (traktát v Me- 
chliaie d Kwiet. 1513), zwerbowa) sznajcaráw i na nowo ich do Lora- 
bardji wyprawit. Fraaeuzi, aa glong pod Nowar^ pobici fe Czerw. isu) 
i z drugiej strony przez aaglik6w najecliaiii, mnsieti ustqpič; Maksymí- 
Ijaa Sforza odzyskal kai^stwo medjolaúskie. Skoro tylko Ludwik Xil 
zapropouowat zgod^, L. uatyc)imÍBSt aapisal do Hcuryka Vlil (ap. Betab. 
Epist. Leoa. 1. b ep. 19), í.eby wojay znprzestat i orgi na turka zaoho- 
nid. Honryk icž zaraz wraz z wojekiem opuácil Lilie (17 Pažd. 16I3). 
Zgoda jednak nie byla Hzczer)i. Ludwik XII ci%gle mySla) o odweoie sa 
pora^kg pod Nawarr^ i o opanowaniu Wloch pútnocnych. Zamivy to 
grozily Stolicy Apost. útraty jej aiepodlogloáci, któr% takim kosztem zdo- 
by! Juljusz II, i dla tego L. musiai przeazkadzač wszolkiemu áciíIejszeDiu 
poifczeniu aÍQ króla francuzkiego z cesarzem Maksymiljancm I, orai 
z królem hiszpaúskim Ferdyuandea, bgd^cym panem Wlocb potudtúo* 
wycli. Od cesarza Maksymiljana kupit ksÍQBtwo Modeay za io,OúO dn- 
katúw w zlocie, žeby je, wraz z Parm^, Placeacji i Keggío, oddač bratu 
Bwomu, kardynalowi Jntjanowi Medici, poduzas gdy brat jego stryjcczay, 
Wawrzyniec Medici, zasiad) na tronie toskaňskim. Tym sposobeiu zabez- 
pieczyl BoBianjg, bo nieprzyjnciej, zauimby ai@ doatal do tej prowincji, 
musialby wprzód zdobywaó Iteggio. Parmg i Placencjíi; gdyby zaš i tego 
dokDoat, armja papiezka z Modeny moglaby byla zaj^č Lukkg, Piz$ 
i Florencje i odwrót bylby przecigty. Potrzeba byto jesicze Wenecj§ 
odci^gni^č od sojuszu z Fťancj%. Wyslauy w tyra cnlu (pod koniec r. 
ibi4) kard. Uembo, zuakomity mówca, nic wskórač uie laůgl. Sonai 
wenociíj mowy jega stuoiiit z uwielbieniem, Urí aatyclimiaat przeslal j% 



Lbqr^ X Papitt. lOei 

królowi firancnskiema. dmieré Lndwika XII (Stycz. 1515) byla powodem, 
iž do wojBy zaTB2 nie przyszto. Nast§pca jego FrancÍBzek I przybral 
tyti^ ksi§cia medjoladsldego, leez z zaborczemi planami swemi z pocz^- 
ticn 8ÍQ okrywal. Napróžno, przez nominowanie kardjnaia Jnljana Mé** 
dici arejbpem Narbony i wyshmie nczonego filologa Badé (Budaens) do 
Bzynni, chcial sobie nj^ó L*a. L. nie dal si^ wcii|gii%č, bo wiedzial, czóm 
groolo Stolicy Ap. obce panowanie w jakiejkolwiek cz§áci Wtoch. Jedna 
i droga strona poez^la teraz szakaó sprzymierzeňców: Francinek I zape- 
wnit sobie pomoc Wenecji i Oenni i nbezpieczyi 8i§ osobným traktátem 
ze strony Ang^i; L. znów pot^czyl ú% z Ferdynandem, królem hitzpaú* 
^im, s ces. Maksymi^anem I, zwi^zal w konfederacjQ mniejsze paúztwa 
wioakie i wyria) do Szwajcaiji kardynala Hatensza 8chianer'a, bpa 8ionn 
(w Szwajcaiji), teby, w razie potržeby, obserwowal mchy wojsk nieprzyja- 
cielskich i zwerbowal szwojcarów do armji papiezkiej. Wojn^ rozpoea|l 
EVandezek 1 i bardzo pomyáfade. Na czele 00,000 francnzów przeszed} 
Alpy drogami, po których bíq go najmniej zpodziewano; Me^jolan zbnn- 
towal 8ÍQ na jego kon^ó, Genna dobrowolnie otworzyla mn swe bramy, 
AMoandija, Tortona, Asti wpadty w jego r^ce; Proeper Colonna, ni^- 
dáelm^tty wódz owej epoki, zoztal jeácem. Strach ogarn^} sprzymie- 
rzonych. Geearz Maksymi^Ján i Ferdynand katolicki nie przysylali obie- 
eanycfa zasilków, wojska odmáwtty shižby, bo im ile plaoono. W po- 
ptoefan (^ólnym kardynalowie nal^aj%, žeby si§ pojednaé, niepomni, že 
gdyby Papiež nst^pU, tkompromitowatby tych, którzy w obronie intere- 
86w Eoádota walczyli, ntracilby oraz najpíQkniejes^ ozdob§ paňstwa Ko^* 
ádelnego, RomaDj§, nie mówi^ o Parmie i ínnych. Jeden tylko kard. 
Mateiizz Schisner przeciwnego byt zdania. Dzielny wojownik, kaptan nie- 
akažonyoh obycza}ów,'nie<^aniczone zaníanie ■ swych žolnierzy posiada- 
Jicy, poj%l débneyle, w razie zaj§cia Italji przez francuów, Papiež bylby 
niewolnikiem, Szwajcaija ntraeflaby sw% niepodlegloáé. On to pod No- 
inur% pobit francnzów, na nim teras spoce^ nadzieja wyzwolenia Wtoclr* 
NiezBcz^áde mieó cbetoto, že 1 jego bohatersey zzwajcarowie w bitwie 
pod Marígnaao (18 i 14 Wrz. 1515) zwy.oiQleni zostali. Za tóm zwyd^t 
ztwem. poszto zij^cie Medjolann przez francnzów i droga do Florén^ 
i Bolonjí stanuta im ctworem. MAkzymilJan Sfor^a zrzekt ši§ dobrowoif 
nie ksi^#a Me4Jolaú8kiegie M pensj§ roczn^. Žebypaňetwo Koácielne 
odizpuié, zmnazony byl L. wejéé w negoojacje (Paádz. 1515) iwy8tatd6 
Medjolann Lndwilu Oanoesa dla poroznmleniá aiQ v petnomocnikami fran* 
cmlďmi. Ganossa nzyskat zatnymanie Medycenszóiw we Florencji i zozta- 
wieoie Bolonji przf Pápiežn, w zamian czego nrasiat nzt^pió Panny 
a Placenej4 i przyrzec odwotanie wojek papiezkich, zostaj^oych w stnldMe 
cesarza pko wenecjaňom. Wamnki to byty eí^kie: plerwázy bowiem 
olialat w znacznej cz^áci dzieto Jnljasza II KJntjnsz wcielit Parm§ i Pla^ 
cencj^ do paústwa Kojč.; popnsednio bowiem nalézaly do Medjolann) 
i ntwierdzat panowanie francnzów we Wtogzecb, drngi podnoeit py<^ 
Wenecji i ostabiat šity dprzymierzeňców papiezkieb; dla tego L. oci^gal 
ii^ z ich zatwierdzeniem, 4op!ero gdy Franciszek I zagrozit wkroczeniein 
do Romanji, zjechat si^ z nim w Bolonji (11 Grud. 1515) i tam glówne 
punkta zgody wspólnie z nim uložyl. Franciszek i ówita jego byli z uprze- 
dzaj^c^ wzgl§dem L'& grzecznoáci%. Opowiada naoczny ^^\Q^^e\L ^vrA^ 
de^Grassi IJ^aw de Grassis, ap. Audtn, Hist. de Leon X,li l^^>í^*jrs 



r 




I 

I 

I 



iW Leon X PapJež. 

Papiežowi ntedf towarzyszyí. í.e podczas Mszy, odprawianej w o 
euxúv przcz L'a (13 Grud, t, r.), L. po kommuiiji odwrůciř sig do kró- 
la fraccuzkiego i zapytal, czy nie íyczy sobie kommunikowai;. Król 
údrzelil, ii Die czuje sÍq w 8taiiie taski, lecz olicerowie jego gor^co pro- 
gn^ dost^pič tego szcz^Ěoia z r^k Namiestnika Cbrygtusowego. Prz>*st^- 
pďo wifc icb 40 z pobožDoéci<| do ottoiza, a 2c hostji przygotovano 
tylkc 30, przeto lo masíano przťtamač, aby naboíeústwu wojonnikóff 
uCEynič zadoió. Ci 40 stanowili tylko drobný ci^éé dworzan, pragnqcych 
przyj^ konimunj^ z T^k Jego ^iri^tobliwoáci; krůl bowlcm sam mustat 
wielkf ich liczbg odaDDq6, žeby zQakomitszym zostawiů miejscG. Jeden 
1 bargnóff, nidz^c innych komm«aikuj%cych, na glos zawotiit; .Najíwi?- 
tszy Cjcze! byíbynJ Bzezeíliwym, gdybyra inógl pri!jj%Ě Ciato Paňskíp 
z Twej r§ki, leci íe mi si? to Bzczelcie nie dostalo i gdy nie rooge si? 
Tobio wyspowiadad do ucba, wyinaj§ gtoáno swój grzech: že z calej šity 
iralczylem i to jako wróg pko Juljuszowi II, te na cenznry jego nie 
zwaíalem." — „I ja, dodat król, bytem i jestem w tyro samým grzechn." Po 
królo to samo nyznawali inni barouowie, prosz^o o absolucjg. Papieí 
wyci^gn^t r^k^, pobtogostawit wszystkich í od kl%twy rozgrzeszyt. Poczém 
król rzekl jeszczG: .Nic dziw sig, Ojcze é., že wszyficy ci s% nieprzyja- 
ciotrai Jaljasza II: od boniem aam by) najnigkszym wrogiem niLSzyiu 
i Die znaiiámy w terožniejszym wieku straazlinszego nieprzyjaciela w bo- 
jach nad Pap. Juljuaza II, który rzeczywiácte byl bardjo modrým hctma- 
uem i przystato mu byč raczej wodzem, niž rzymskim Papieíem." Podczas 
ukladów, oprócz juí umiiwionych w Medjolanie warunków, žqdal Fran- 
ciazek I pomocy pko Noapolowi, oddania Modeny i Reggio ksigclu Fer- 
rary, przebacKeuia dla ksigcia z Urbino (byl nim Franciszek dcUa &U- 
vere, synowiec Juljusza II). L. odpovriodzíal, 2e dla Iltszpanji ma pewne 
obowi^zki i že zreazt^ po šmierci ťerdynanda, której niedlu^o spodeie- 
waó EÍQ trzcba, zobaciy, jakiej polityki trzymai^ mu 8ie wypadnie. Co do 
Modeny i Keggio, í%dal L. zwrotu 40,ooo dokatów, zaplacoaych cesa- 
nowi, a tych Franciszek I zwróció nio byl w stanie. FraacisEek Rovere, 
jako zdrajca i ci^lc buntnj^cy sig wazal, nie zailuguje na protékej^. 
Krúl francnzki ve nszyatkicli lycb poaktach nst^pi); nadto, fllauoHCCO 
przyrzekl znieá6 w anym krajů sankcjg pragmatyťen%, miejsce któtej 
mial zaj%6 konkordat, i zostawiwszy kauclerza awego Dnprat, teby & kar- 
dynalami punkta konkordatu uložyl, obdamony rúinemi ducbowuemi ftty- 
nilejami i láskami, v najlepszej z Lem zgodBÍe opuScil líolonj? (15 
Grnd. líid). Konkordat rzeczywiácie przyizedl do skutku i w Bzymio 
púÍQÍoj ogloszonym zostiiJ (le Sierp. 151T). Franciszek Koboni^zania 
swego dopetnil i, mimo oporu parlamentu, znióst sanbcj^ pragmatycznq. 
L'b tylko posqdzaj^, lubo oieslusznie, 2e cesarza Maksymiljaaa pobndsU 
do wojuy z Francj^ i w niej dawa) posilki. Prawda že L. nic m6gl 
spr^jač potitycu francuzkitý: Francja bowiom juí pnesilo od lat 30 
níepokoUa Stolicg é; danala opičky i pomoc buntowniczym baronem 
rzymskim za Aleksandra VI, kardynalom odszczepieúcom za Juljusza 11, 
nie nstuwala najeidzač Wtocby, ruinami napetnita Bresclg, Nowar^, Me- 
djoliui, sam K?.ym nawnt, do tego byla stron^ zaczepiaj^c^; dopůkí oua 
Kajmowala Medjolau, nie byla bezpieczu^ Parma, Plaoenoja i iune posia- 
dtoici koácielae. Nic wigc dziwncgo, žo L. nie wyrzekat síq dawnycb 
fiprzymieneácóvi, že nie ufal fraucuzom i te rad livt ^í ich pozbyó przy 



Uon X Ptptiž. 111 

pierwsaoj lepszej sposobnoáci, mimo to jednak podozas vojny Maksymi- 
]jana I z francnzami we WloBzeck (na wiosn^ 1516) pozostal nentral- 
nym, owszom, wprzód jeazcze kardynala Schinaeťa surowo npomnial (16 
kaL Hart. I6I6), íebj zaci^ów žádných nie robit i pokojn rzplitej 
chneécyaňskiej nie mieszai (fiemb. £pi8t. Lieon. 1. XI ep. 29); legatowi 
ie* iwemn przy kantonach szwajcarskich polecit (pridie kal. Mart 1&16) 
Eopetnie nie brač udziala w sejmie i nic nie czynič, coby Franciszka I 
ofanteó mogto {Bemb. op. c. 1. XI ep. 34). Przyrzeki wprawdzie, gdyby 
Medjolan by) napastowanym, daó 500 lodzi. zbrojných i 3,000 szwi^ca- 
r6w; leča gdy cesarz zaž^dai spehiienia tej obiotnicy, wymówit ai§ nie- 
moinoéci^, poslal tylko korpns z Florencji. Ch^ó ntrzymania w catoáci 
paáaiwa Koácielnego i niezawisloéci papiezkiej, oprócz wojny z Francj4, 
nastrfczyla Hni innydí jeszcze nieprzyjaciól. Žeby ai^ bowiem ubezpie- 
csyé, potrzeba mn bylo prowincje, tak poárednio, jako i bezpoárednio 
podlegaj%ce Stolicy á., lub z jej po9iadtoóciami stýkajíce, obsadzič Indžmi 
Bobie przychylnymi; dla tego bontnj^cych bíq wazalów i gubematorów 
Qaawal, 8taraj%c síq miejsca ich obsadzič cztonkami swej rodziny. Obn- 
dzily 8i§ w skutek tego nienawiáci rodowe, posnni^te aá do zamachu na . 
iyde L'a. L. za róžne przewinienía odebral gnbematorstwo Sieny Bor- 
ghesemu Petmcci i majetek skonfiskowa). Brat Borghesego, kardjrnat 
Alfons Petmcci, czlowiek charaktem gwaltownego i máciwego, obraženy 
o to, pocz%l gloáno wyrzekaó na maieman^ niesprawiedliwoáó i nawet 
odgražaó, že Papieža pnblicznie na konsystorzn zamorduje. Wzgl^d na 
purpurow^ sntanng wstrzyma} go od tego, jož postanowionego zamiyn, 
ale máciwej ch^i nie zniweczy). Nie ámieij^ osobiácie krwi rozlewaé, 
AJfona Petrucči wszedl w zmowQ z najcelniejszym operátorem rzymskim 
Baptystil VerceUi, Aeby ten, opatr^j^c fistal^, na któr^ cierpiat L., wpn- 
itíX do raný tmcka^ Lekarza tego L. nie nžywal wprawdzie, lecz Pe- 
tmcci, niby iMrzez troskliwoóé o zdrowie Papieža, jot to sam, jnž przez 
•wych koUiegów kardynafów, jož przez inne osoby go nastrkal, prosz^c 
nailnie, ieby si^ jemn L. powierzyL Na szcseáoie L. wstydzil si^ komu 
ianemn, prócz swego zwyklego lekarza, ran^ pokazywaé, i ta wstydliwoáč 
go ocaUla. Petmcci pewny, že pr^dzej czy póžniej celu dopnie, jnž na- 
praód pocz%t zapowiadaé, kiedy Papiež nmrze. ^owa jego doszfy do nszn 
L'a; prsejQte listy, pisane cyframi, podejrz^ie utwierdzily, a po zbada- 
niii sekretarza kardyaalowego nie bylo jnž prawie w^tpliwoáci, že nikcze- 
mny spisek istnialrzeczywiácie. Nieznacznievg^toPeitracei'^^, który, wobec 
vyinaczone;) do tego i z kardynafów zložonej kommissji, przyzna) síq do 
wasystkiego i wskazat, jako wspólników, ze éwiadomoéci% wszystko appro- 
big^ych, kardjnalów: Bafala Riario, Franciszka Soderini, Adrjana Gor- 
iieto i Bandinello de Sanli, z których ostatni cieszyl síq szczególniejszóm 
IiRywi%zaniem L'a. Wszyscy oni przyznali síq do winy. Petmcci, po 
sd^gradowanin (20 Czerw. I5i 7), zostal w wi§zienin udnszony (23 Czerw.); 
Yercelli lekarz i sekretarz Petmcci'ego Ninio nazajntrz ówiertowani; 
Sanli zdegradowany (22 Czerw.) i na dožywotnie wi^zienie skazany, lecz 
póžniej wypnszczony za zloženiem kary pieni^žnej; Soderini i Gorneto 
zostawieni przy godnoáciach, zaplaciwszy wprzód po 25,000 dukatów, 
leez Rzym opuécili. Riario, zawzigty wróg Medycenszów, zdegradowany 
wspólnie z Sauli^m, zaslngiwal na surow^ kar^, lecz bO^^QC) ^\]^^\A)^^ 
które przyrzek/ za niego wyplació skarbowi papiezkíemu \>Q%*^X^ ^\i^\^^ 



I 



112 Leon X Papiež. 

sieneňskl Chigi, uznat L. za dostateczn^ ekspjacj^ i win^ darówi 
ka uawet ilni potem poilczas Mszy š., odwróciwaz}' si^ do uiogo, prze- 
baczyl wszeik^ aruz^, prosz^C, žebj i on nanzajem po^yl Bi$ víszelkíej 
ku niema niech^ci. Nieco przed spiikiem kavd^uala Petrocci otrxyma) 
zastužon^ karg Franciszek Rovere, ksi^íe Urbino, za którym, jak widzie' 
liámy, bezskutecznie ivBtawiat sig król Francisiek I. Rovere od strjja 
swego Pap- JuljoBza II olrzymal w leonoSó ksigstwo Urbino, fecz ju2 
i jemu nJebardzo okazj-wat sig postnazDym: nie ohcjaf prEywrócift Me- 
tlyueuszów na trou tloroncki, jak mu to Jnijnsz II polecií; vi bitwie pod 
llancnu^ (1G12) ácigat wojeka papiezkie; nadto, w biah* dzieii Kamordo- 
nal kardynala Franciszka Alidosi i tylko Tvstawieanictwu niegdy kardj- 
aein Jana Medici byt winien, 2e przebaczenie otrzym^. Kiedy potem 
francnzi zajeli Medjolan (iois),kazai mu L. przyslaií awoje wojsfca pod 
chorqgiew papiezk%. Rovere postál, lecz po pewni5ra ociftganiu i za póžno. 
Za zdradf pozbawtouy ksigstwa, szukat (irotekcji u Franciazka i, lecz 
napróžno; Franciszek bowiem zobowiqzat si@ iiie dawaó žadnej opieki 
nieniemym nazalom Stolicy i. i dla tcgo instancji za nim, gdy rai zo- 
stata odpartq, powtarzaů nie ímiat. Zapozwany do Kzymu, Rovere prú- 
bowal przez inne osoby wyjeduač sobíe przebaczenie, a polajemnie sig 
zbroít, žeby sig na ksigslwie sií^ ulrzymaC. Uzbrojenia jednak nie po- 
mogty: L. wyprawií wojska fiwoje, ktůre, Eaj^wszy Urbino, Wawirytíoa 
Medyceusza (synowiec L'a] na ksigstwie osadzity. Rovere uchodzié mu- 
sial, niedhigo jednak wrácit ;; banda awantDiaików i, (Izi^ki zdradtia 
gut»matora, opanowat Urbino. Z posilkami ki'6Ión: his^pai^skiego i fran- 
euztiego, dowodzonerai przez kard. bibbiene, L. wypedzil najeídzoe 
(1&16), zabronit jeduak docbodzič spóluików i pomocników jego buntn, 
zostanit nietykaluyui majetek jego žony i pozwolit mu zabraé bibljotek^ 
nraz z ructiomoáciami. Przez wyp^dzeaie niarotomnego wazala i odda- 
nie ksi^Htwa Urbino Bwemu synowcowi, L. zabezpieczyí posiadloéci paů- 
stna Koícielatígo ze strony francuzów i ivszelkiab iunych panón Wlach 
pólnocnycb. Wewn^trz podníóst powagg Koéciola rzymskiego, przez no^ 
minacj? nowycb kardynalón (na konsystorzu 20 Czerwca isi7), W9íy- 
atkicb znakomitych tiank%, dojniadczeniem, roznraem, stanowiskiem, nro- 
dzeniem, a krokiem tym nzmocnit takíe ewoje stronnictno w lonio kol- 
legjum é., zapewnit eobie spokoj na reszt^ iycia, ohwatg i btask dla awego 
panowania. Znakomitsi z tej liczby e^: Idzi 2 Vitcrbo, Adrjan z Utrechtn 
(piiíniejBzy Adrjan VI), Kajetán Ponielti, bp Melfi, znakomity filoiof, 
Pawol Emiljnsz Cesio (de Caeais), juryate, Campeggio 1 in. Ze szczegól- 
nioJBzém, molna powiedzieÉ, upodobaniem L, zajniowat 8i§ podniesienjem 
nauk. Zaledwie Big introuizowa), powotal do Rzymu ucKonego Laskaryaa 
dla wyktadu j^yka i literatury greckiej. Dawne gímnazjum (uniwersytet) 
przy koáciele á. Jakoba, któro poczqtek sváj itawdzigcza Eagenjuazovi 
IV i które pod nastepneraí Papieiamí coraz si? podnosilo, L. zreformo- 
wat (bnil^ 1 9 Grud. 1 5 1 9) i ácl^gn^l dort najed.olniBJszych zewszqd nan- 
czycieli; do knraón: tcologji, praná kanouic/nego i cywilnego dodal, Inb 
tylko podniÓBl knrsa: medycyny, logiki, wymowy, matematyki i in., roz- 
fi^aj^c tym sposoliem hojnošů na najpowaínieJBze galgzie naukí, nie- 
tylko na sitnki pinkne i lekku literatur?, jak go fahzywio oskaržano. Ž© 
/ íeo/og/a pod jego pniiowaniem doznala wielfciogo popsrcia, dowodom 
Jffse zaacíoa liczba teohgúw, któriy bí^ odinaci^fW u* sohorze trydon- 



Um X Papiaž. ua 

ckim, a któny nie zk%din%d wyszli, tylko ze SKkól, praes L'a zaiožonycb. 
Prawda, že i w teologji przewažal kiemnek filologiozny, bo wtedy w ogó* 
le j^yki staly na pienrsoym plame; lecz zaaliig^ L'a jest, te ow%, iž 
tak naswiemy^ namiQtnoáé hiimaiii8tyczn% wyzyskal, popieraj^c filolog}^ 
nie^bicie do studjów teok>gÍGznycb.potrzebii^ miaaowioie jfEyltí:^ecki 
i wsctiodnie. Nietylko bowiem Laskarys i równie wielki bellcfnista kre-* 
teííc^k Mnsnnis, kt6rzy w greczyznie prawie nie mieli aobie równyob, 
a w lacinie nie nst^powali Erazmowi roterdannkiema, nietylko d i im 
jXNlobni doznawali poparcía L*a. Tezensz Attibrogio, kuionik bazyliki 
lateraneáskiej, wiadaj^cy j^zykiem greckiin jak MiunniS) laemnkim jak 
Erazm, ^vyuczywszy 8i§ j^zyków: chald^jskiego i qrryjskiego, otraymat 
polecenie wykladaé je w fiolonji; po dwóch lataoh dprowadaií go L. do 
Bzyma i dostarczyi árodków do drokowaaia psafterza chaldejikLego. Psal- 
tnz jQž mlat iáé do drukn, gdy w tóm zaszhi 6nier6'L% naet^pnie ni^ 
bvaek Bzymn pgrzez wojtka konetabla BonrboA'a. Straciwssy swe eenne 
rQkopismy, które póániej (15S4) znaiiaBiono w afclepie nežnika, Ambro^' 
gio nazedl do Pawji, wai^} si§ na nowo do pracy i jffyánl: ItUroáMctío 
m ehaldaicam linguam^ sgriacam <Uque armmueam €i iO alku tíngtuu^ cA««' 
racterum áiftrentíum atphaheta circUer 40 et éanmdem invicem can/armatiá 
(w Riymie 15S»), dzieto wprawdzie botduj^ce itíeoo kabalistyce, zawaze 
jednak pierwsze w swoim rodzajn, dowodz^ce wíeUdéJ tv antorze erndy* 
oji filologicznej. Sante Pagnini (ob.) takie z polecenia L'a i jego kosztem 
roipocz^l drak Bwe) trzech-J^zykow^ Bib^L L^ rozeetal iodzi vcsonyohť 
do róžnych křajów Eiiropy, jak do Wtocfa^ Ftanc}!, Nienňec, Daiiji, 
Grecji, dla nabywania r^opismów dawsych. Uezeni oi zmiedfali bibQo*' 
tekl przy opaotwadi, Uasztoraeh i ko<oiotaob áwieckick istniejfce, bi- 
bjjoteki kai^ž^ce i osob piywBtnycb i hojnie wtaécieielom ptačili. Za t^ 
kopism np. pienmych lni%g Socmúkáw Tac^^' mianych zazginione, 
lai^cono w opaotwie korbejskiem w WestfáQi 5iei oekínów X^,ooo fran^^ 
k6w). Siowem, Bzym za L'a stal 8í§ ogniskieni wsaeikicb; «nk,<a San^ 
zío Bafael, Oinlio Bomano^ Miebal Ánioi fiwmavotti, Leonard daVind 
a| nieámiertehiynii i niezbitymi áwiadkamí miloéci tego Papieža cUa ma-> 
laratwa^ ardiitektnrf i rzežbiantwa, podobnia jak Ariostoi, Berni, Si»*r 
nasaro, Vida^ Marek Antoni Fiaminins (Zavabini)v'Ferreri i iimi dowo-* 
dz% Jego zamitowania w poei^. Sam L. byt wytfeóa nczonym, pi§kB% 
pisal tacin%, jak tego dowodz^ jego Msty; dziela sobie dedykowane, a by*. 
to ich niemato, pilnie odozytywi^ i ^^asnorQCzne na ntogineeadi ozy- 
nit poprawki, jeéli znalázt ookalwiek klassyczn^ ladhie przedwnego. 
Zj^jmowat gi§ popraw% ápleira ko6delaego M Rzynóe, ko czemu sprowa*' 
d<il zdolnydí artystóir, a ješli nieanpetnie go podnióst i oczyácit, win^' 
to byto ówczeeaego zepsntego smakn; sam takže znát 9i§ na mnzyee 
i cz^to wolne diwile nprzyjemniat sobie graniem na Intni. Z jego ros* 
kazn Zadiarjasz' Ferrari poprawit hymny košdelne, oczyédwszy je z wy- 
ražeú tdin^cych poganizmem i poprawiwszy to, co obražato grammatyk§, 
prozodj§ i miar§. Inni nezeni przygotowywali popraw§ kalendarza (ob.). 
Koációt é. Piotra, ów pomnik, który rozpocz^ Bramante, a Bafael miat 
dokoňczyó, L*wi bardzo wiele zawdzi^cza. Lecz nietylko nauki, Bzym 
i spraly košcielne byly celém zabiegów L'a. Od pocz^tkn pancwamsi 
swego nie spnszczat on z oka niebezpieczeňstyra, )ak\Q zai|;r^^o ^\xtQ\iv^ 

EDCjrkl T. XIL ^ 



p 




114 Lfon X Papiei. 

ze strony coraz fftraEtaj^j pot^gi tureckiej. Id^c torem swycb poprze* 
(Iników, ci^gle zachgcat monarchów chrieácjaAskich, 2eby, zamiast pko 
Bobía wzajemnie, obracalí orgí. na turka. Wspomnioliárny juž o tej treáci 
liácie jago do Henrjka VIII (isiS); o to samo pisj-wat do Franciszka I, 
do cea. itaksymiljaiia, do krůla polskiego Zygmaota I (listy z 25 Mar. 
1516 r. ap, 'llitmer, Mon, Pol. II 3S4. SBď, 378); na soborze laiera- 
neúskim V dziesigcing z dobr koácielnycli, jako te2 sktadki na ten cel 
wsz^dzie zbieraó polecit; oglosit w calej Europie zawieszenie bronl na 
lat i i jnbileusz r. 1 5 1 H '); nadto przez korrespondencjg i przez zdol-- 
nych ambasadorów nsílowa) przekouaó kfiiqž^t i mi^natón o potrzebie 
zjednoczenia anyoh sil kn wspůlnej obroaie. Zdavtalo si§ przcz czas nie- 
jaki, íc uBilowania tc nwieúczy požádaný skutek; lecz powstat w Niem- 
czech protestantyzm (i&ia r. ob. Lutcr), chrzeácjaii na dwa przeciwne 
sobie obozy podzieiit i dobře poczqtki zniwcczyt. Luter i Hnttea, zamiast 
z turkumi i tatarami, ^adigcali do wojny na zabůj -i Papiciem. .Tysi%c 
rázy wolg tników i tatarów, nolal Luter, niž Maz^,.. Tnrek zapeíuia 
niebo blogoslawionymi, Papící zapetnia pieklo chrzeácjausmj. Prawdzi- 
wym antychrystem jost Papie2, nie turek' (cytacje ap. Audin, Dist. de 
Leon X t. II p. 364 — 8), Do lego przybyla áiDÍer£ ces. Maksymiljana I 
(12 Stycz. 16)9). O nasC^patwo po nim ubiegaí si^ poczgli: synowíec 
jego Karal (V), król hiazpaúskl i neapolitaňskl, i Franciszek I, król fran- 
cnzki. Czy ceaarzem bylby obrany pierwszy, czy dnigi, Wtocby jedna- 
kuwo byjy zagrožone, ze atrony Karola može uawot wigcoj, niž zeatro- 
ny Fr&nciazka, bo Karol, maí?c w Bwym rgkn Wíocby potudniowc. mógt 
latwiej zaj^ó i půtnocne, a w razio nieprzyjaíai z Papieíem od razn 
z dwócb stron wkroczyč do paAstwa Koácielnego, podczaa gdy w razie 
wojny z Franciszkiem, panem Lombardji, móglby Papíež miecí obrong 
z Neapolu. Za zaj^ciem ILzymu musiatby nieodzownie pójáč úpadek, przy- 
najmniej chnilony, nauk i sztuk, ktárych Kzym by) ogniskiem. Z dru- 
giej znów atrony, przee nyniesienie Franciszka I na cesarza, ucierpiataby 
równowaga enropejaka wi^ccj, nii przez wynieaienie Karola, bo pot%- 
czeuiu sil francnzkich z niemieckiemi nicby przeszkodzič nie mogto, 
podczas gdy Karola trzymalaby Francja w szachu jui od strony tliszpa- 
nji, jní od strony Wloch pólnocnych. W interesic wi^c niepodlegloici 
Italji w ugóle, a paůatvra Koécielnego v flzczególnoéci, h. nie mógl po- 
pieraů na cesarstno žadnego z dnóch wymienionych kandydatów; zgodnie 
z niektórymi elektorami chciat on na tronie cesarskim widzieé jednego 
z ksifí^t niomieckich, gorliwego katolíka, któryby powstalym zamieHzkom 
reljgijnytn poloíyl koniec. W tym duchu miat instntkcj§ dzialaú logat 
kard. Kajetán na sejmio rzcszy uiomieckicj, a L. pÍ9^ do Franciszka I. 
2eby Karola wplynem svoim nie dopnici). lecz žeby popicrat ksi^cia 
uiemieckiego, jaJio mniej i dla Fraucji i dla Stolicy i. niebiezpiei 




% 



■) Dochód z t«go jobileuKU misi i3ú jož to na budow; koíciat> i. ['io- 
tr« w Riymie, juž na wttjnB pko turkom. W PolMe, na proébj ZyginuQt* 1, 
zezwolit L., aby wsiyetkie t^ drog| Dtrxyinnne pieniqdze aúj w p6!owie na 
wyprawí oontra barliaroB hostes, w drugiej na restaoracjí twiardiy w Ka- 
mieůou i koJciota roetrop. w Gniaíaia (WnftaioH, Kron, ed. Siujiki, Scrípt. rer. 
pol II U&— fj; ntinfr, Mon. řcl, U 405). 



Uoa X Papini.. 115 

2abíegi L*a si^ nie ndi^y: Karol ogtoszony zostat w Mogancji królem 
niemieckim (6 Lip. 16 19). Trzebabyto przyj^č ten rezultat, i Kajetán, 
žeby iij%é nowego wtodc^, pospieszy} udzielič mu dyspens^ na trzymanie 
rázem królestwa Neapolitaúskiego (królowie neapolitaúscy lennicy Stolicy 
Ap., w razie wyniesienia na godnoáč cesarsk^, obowi%zani byli nst%pió 
króleitwa koma innemn). Franciszek I nražony, že go nie obrano, oáwiad- 
czyi, že jako kai^ Medjolanu nie przepuáci Karola do Rzymn na ko- 
ronacj^ Mnaíaio wi^ przyjéó do wojny, w której L. nie mógl pozostač 
wídzem oboJQtnym, bo jedna i dmga strona o žyczliwoáó jego usiinie 
zabiegala. Wzi%l on stron^ Karola *Y, gdyž ten przedstawial wi^ksze 
konyáci: obiecal mianowicie zwróció ParmQ i Placencj§, daó pomoc pko 
niepostuaznym wazalom Stolicy é., wyptacaó kardynalowi Wawrzyúcowi 
Medici 1,000 dnkatów rocznie.z arcybpstwa toletaúskiego, podwyžszyč 
danlDQ z królestwa Neapolitaňskiego; wreszcie, kn Karolowi sktaniala Pa- 
pieža nadziitja okrócenia luteranizmu. Francja t3rmczasem ogolociwszy, 
przez traktát 1615 r., granice papiezkie i poprzednio jesvcze ei^glenie- 
przyjadolka Stolicy é., nadnžywi^a stanowiska swego w Lombardji: na- 
mifirtnlk jej obsadzat beneficja dacbowne swemi kreatnrami niegodnemi, 
iiciakat dochowieástwo, zabranial apellacji do Rzymu, a król Franciszek 
I na akargi Papieža zwlekal satysfákcjQ. Gdy tak wojna w zasadzie byia 
poitanowionil, potrzeba bylo tylko okazji do zerwania stosnnków mi§dzy 
Biymem a FranGj%. Ókazj§ dali sami francnzi, przypadkowo czy roz- 
mjilnie naroszywszy terrytorium papiezkie Reggio. Wojska papiezkie, 
dowodzone przez kardynalów: Jnljana Medici i Mat. Schinner'a, stanuly 
pod Parm^(Sierp. 15S1), wyswobodzily Medjolan, odebraly Pam^i Pla- 
cencjJQ (Idstop. .I69i). Byla to prawie pierwsza pomyálna wojna, jak^ 
prowadzď L.; owoców jednak nie daném mu bylo nžywaé. Na wieió 
o wziQcia Medjolanu oddal si^ radoéci. Bawil wtedy w willi Magliana 
za Bzymem i z zadowoleniem przypatrywal si^ dingo w noc zabawom, kn 
ttcsczenin zwyci^ztwa wyprawianym, chodz^c od gor^cego ognia komin- 
kow^go (bylo to w Listopadzie) do okna na pól otwartego, w skutek 
czego dostal mocnego kataru, powi^szonego jeszcze wilgotném powie- 
triem Magliany. Z Magliany udal si^ do Rzymu (36 List. t. r.), žeby 
iia konsystorzn kardynalów wesol^ nowing obwieáció i Bogu podziigko- 
wač. Po konsystorzu zaraz položyl si^ w lóžko (27 List.), z którego 
irifcej nie powstal. Katar, który z pocz^tku nie zdawal si^ niebezpie- 
cznjm, przeszed^ w choroby émierteln%. D. l Grud. I69i w niedzielg 
raao L* wzniósl oczy kn niebu, dožyl r§ce, wyszeptal kilka slów pobo* 
iaycli, pochylil si^ na poduszkQ i skonal. Katar go zadusil. Mial dopiero 
lat 46; panowal lat a, tylež miesi^cy, dni 19. Smieró jego obudzila po- 
wsMciuiy smutek. Lud w pierwszym wybuchu žalu rzucil síq na podcza-. 
U podejrzewi4%c go o otrucie , Papieža, ale žáden dowód nie potwier- 
tego oskat^enia. L. byl pi§knej postawy: portrét jego, malowany 
przez Rafaela, znajduje síq we Florencji, w palacn Pitti. Charakter mial 
lagodny i úrazy latwo przebaczal; Widzieliémy, jak lagodaic post%pil 
z kardynalem Riario i z drugimi, zaplétanými w spisek Petrucci'ego. Prze- 
bac^l tež kardynalom, twórcom pseudo-soboru pizaňskiego; zaraz po 
Wflt^pieniu na tron wyjednal utaskawienie Machiawela; poprzednio wy- 
prosil boloňczyków od kary, na jak% zaslužyli za swój bunt pko Julju- 
siowi II i przejácie na stron^ francuzów (lou); to samo ucz^nil dla 



r 




116 Leon X PapJBl- 

in«djoIaitczyk6w, gdj ksi^íe Sforza odzyskat na chwil§ MedjolsttT 
aiemn, który po wyp^zeniu Medyconazúw obj^l najwyísz^ we Ftorencji 
wíadz5, a który za Juljusza II uciekaó mnsiaí, dozwolit wróciů do Rzy- 
mu i znosit jego dziwactwa, gdyž Soderini i w Kzymie nie przcstat sig 
uwalaó za gonfalonicra i odponieduich índe-é honorów. Hojny až do 
zbytku wzgl^em uczonycfa i artystów, nie skupit groáza i dla nbogich. 
Paride de'GnissÍ mial i'az ua zawBze poleooném dbaú o to, tahy kaleta, 
ktÓT4 h. ci^le przy sobie nosil i z niej dswat íebrakotn. byta napetnto- 
na monety z)ot% i srebrn^. Oprócz ubogiub niiejscowych í mnóstwa za- 
granicznycb, íywitnielk^liczbgkaptaaúw, zakonnJc, vreteranów, wygnatíców. 
Zaraz po wst^pieniu na tron zatožyl przylnlek dla choiych nienleczalnych 
{IiuU,ir. matfn. cd. Luxemb. |73T, I &6i). Jemu takže zawdzi§cza istnie- 
nie swoje klasztor magdaleaek. czyli niewiast z upadkn swego 3Í5 na- 
wracaj^cych (ib. p. eoj), zostaj^cy pod zar^qdera ariybractwa miíoSci, 
które zaioíyl brat jego kard. Juljnsz Medycenez, a którogo celem bylo 
wspieraó ubogicb, wstydzqcycb sig lebrač, i dtnžnikén nienyptacalnycb. 
L. jadol málo i skromnie, pil tylko wodfj, stol jego byl oiywiony rozmo- 
wami treáci filozoficznej, artystycznej, títerackiej i naukowej. Wéród 
ówc^iesaego zepsucía zacUowal obyczaje czyste. Pawel Jovio, znaný z tego, 
že Inbiaf kaídcmu latk^ przypi^ií, mówi o L'io, Ze powsiecbnie w nim 
chwalono cnot^ watrzemígžliwoáci od lat najmlodszych: ,CoDstat enim, 
qnod a príma adolescentia opinionc onininm continentiae laudem fuisset 
adeptoB" (Vita Leon. X p. 123). Lubit namigtaíe polowanie, które mo 
i lékařce dla rachu zalecoli. Gorlifroáci jego rellgijnej, pobožnoáci ku 
N. Marji P,, kn ii. Apoštolem i patronem Wloch ďowodem sq listy, 
którc wyda! kard. Berabo, rseera ec swojemi {Peiri Bfinbi, Epistolarmn 
fainiliarium libri VI; ejuadem Leonis X Pontif. Max. nouiiue scnptamm 
iibrl sví, Venet. I5fi2). W liatach tycb, djktOwanych przez L'a, ňader 
rzadko napotykaj^ siij formuly ]>osatí8kie, tak podónczas vi modzic b;- 
dqce. Co uczynit L. dla dobra KoSciota na eoborze lateraneúskim V, ob. 
wyžej str. 5 — B. Niealuszuie mu zarzucajf, iž e pocz^tku zbyt lekko 
ocenial wyat%pienie Lutra (ob.) i maío prz;ywi%zywal wagi do tego, co aig 
dzialo w Saksonji; skoro lylko bowiem dowiedziano sig w Rzymie o te- 
zach Lntra, natycbmiast písal L. (is Lnt. isiB) do Gabrjela z Wenecji; 
przeložonego angnsljanów, objawiaj^c mu swój niepokój i polecajqo, ieby 
wznieoony poíar natycbmiaat ugasit; nastgpnie przez bpów: Alberta niO- 
tíunckiego i Skdlteta brandeburgskiego starat si^ naprowadztó Lntra na 
dobrt) drog^; dalej, nÍo zwažaj^c na pelen pokory i syno^vekiej nlegloád 
li«t Lutm (z 30 Mája líie), zapozvral go do Rzymn, lecz na inatancjf- ' 
(.'lektora soskiogo i uuiwersytetu nittenbei^kiego polecit Os Sierp. t. r.)'' 
Kajetanowi spraw^ rozs^dzií w Niemczecb; gdy zaé Kajetán (ob.) swojf ' 
nanki( i tagoďiHiícii^ nic nic WBkórat, wydelegowat L. Karolx Mlltitz^s, 
lecz równiež bezowocnie. Luter pisywaf pokorné listy do Papieža, a je- 
dnoczeinle po Nieiiiczech rozpnszczal pko nieiau bluíníerstwa tak grnbe 
i sprusne, že niepodobna byloby icb powtarEaii. OaznkinauJe jednak si^ 
nie ndalo; L. zwlekal z užyciem surowoáci, ala gdy widziat, Ée todoai- 
czego nie doprowadzi, vydal bnllg pot^pinj^c^ (I6 Czsrw. IB20), ktúra 
lo przynajmniej sprawita, £0 Lnter, rozpnSciwszy irodze swej nami^tnej 
Mioaawiéci ka Koácinlowi rzymsktemu i w ogóle ku katoiicyzraowi, dwu- 
dicowej p&Utyki řaprzcstaí. Jeieli L. nie zftt&áiW itemu, wina iežy na 




U09 X-XI ?Bpi^. 117 

toi%2^tach rzeszj niemieckiej, którzy, t^ sam^ nami^tnoáci^ wiedzeni, po- 
X^ioikegO mnicha wzíqU w obron§ i opiek§. Nast^pc^ L'a byl Adrjan YI, 
obrany 9 Stycz. 1522 r., žatém po miesi^cznóm przeszto wakowaniu Sto- 
licy ó. Listy L*a, oprócz cytowanego wyžej dziela P. Bembo, znigd^j^ 
fii^ jeucze w BuUarzu (ob.). Ob. Sadoleti, Epistolae Pontif., Romae 
1759; £aifnald.^ ÁimsLl an. 1518 et s.; Theiner^ Mon. Pol. II 387—411; 
JP. Jove. Hist. de Leon X trad. en frau^. par M. D. P.» Paryž 1675 
(wyj§tek a Pawto Jovio [ob. Jovius] Historii); Alhani Ghibbesii, Trisme- 
gišVM Medicus, sivé Leo Pontifex laudatus, Romae 1700; Fabroni^ Vita 
Leonis X, Piza 1797; Eoscae^ Life and pontificate of Leo X, Liver- 
pool 1804, 2 v., London 1806, 6 Y. in-8; na j§zyk wioski przerobil 
lAiigi Bossiy G. Ro8Coe Vita e pontificato di Leoně X tradotto, Milano 
1816 — 17, 18 Yol.; po niemieckn wydai z objaónieniami swemi Henke, 
w Lipska 1806 i n. a v., p^niej w Wiednin 1818; Audtn^ Etudessnr 
la Béíonne. Hietoire de Leon X et de son siécle, ed. lU, Paryž 1850, 
2 Y.; cf. takže dzi^a traktoj^ce o Lntrze (ob.) i Ranke^ Die rómischen 
Pftpsta in den letzten 4 Jahrh., 6 Aofl., Lipek 1874 t. I i w t. III Ana- 
lectoi p. 9 et 8. X W. K. 

Leon XI (I6O5), ÁUkaancUr Oktawjan Medici^' ur. 1585 we Flo- 
rencji, syn Oktawjana Medycensza i Franciazki Salviati, córki Lnkrecji 
Medici, która byla siostr^ Leona X. W mlodzieúczym wieku czui po- 
wolanie do stana dachownego, ale matka, przeciwna temn, wprowadzila 
g!0 na dwúr Kosmy I, wielkiego ksíQcia toskaúskiego, swego krewnego. 
Po émierci jednak matki poszedí za swojém powolaniem, zostai kaplanem, 
i wyatany przezw.ksi^cia toskaňskiego do Rzymn, przez 1 5 lat spelnial tam 
iirz%d posla. Grzegors XIII prekonizowal go 157$ r. na bpa Pistoi, 15 74 
na arcbpa florenckiego, 2 Gmd. 1588 kreowal go kardynalem. Klemens 
Vili powierzyl mu 1596 r. jedn^ 2 najtmdniejszych missji, užywszy go 
xa pošrednika mi^y królami: Filipem II hiszpaúskim i Henrykiem IV 
francnikim. Z tej miseji tak si% ^ybomie wywi%zal, že po powrocie przy- 
j^tj byt z wielkiemi honorami przez Papieža w Ferrarze. Po émierci 
lUemensa VUI na koqklawe weszto, 1 4 Itfarca 1 605, saeáčdziesiQcia dwócb 
kardynaUw, pod pnewodnietwem kardynala Fiotra Aldobrandxni^ synowca 
smartego Papieža. PomíQdzy innymi kandydatami do tjary, byli szcze- 
gólniej kardynalowie: Zacchia^ Blandrata i Áleks, Oktawjan Medici. Kar- 
dynala Baronjusta wyl%czono ze strony Iliszpanji, poniewaž przyczynil 
€i9 do absolncji Uenryka IV (ob. tej Enc. V 874; cf. VII 174..) i že 
w swoich Bocznikach pisal pko pretensjom „monarchii liQroylijskiej''; wszak- 
Ěe w pienvszych dniach ci%gle n^wal stosnnkow^ wi§kszoé6 glosów ze 
strony partji Aldobrandiniego, a mianowicie od 20 do 87 giosów. Tak- 
jte i kard. Bellarmin mialznaczn%liGzb§ glosów. Przedewsiystkiém Aldo- 
braadUni zamyíliď o wyborze kardynala^ Zacckia, ale lekarze zapowiadali, 
Je nie požyje on dlnžej jak trzy mie8i%ce, co tež i w rzeezy samej potem 
■si^ sprawdaito. Przeciwko Blandracie otwarcie wyst^pil kardynal Fameae. 
Wówczas postawiono wybór kardyniUa Medici, pko czemu nie oponowat 
Aldobrandini, przekonany, že karďynat ten nie otrzyma potrzebnej liczby 
l^osów; wszakže, przy pierwseém zaraz glosowaniu 1 Kwietnia 1605 zo- 
irtal wybrany przez adoracj^ i przyj^ imiQ Leona XI, Jak zapewnia 
{JiacconiuB (Vitae et res gestae Pontif .), godnoáó t^ pTzepom^^\^\^ tsíu^« 
Marja Magdalena deTazzi i é. Filip Neri. który dnia p^TíU^^O t^m^žX tsoq:. 



r 
I 



1 



I 



118 Leon XI-XII Pspiei. 

Voi tarete cardi»ale et Papá, via dtirerete poco (b^dEJesz kardyn^tii í 
piežem, ale nieiHngo). KorĎnowany i o Kwietnia, obj^t i í Kwiet. nro- 
czyécie bazylik? lateraneAsk|. Zmuiejszyl niektóre podatki, naložone przez 
poprzedníka na ntiTjymanie wojska; npriedzií . kardynalůw i krewnych 
swoicb, aby go nie prosili o nic lakieeo, coby w czérakolwieb naruszalo 
ácisí^ sprawiedliwoéé. Najpigkaiejsze nadzieje dla Koiciota rokowaí jego 
pontyfikat, gdy niebawem ímieró go zabrala, Zaziembiwszy sig przy obej- 
mo^Tauin bazytiki lateraiieriskioj, dostal febry i musiat poloíyť sig 
w tóíko. Widzqc, ie zanoei sig na ámierč Papíeža, dnorzanie nalegali na 
niego, aby synowca sncgo kreowal kardynatera. L. shichač o tém níe 
cbciat, a gdy Dalegaů o to poezii i spovicdnik jego, zgromtt go, že 
W ostatních cliwilach, zamiast rozbndzaf w nim miloJé rzeczy wiekuiaty ch, 
on znracal j^ ku przedmiotom ziemskim, i na jego miejsce wybral innego 
sponiednika. Um, 27 Kwiet. IGOS, po dwudziestu sze£c!u dniach ponty- 
likaCu, pocbonany n bazylice watykariBkiej. Eardynat Du Perron w liicie 
do krůla francuzkiego pisze, že zatruta róža, podaná mu w dzieň objscia 
bazyliki lateraneiiskiej, byfa przyczyuq^ jego ímierci; ale zsekcji poímier- 
tnej przekonano sig, že Smierč byía uaturalna. L. byt powaíny, lecz mi- 
ty; szczodrobliwy, przystgpny, uprzejmy, bogobojny; niebardzD nczony, 
ale przyjaciel nczonycb, kochany od wszystkich dla swej szczeroáci i pro- 
stoty, nieprzyjaciel wszeikiego udawania, czy slowem, czy czynem. Stolica 
iw, vabonala po nim 18 dni. Nastepc^ jego byl PoiceV V. Cf. Ranke, 
Die rdmischen Pftpste; Platina, De Vitis Pontii., i pochwal? jego w Elo- 
gi degli uomini illustrí toscani, III aao. 

Leon XII, llanoibal Franciszek Klemens Melchior Mi- 
kotaj della Genga, ur. 22 Sierp. 1760 w zámku della Genga, w dje- 
cezji spolelaťiskiej, z ojca hr. Hilarego i matki hrabiny Marji Periberti; 
wczeénie ohjawil niepospolite zdolnoSri umyslowe. Pierwsze nanki pobie- 
rat w kollcgjnm w Otimo, potem w kollegjum piceískiém w Kzymic 
i w akademji dnchownej rzymakicj. Na kaplana Ttyáwi^cony przez kar- 
dynata Gerdila 14 Czerw. 1783 r., zwrócil na siebie uwagg Piosa VI, 
który go miauonat tajným szambelonem. R. i;90 m kaplicy sykatyň- 
skiej, w obec Papieža i š. kollegjum, miat mow^ íalobn^ po cesarzn Jů- 
zeťie II; wymow^ i zr^cznošciq, z którij umial ivj-powiedzied prawdí, nie 
obražajqc gabinetu anstrjackiego, pozyskal powszechne za tg mowe po- 
cbwaíy, R. i703, pomimo usilnyďj wypraszaii 815 od tego, mianowany 
zoEta) arcybiBtupem Tyru in part. tiif. Roku nast^pnego wysfany jui ja- 
ko nuncjusz do Kotonji, gdzie przed nim urz%d ten spranowal Pacca, 83 
Wrzeá. 17U4 zjecbat najprzód do Augsburga, gdzie dosé dtugo sig la- 
trzymal, poniewaí ir tym czasie Koloaja i nadrei^skie prowincje ZE^gte 
byly przez wojska francnzkíe. I tu umial pozyaka6 aerca wazyatkícb. £a- 
skawy wzgl^dem každego i zawsze pelen godnoSci, powaíny bez pychy, 
przyjaciel i íniatly protektor sztuk, pogodny i pelen milcgo i wybwin- 
tnego dowcipn w towarzysťwíe, surowy przestrzegacz obowi%zków swego 
povotania i položenia, przyjacíelski dla uczonych i artystów, pelen mi- 
tosierdzia dla ubogích i potrzebuj^cych jego pomocy, biskup w Cftlém 
znaczeniu tego wyrazu, m%ž stanu roztropny i przezoray: natgpujqcy, gdy 
na to sumienie i przyzwoitoáé poznalaly, a trzymaj^cy sig áciSlo prRva, 
gdj- w,rtaBga)o tego dobro Koáciola, pozyskal sEaCunek i poszauowantQ 
u frsrystkicb, ktárzy ra/eJi sposobno46 zUiíjt 9\^ do niego. Nietylko byl 



L60II XII Ptpíii. 119 

nanowany, lecs kochany i nwielbiany od kd^ia elektora koloúskiego 
Klemensa WacktwcL^ od elektora bawarskiego Karola Teodora i od wtsy- 
stkich sfsíednich k8i%ž%t. Gdy w Sierpnin 17 96 r. ibiižali si^ franciiai 
do Angsbnrga, nuncjiisz udal síq do Března, caproszony przez elektora 
aasldflgo Dfjfder^ka Augusta. Tego samego jednakže rokn powróoit 
do Aqgaborga. Tymczasem na8t%pily amiitniejBze wypadki. Piu Vlzostal 
mrí^ony, paúatwo Koácielne zamieniono na rzeczpospolit§, dobra detta 
Gengáw skonfiskowano, matka nonQUBza i siostry wpadly w r^e finunr 
cnzów, a on sam, nie otrzymuj^ nic, ani z kamery apostolskiej, ani 
z wlasnych dochodów, doprowadzony zostat do najprzykrzejszego po^o- 
ienia. Gdy póiniej generai Moreau opanowat Angsburg, della Genga 
udal dQ do Wiednia, gdzie jak najl^sze inalazl n cesarza Franoisiba 
przyj^cie. Z Wiednia powrócil do Saksonji i Angsbnrga. Gdy Pius YII 
zasiadl na Stolicy á., della Genga wród} do Rzymn, dla zloženia hotdn 
Papiežowi i odpoczyxíkn, tak potrzebnego zdrowin, zn^kanemn tylu przy- 
godami; lecz odpoczynek nie trwat dhigo. Potoženie Koédola stawato 
d^ coraz smntniejsze w Niemczech: stolice bisknpie }edne za dmgiemi 
aostawaty opróžnione, klasztory byiy zamkniQte, koédoty i wszystkie ich 
dobra popadly w otchlaú teknlaryzai^i. . Nikt nie wydawal 8i§ odpowie- 
dníQszym do nregolowania tak zawiklanych interesów nad della GengQ. 
To tež r. 1806 Papiež Pins YUwyslal go, jako nadzwyczajnego nnncjn- 
sza, na sejm niemiecki do Ratysbony. Ale wszystkie osilowania nuncjnsza 
pozostaly bez skutkn: gabinety enropejskie myálaly tylko o sobie. Jeden 
Fryderyk /, król wirtembergski, przywykly do dzialania na sw% rQk§, 
gotów byl zawrzeó konwencj§ ze Stolic^ Apoštolsky. Della Genga przybyl 
w tym celu 25 Wrzeá. 1807 r. do Stattgardn i konferencje szlydosyó 
szczi^wie, gdy nuncjnsz oówiadczyt i Listopada, niespodzianie, že otr^- 
mai z Rzymn nowe instnikcje^ zmnszaj^ce go do nwažania swego pehio- 
mocnictwa za zawieszone, do przerwania negoi^cji i do ndania dQ bez- 
iwlocznie do Paryža. Tam miat, wspólnie z kardynalami Caprara i de 
Ba^ttM^ zaj^ó dQ sprawami Stolicy é. z Napoleonem; ale konferencje 
wkrótce zostoly przerwane i della Genga mndat opnádó Paryž. Za po- 
vrotem do Rzymn nwažany byt jako wi^neA stanu, i gdy Pius YII zo- 
stawal w wiQdeniu, della Genga przebywat w opackiej parafji Monticelli, 
w djecezji Fabriano, gdzie zajmowal si§ naucsaniem ddeci w szkólce 
koácielnej. W czasie restauracji della Genga otrzymal polecenie powita- 
nia Lndwika XYIII, imieniem Piusa YII, i wr^czenia mu listu z powin- 
szowaniem. Eardynat Consalvi^ akkredytowany. w Paryžu przy wszystkich 
znajduj%cych sig tam monarchach, bardzo byl nie rad z nowego tego 
podá i niezadowoleni^ swoje objawit w sposób widce niewlaédwy: Della 
Genga zachorowal w skutek tego zajácia i nie mógt by6 obecným na 
kongrede wiedeúskim. Do Rzymn powróci} ze zdrowiem tak nadw^tlo- 
ném i tak zmieniony w swej powierzchownoid, iž zdawalo si§, 2e pobyt 
jego na ziemi niebawem 8i§ zakoúczy. Saiti tež zamyóli^ stanowczo usu- 
ni|é 8ÍQ do opactwa Monticelli, gdzie grób dla siebie wybudowal. Wszakže 
8 Marca 1 8 1 6 r. zosta} pierwszym kardynalem-kaplanem *i biskupem Si- 
aigagiji, a r. 1820 wikarjuszem Rzymu. Zdrowie jego wci%ž bylo slabé 
i dla tego rzadko bywat na nabožeústwach papiezkich, ale pomimo tego 
šciile spelniat obowi^ki swoje, jako wikarjusza Rzymn. Třo toie^T^Vv^a^ 
Vn (20 Sierp. 1823 r.) z 55 kardynalów. 8klada3%eye\i lííi^ciaa Wi^ 



I 
I 



i 



I 



k 



120 Lmr XII Papiaž. 

kollegjon, id žebralo si§ na ^nklewe. Niektórzy chcicli Papieiem 
k&rdynala tíftualci, ale inní zarzncall mu, že zostaj%c przj wlalzy za 
pOprzedni^O poQtj&katn, oddolat od uJziafu v aicj kilkn kardynalów 
zdolnycli i zaslužoiifcL. Príewainie tedy koUegjum kardyaaJskie podzie- 
Ulo si^ aa dwie gruppy: jedna, ztoinaa z wtocltófT, raiata 8W}~ni kandyda- 
tera kardynata Aniomtgo Gabrjda Seoeroli, bjia z Viterho; do tej gruppy 
nalezni 1 kai'dyDíď della Geoga, ktúrego zdów na Papieía przeznaciaU 
opiuja publiíczna rzymiao, którzy wónczas puácilí w kurs wierszyk: 

Cki VHol che Cordine iVi tuUo renja, 

Preglii che sctlffctai il della Genga 
(kto chce aby porz^dek lapanonal we wszystkiém, uiecb ú% modli, 
wybraiiyni zost:^ della tienga). Druga gruppa, zloZonor z ^toBkicli i E«- 
grauLCznych kardynalów, raiala o* mySli kardyuaU FnuicUíka Ksawe- 
rego Castiglioni di Cingoli (p6íniejazy Pius VIII), wielkiego peniteacjarza, 
m^a odzoaczaj^cego si^ duciiem kaptaAskim, b;stroáci% umystu i naokq. 
D. 31 Wrzešuia k&rdyna) Albani vi imieuiu Anstrji postawit formálně 
od pontyfikatu wjt^czenie kardjuala Sereroli, który przy ranném gtoso- 
wanin duia tego miat jní te glosów. Wtcdy kardynalowie pierwaze; 
groppy gtosy swoje z^rrócili na kardyuala della Gcnga, który 38 Wrze- 
ánia wybrauy zostat Irzydzigstu cztercma glosami. Zapytany, czy zgadza 
sig na wybór? vymawial stg ed lzam.i, zwracaj^c nwagg kardynalów na 
to, £e tvladdwie wybierali juž prawie trapa. Kardynalowie przerywali 
mu to wyfflawianie si^ jego avcmi Each^tami i pcrswazjaDii, tak, ií wre- 
Bzoie przyj%l [Kintyfikat z imicuiem Leona XII. Poczém upnejinie prze- 
mónil do kardynaU Caatigliani, ubolewuj^c, iž nie Hpctiiilo sig žyczcuie 
PiuBi* VII, który nast^rc% Bwoim pragti^l niíeó tego kardynala, z imie- 
niran Piusa VIU, ale upownial, íe licbe jego zilrowie pozwala muwnoáí, 
iž wnet opróžni dla niego raiejice. Co lež i w rzeczy saniej oiedlugo si; 
Bprawdziio. Piorvszym aktem jtigo papie^twa bylo przynióceuie pí^kne- 
go starožytnego Ewyczaju, zapronadzonego przez Grzegorza W., tx za- 
Btawiano oodzieanie w jeduej eali palacn papiezkiegu stóI ua dnuaastu 
biedakáw, którym aam ez§Bto postuginal. Leon zamianowal do pomocy 
w zarzqdKie Kojciota kardynala-dzíekaua Somaglia aekretarzem stanu, 
a kardynala Plaot/tla Zurla nikarjOBzem generalnym Rzymu; inavcharz^ 
dników pozoHtawii na miejacu. Na aieBzcz^ície, Leoa zawsze slabý, zapadl 
w tak cÍ5í;k% chorob?, íe n wigilj^ Božego Narodzenia przyjql jui í. 
wyatyk i zw^tpioao o jego wyzdrowieniti. Bóg jednak iuaczej zrz^dzil 
i Papiel przyszcdl do zdrowia. Wyzdrowieuie to przypisujq luodlitwoiu 
Wiitvtntego Marji Strambi, Iiytego biskupa z AlaceratB, a ^ówczas passjo- 
ujsty. áwi^tobtiwy ten m^ ofiaronat Bogu íycie bwoje za clíúrcgo Pa- 
pieía i oSara jego byla wnet. przyjgt^, bo 31 Grudaia, t. j. w osm dni 
potem lunarl (cf. Ignaaego ilei Coaíato, Vita del ven. eorvo di Diu moo- 
Bignor Viucenzo Maria S tram bi, Róma 1844). Powróciwszy L. do zdrowia, 
;>.arliwie zaraz zabral si§ do pracy okolo eprav éiríata katoUckiego, a gdy 
mu njektóizy jego przybližeiii robili uwag^, aby ai§ miarkonal w pracy, 
odpowiadat, ii íycie jest krútkie. i že ualeíy korzystač z czasu. Prze- 
denazystkiirm zuwczwal do siebie kardynala Comalvi, który nówczas le- 
czyl gie w Porto ďAuzo. Znakoniitego tego m;ía stanu L. priyj^l jak 
OBJfcrdéczniej i radzít sig go. co do glúwuyck bíež^cyck spraw Koiciota. 
O dawDóm zaj^ciu paryzkíóni nie bylo wziniauki. Consalvi byt zachwy- 



Uen Xli Papíit 121 

eony dobroci% Papieža, ale wzruszenie, jak^olwiek radosne, spowodowane 
tám pr^^em, wywotalo wziaožeai^ síq gor%Gxki, na jak% cierpial, i byó 
može priiyspiesxyto émiaró jago (24 Stycz. 1824), któr% Leon- 2LII uczcil 
.swemi lúmi. 6 Mar. 1824 zawarl L. z baronem Seden^ poslem króla 
hanowenkiogo, koakordat (ob. Hildesheim). 9 Mája t. r. o^^osil zwyk^ 
1^ wiCipienia na papieztwo encykliky do wszystkich patrjarchów, pry- 
masów, aroybpów i bisknpów katolickich, w której przypomnúď im ich 
obowi^zki i azezegdlnie zacb§ca} opieraé síq wszystldemi silami napiy- 
wowi índyff^rentyzmu i vciekania si§ towarzystw biblijnych. 8 7 Mája 
1824 o^^osii jubilenaz. Liczba pielgrzymów, przy bylých do Rzymu, by ta 
hardzo znacsna; ale pragi^c utatwió wazystkim wieni3rm korzystanie z du- 
chowego skarba Koéciola, baU% z 25 Gmd. 1825 rozci%gn%l jubilensz 
aa eale cfarzeéejaáBtwov Tegož roku jubilenszowego beatyfíkowal: uroczy- 
4eie: Jvljoma od i. Augustina franciszkanina, Alforuta Bwiriguůt jezuity, 
Bippoltía GíUantim^ aUožydela chrzeécjaúsÚej kongregacji we Florenoji 
i AnMa z Akty kapucyna; póiniej, (1828) beatyfíkowal Marj§ Wiktorj^ 
fhmari t^rata^ za)ožycielk§ zakonnic Zwiaatowania. Poniewaž zgorzala 
bazylika i. Pawla na -drodze Ostyjakieij, L. postanowit j% odbudowaó 
i os^oiit 15 Stycz. 1825 encykliky do wss^stkich bpów áwiata katoli- 
eki^o, w której wypowiedzial nadziej^, že wierni szlachetnie síq przylož^ 
-do nraacaywistttienia tak pobožnego przedsiQwzi^ia. Do waži^ch aktów 
IKmtjfikatn L'a XII naležy pot^pienie is Marca 1825 masonerji i kar- 
tonaryzmn. Dokument ten, peten sily, a zárazem miloáci, obejmuje wszy- 
6tko, co Fapieže w režných okoiicznoóciach oglosili i zalecili, odnoénie 
do tego przedmiotu. Dnia 17 Sierpnia 1825 przeslal břevedo wiernych 
w HoUan^Jif w którám ubolewal nad zamieszaniem w tamtejszym Koéciele, 
w dcutek odseczepieú^twa utrechtskiego. Przeéiadowanie Koécioia wy- 
. volalo tam stoAunki tak nienormalne, a zárazem takie oburzenie lu- 
dnoéci, iž wreszcie rz%d niderlandzki zawarl 18 Czerw. 182 7 konkordat 
se Stolic^ Apost. (ob. tej £nc. II 105). Interesom prowincji koácielnej 
wyžszego Renu zaradzil sw^ bull% z li Kwiet, 182 7 Ad Dominici gregis 
cugtodiam. Szczególnie tež zajmowal go, jak i jego poprzedników i ich 
miaistréw kardynUów Oonsal?i i SomagÚa, los katolików angielskich. L. 
tak czynnie pracowal nad wprowadzeniem angUków na drog§ sprawiedli- 
WBCQgo vzgl^dem katolików aachowania síq, že ich póžniejsz^ emaucypa- 
cj^ naležy w znacznej cz^éci jemu przypisaó. Rezultat negocjacji, zawi%- 
sanych przez Leona z gabinetami: wiedeáskim, petersburgskim i berliú- 
aldm, równiež byl pomyélny dla Koáciola. L. czynnie popieral missje 
8agrani€2ne i pol^czyl ze Stolic^ é. jednoáci^ žyw% i trwat% kilka odszcze- 
pionyeh koéciolów w Azji. W oderwanych od Hiszpanji kolonjach ame- 
rykaúskich, uwzgl^niaj^c potrzeby wiernych, pomimo opozycji rz%du 
hiaspaňsldego, 21 Mája 182 7 r. ponominowal biskupów na waku- 
Jfce tam stolice^ W ten sam sposób zaradzil žyczeniom Don Pedra 
w Brazytji. Wprowadzil ulepszenia w administracji paústwa Koácielnego, 
w procedarze cywilnej, i reformy w taksacb s^dowych. Od 1 Gzerwca 
1826 zmniejszyl o jedn^ czwarti^ podatek gruntowy, zniósl róžne uci%- 
iliwe daniny, budowal szpitale, wyznaczal corocznie znaczne summy na 
prače publiczne i urzeczywistuit pian Piusa VII, fundujíc zákon sióstr 
izpitalnych, obowi^zanyeh, jak we Francji, do postugi chorých; wczwal 
lakže z Paryža zatwierdzone przez siebie (22 Grud. 1826) sercanki, dla 



122 



Leon XII Papiei. 



iBk^^ 



I 



powierzenia ini wychowania mlodych panicnek arystokracji r7yin! 
tndziež braci nauki chrzeScjatSskiej, przezBaczouycU do ksztaícenia dzieci 
klass Dižszycb. Žydzi nawet wielbílt jego Indzko^ó, gdyž r. IBSS kázat 
rozszerzyé ich kwartat w Rzymio i wykonaó w nim roboty aasenizacyjne. 
Wydař nadto zbawienDO rozpor z ^dzenia co do szkól, wróoil kolleginm 
rzymskie joznitom i zapewDit im, oprócz bibljoteki i obserwatorjum. ktů- 
ro im powierzyí, rocznego docbodn 12,000 azkndów. Urz?dzfí doktailny 
systém nanczauia i wyobowania poczqtkowego. Bnlla z 3S Sterp. 1824 
lijiod Divina Sapientia, w tym przedmiocie wydana, jest znakomitym do- 
kumentem przezornoícl i m^droáci tego Papioža, jak równieí zamilowa- 
nia jego donanki. Organizacja natikowa, zaprowadzona przez Leona XII, 
nietylko ntrzymala si<^ do ostatnicb czasów. ale slníyta tež za nzór innym 
paňstwom. Zatnierdztt kongregacj^ oblatów Najéw. Panny. D. 9 Lntego 
1899 celebrowat oa dzigkczynném nnbožeAstwie, odprawianém corocenie 
dnia tego, z powodu ocalesia RzjTnn od straszliwego trz^íenia zieni 
w 1703; alo czuí ai^ juž blizkim šmierci. Žegnaj^c swego sekretarza 
ksigdza Tesla, rzekl do niego: ,za kilka tlni juž si? oglqdaé nie bgdziemy." 
Naatgpnie, pierScieíi papiezki oddat do achowania raarszalkowi dwom, 
który go przyjqá 8Í5 vzdragat: L. rzekí mu, iž go przyj?É powinien, bo 
z urzgdu jest jego stróžem, a zagínqóby můgl w zamieszaniu przy wy- 
padku, jakt nte/adtngo naatqpi. Ks. Gasperínievm, drugiemu swemu sebre- 
tarzowi, a atawnema latyniácic, dal do poprawienia nadpis grobowy, jaki 
sain dla stebie przygotowat, dodaj^c, it napiš ten nicdtugo b^dzie potrze- 
bny. D. 6 Lutego miat dtug^ konferencj^ z sekretarzem stonu Bernet- 
ti'm, do którego Mm zsszedí; powróciwszy do swego gabinetu, zabrat dg 
do pracy i wtedy to nozuí piemsze aymptomata swojej ostatniej choroby. 
Umart 10 Lutego uajzupetniej na ámierí przygotowany. Leíy wbazylice 
é. Piotra, pocliovrauy w grobie, jaki sobie zbndowat przed oltarzem in. 
Leona W.; tam na posadzc« znajdaje si§ Óm nadpis, jaki sam dla siebie 
ufoiyl: Leoni Magno — Patrmw coeletti — me aupplax conimendans — hic apud 
íacros ejHí einěres — lociim atpiilturae elegi — Leo 2ÍII — kumUis cliens — 
haeredvm taníi nominis — tninimua. L., pomimo stabego zdrowia, zajmowal 
8i§ pilnie správami swego wysokiego nrz^du; do udziatn w zarz^zie paú- 
stwa Košcielnego i KoSciota catego wybierat osoby najgodniejsze, tak co 
do cnoty, jak i co do zdoInoSci nmysfowych; karcit surowo uadnžycia 
i starat sig zaprowadzač zbawieniie reformy w administrecji swego paň- 
stwa, W pokorze swojeí. gdy ct^owano jego nogg, wolal nieraz; non mílii, 
sed Petro (nie mníe, lecz Piotrowi); íaskawoéfi jego i uprzejmošé zachwy- 
cala wszystkich, z którymi rozmawiat, Troshltwy o dobro pnbliczno, nie 
myílat wcaie o podnissienin swojej rodziny. Jako osoblinoéč notiijcmy, 
ta L. nie wyježdíal nigdy na willedíiatur^. Stolica £w. wakowata po nim 
60 dni; nastíipcí jego byl Pius VIII, Cf. Antonii Notlari, Vitae Pontii. 
Rom.; Pii VI, Pii VII, Leonis XII, Pii Vílí, 1840 Patavii; Artaiid de 
J/ontor, Hiát. dn Pupo Leon XII (po niemiecku przetl. przcz 'ITteod. 
Scherer, Schafíb. 1H44); Wiseinan, Souvenirs sur les quatro domiers 
Pape?. A". 

Leon XIII { WinoeJiti/ Joachim hr. Pecoi), Papiet obernie rz^dz^cy 
Eoéciotem Chrystusowym, syn hr. Lndwika Pecci i Anny z Prosperi'ch, 
nr. 2 Marca iSio w Carpineto (djecezji Anagni), najmlodszy z czte- 
rech braci íyjqcych, z których najstarszy ma lat S4. Matka nazywatft 



Leon XIII Papíež. 123 

go zawsze pierwszém ImieDiem, Wincenty, i sam nžjrwai go až do skoú- 
czexda szkó}, poczém zacz%i nžywaé drngiego imienia. Od I8I8 r. ivy- 
chowywa) síq w koUegjmn jeznickiém w Yiterbo. 1824, po ámierci nm- 
tki, poslaný do Rzymn pod opiek§ stryja, w Listopadzie t. r. pocz|l 
ncz^szezaé do koUegjnm rzymsklego; I881, po zaszczytném ukoúczenlu 
stn^j^w, otrzyma) bakkalanreat, 1832 w akademji szlacheckiej otrzymat 
bakkalanreat obojga prawa. Przez caly czas swolch stndjów w R^rmie 
cUalmie wyróžnia} sig pomigdzy koUegami: nie bral udziahi w žadiaytíi 
rozrywkaeh, biarko, przy którém pracowa?, hjlo jego éwíatem, a badania 
nankowe najmilsz^ zabaw^. Grzegórz XYI Pap., ceni^c go dla jego cnót 
i zdolnoáci, mianowat go 16 Marca 1887 praYatem domowyra i referen- 
darzem sygnatury, 28 Grndnia t. r. wyáwi^cony zostat na kaplana przez 
kardyna^a Karola Odescalchi, wikarjusza generalnego papiezkiego, a p6- 
žniej Jeznity (cztery mniejsze éwi§cenia otrzyma} w kaplicy á. Stanistawa 
Kostki). Kominowany delegátem apostolskim, zarz^dza} kolejno prowin- 
qjami: Benewentn, Spoleto i Perngia. W Pemgia pn^jmowal 1 8'4 1 Grze- 
gorza XYI, który zwiedzat prowincje swego paústwa. 2 7 Stycz. 1848 
prekonizowany byi arcybisknpem Damiety, poczém nomfnowany ntinqju- 
8zem w Belgji, przy by} do Brnkselli 6 Kwietnia. 19 Stycz. 1846 nomi- 
nowany bpem Pemgii, na proáb^ jej mieszkaúców, 26 Lipca odbyl nro- 
CďTSty ingres do swojej katedry. Celém podniesienia nankowego i asce- 
tycznego dncha w swojém dnchowieústwie, zreformowal 1848 r. semina- 
rjmn; I86I r. založy! atowarzyszenie opieknňcze nad zatíadami dobro- 
czynnemi w swojej djecezji, a 1852 r. zreorganizowal bank pobožný. 19 
Gmd. 1858 kreowany kardynalem-kaplanem tytnln á. Chryzogona, 1854 
sostat wizytatorem apostolskim szlacheckiego kollegjnm Pinsowego, 1855 
sprowadzit do Pemgii belgijskich braci milosierdzia do m§zkiego domu 
sierot i založyl dom dla grzesznic pokntnj^cych, powierzony belgijskim 
aiostrom Opatrznoáci. Jako kanclerz nniwersytetn w Pemgia, napissď 
wiele zbawiennych rozporz^dzeú, tycz^cych tej szkoly. Wydat katechizm 
djecezjalny. W 185 7 przýjmowaí Piusa IX w swojej katedrze i towarzy- 
szyř mu w jego dalszej podróžy až do Rzymu. 186O napisal list paster- 
8ki o koniecznoáci wtadzy doczesnej dla Papieža; protestowal pko snp- 
pressji kongregacji zákonných i, wraz z calym episkopatem nmbryjskim, 
zanids) wspólny protest pko rozporz^dzeniom generalnego kommissarza 
króla piemonckiego. 186I pisal do króla Wiktora Emmanuela, protestu- 
jíc pko zaprowadzeniu matžeňstwa cywilnego i pko wygnaniu kamedu- 
}6w z Montecorona, oglosil uroczyst^ protestacj§ pko exequatur, 1869 
založyl w swej djecezji stowarzyszenie wykupu duchownych od pobora 
w<^owego; po zaborze Rzymu (i87i), wraz z innymi bpami Umbiji, 
przesla} adres do Ojca áw. Piusa IX; 1872 miasto i djecezji Pemgia 
poiwi^ci} sercu Jezusowemu; 1878 založy! dobroczynne dla ubogich du- 
chownych stowarzyszenie ó. Joachima; 1874 založy} stowarzyszenie rolo- 
tników djecegjalnych^ dla szerzenia slowa Božego. Grorliwy pasterz, przy- 
Uadem i slowem budujíc swoje owieczki, pisat znakomite, pelne ducha 
Božego i nauki listy pasterskie. I tak, 1863 napisa} list pasterski pko 
Emestowi Renan, z powodu bluinierstw, wypowiedzianych przez niego 
w Žytvocie Jezusa; 1864 o b!§dacb pko religji i o žyciu chrzeácjaňskiém; 
1866 o prerogatywach Koáciola katolickiego; 1868 o bojowaniu chrze- 
é^aňskiém; 1871 o prerogatywach Papieža; 1873 o niebezpieczeústwách 



124 



Leon XIII Papiflž.-rUon VI cesarz. 



] 



útraty wiary; 1S!4 o dzisiejszych aiityreligiJBjrch teodencjach imti 
1876 Koiciil katoUcki i u!iek JCíX; 1877 Koéciúi i cywilizaejni drngi 
tego2 ty tutu li$t pasterski napísat lO Lutego 1878 (oba te listy w ttu- 
maczcQiu polskiém p. t. Koéciói i í-gwiiitacja, nydal ks. Walerja'i Ka- 
li?ika, Kraków i8!8). Poprzedniego roku ive Wrzeánia miauonany ka- 
merliiigiem i. Kofcioía rzymskiego, obji|t 6 Lutego 1S78, wespót z oaj- 
st&rsxyiQi trzech šwi^ccá kardyaalami, rz%dy Ko^ciola po ámicrci Piusa 
IX, a 2 Lutego wybrany Papicžem, 3 Marca uroczyécie byt koronowany 
« kaplicy sykstyůakiej. 28 Marca wyponiedziat pierwsz^ swoj^ ailokucjg 
Ul/i prímujit, v której promulgowat przywróceuie hierarcbjí koscielnej 
n SKkocji; 21 Swietoia ogtosit picrwsa^ !>woJ4 eucyklikg do epUkopatu 
katolickicgo. Na wszystkidi poprzednicli, jakie zajmowal stanowiskacb, 
odznaczat ú% mepospolitemi przymiotami snej duazy. Jako rz^dca róiuych 
prawlucji i biskup, stodycz nmia) t^czyú z surowoáci^ admiuistratora- 
Kocbano go i bauo sig zárazem. Jako delegát w Beucnencie, eaergjq 
awoj^ oczyScií tg prowmcj§ z rozbójuików; podobuiež zapewaU bezpie- 
caeĎstwo drog w Spoleio i Perufíii. Wostatuiej tej prowiniyi byl czas, 
za jcgo ťz^dów, ie wigzieuia byly zupetuie pusté. W aajtrudniejazfch 
cliwilach íycia, jakic przecliodzil, nie tracit uigdy jasuoiSd B^du i hartu 
duEzy. M^í wielkioj uauki i poboiao^ci, w wysokim stopniu posiada cuo- 
tQ áwi^tych: loztropaoíó. Jako biskup i kardynat, z wladzami wloskiemi 
luni^ zauhowaf pďu^ goduoéci, a zawsze zwyuigzk% dla siebie posta\T€. 
Jest wzrostu vysokiego, chudý, jako asccta. Ulow^ ma pigkn%, rysy tnu- 
Tzy wydatuo, choů nieco ostře, gtos džwtgcziiy. Pcten prostuty, uprzejmy, 
dowcipny w iyciu doraowéja, jest niajestatycznym w sprawuwauiu swego 
urzgdu. Po wyborze jego ua Stolky Apoštolsky, cala prawie prassa le- 
wulucyjna i IJberalistonska, jakby im dané haslo, wyslaniala go, jako 
Papicía, który zerwie x kienmkiem rz^dów svego nielkiego poprzednika, 
pogodzi sig z zaborem Rzymu i wszystkiemi dzielami rQwolucji. Gdy 
jednak pierwszc zaraz fakta nowcgo poutyilkatu przekonaly, Ic bgdzie 
ou w zasadzie swcj kontynuacj^ popruedoiego, prassa ta cata wrúciJa 
zuonu do wlaáciwogo jej, wyražnie wrogiego wzglgdeDi Stolicy iw. stano- 
niska. L. XlII íyje, j^k Pius IX, lamkui^ty w Watykaaie; wsxysUlia 
obrz^dy wst^pienia ua Stolic^ Apost. í koronacji papiezki^ odbyly aig 
w inurach tego palacu. Cf. JJe iVaal, Lobensbeschraibuiig Leo's XIU, ^. 
Leon VI, eesarz grccki, przeznany od pocblebcún mqiirym i ^■ 
to/em, ur. sec, byt synem i nastgpc^ BaiyUgo Maaedúna; panoval od 
r. 8Me do KU, w ktůrjin umafl na bieguuk§. Ccsarstwo jego napasto- 
ivauQ bylo wtedj' bardzo przez barbarzyúców, szczcgólaiej n§gr6w, bul- 
garó^ i saraceoůw. Leou próiuo osilowat stawič ira skuteczuy opor. 
Przywotat ua pomoc turkón: ci trtargu^li do Bulgarji, apustoszylÍj% mie- 
Gzem i ogniem, zabrali wielkie tupý i mou uiewoloików, których sprze- 
daíi Leooowi, Postuguj^c sig or§íem tych sprzymierzeóców, aam aieba- 
czuie wskazywat im i toronat drog^ do Konstpla, który oni ta2 nast^pnie 
i opanovati. L. wypgdzil z Konstpla patrjarche Foůjmza^ który potrafil 
vcAnai, gig na miejsťe poboíncgo Iffnaccffo, ale Papíeí Utkotaj 1 i ósny 
Gobór powszodiny konstplski ztoíylí go, jako uzurpatora. Mimo to, po 
ímieici Iguacego, Focjusz umiat zuowu opanonaů Btolic; patrjarsz^. Pa- 
' . i4^ Jan Vlil ztoíyl go z aiej, lecz dopiero Leon, posadzinszy na tej 
, ^atfilíc/- Birego brati Stefana, wpronadzit wyrok papiezki w wykonanie. 



Leon VI eesftrz.— Leo nard. 126 

Jeden z nástupných patr|arcfa6w, MikoiaJ Mistyh^ wszed) w zatargi z Le- 
onem, kiedy ten, wbrew z&kazoTvi Koáciola greckiego, poj^l czwart^ žon§, 
i za to cesarz zložy) go ze stolicy patrjarszej. Leon staral si§ pozyskač 
úxm% i z nanki, lecz nsilowania jego w tém nie byly szcz^^iwsze, jak 
w Jego sprawach politycznych. Zamiast pilnowaó spraw paiistwa, pisa) on 
miernej wartoáci mowy, których 88 wskazal Baronjnsz w r^kopismadi 
bibQoteki watykaňskiej, zaá niektóre oglosili: Combefis, Savil, líaffei 
i Gretser. Šci^aJ^ %i% one do glównych nroczystoáci Paňskich, Najá. P. 
Márji i TÓžnych áwi§tych, a szczególniej á. Jana Chr}'zostoma. Leon do- 
koňczy} tež rozpocz§ty przez jego ojca zbiór praw, do którego weszly: 
tfnmaczenie greckie ksi^ praw Jnstynjana, kommentarze do nich nczo- 
nych praimików, postanowienia cesarzów nast^pnj^cych, 'wyrzeczenia. 
C^eów Koáciola i dekrety soborów, i który otrzymal nazwQ PostanoméA 
ceaarshieh (^asiXixal SiavxiA^^ Inb poprostn pootXtxa). Fabroti wythi* 
maczyt gó i wydal r. 1747 w Paryžn, w 7 tornách fol., pogreckn i po 
lacinie. Dodané tn zostaty Novellae constitutiones^ jako poprawa mnogich 
noivych postanowieň jnstynjaňskich. Z wlasnych pism Leona obndzUa 
najWi^ksze zaj^ie jego ksi^ga O sztuee wojennej^ któr^ Menrsins wydíď 
w Lodžie r. 1612. Zawiera ona opis szykn bojowego owych czasáw 
i prawidla, wedle których naležato bič w§grów i saracenów. Nadto pozo- 
fltato po nim: pismo do kalifa Omara o prawdzie wiary chrzeácjaúskiej 
i b}^eh mahometaúskich (znajdnje si^ w Bihlioth, PP. Lugdun t. XYII), 
wiersze b s^dzie ostatecznym i przepowiednie o losach Konstantynopola, 
of^oszone przez Jerzego Codinusa w jego dziele De imperatoribns con- 
stantinopolitanis, Paryž 1655. Nast^pil po nim syn jego Porfyro- 
^enei. (Dus), S. S. 

Leon z Modeny (Mutinensiě), slawny rabin wenecki w. XYII. 
PfBwdziwe jego nazwisko bylo Juda Árie. Zostawi) wybom^ histoijQ 
zwyezajów iobrz^dów žydowskich: l^oria dei řiti hebraici; zlicznych wydaú 
tego ^ela najlepszém jest weneckie 1688. Thimaczoném bylo i na obce 
j^zyld. Oprócz tego uložyl Slownik hebrajsko-wloski, wydany w Wenetji 
1612 in-4, i powt6mle, pomnožony, wPadwie 1640. (Feller). S. S. 

Leonard, Leanhard albo Lienhard, áw. (6 Listop.), opat i založy- 
del klasztoni noblaceňskiego (Nohlae^ Nobiliácense) ir Limonsin^ o czteřy ; 
mfle od Limoges, który nast^pnie otrzyma} nazw^ mmasterittm 8. Leo^ 
nardi^ a póžni^ zosta} konwentem kanoników regulamych (MabilL^ Annal. 
Bened. I p. 79). Pierwsza bjograffa tego éwi§tego, nložona wkrótce po 
jego ámierci, zagin^la; najdawniejsza z doszlych do nas napisan^ zostala 
w poczi|tkach XI ir., prawdopodobnie przez Jordána z Laron^ proboszcza 
v i. Leonarda, a na8t§pnie biskupa Limoges, i znajdnje si§ w skrócenin 
n Wincentego zBeauvaia^ Specnl. hist,. 1. 2 1 c. 1 1. Wedlng tej, przynajmniej 
w najglówniejszych szczegótach wiarogodnej bjografji, L. pochodz9 ze' 
szlachetnego i starodawnego rodu franków i byl synem rodziców zna- 
komitych godnoici^ na dworze Klodowensza I; przcnikniony prawdami 
religji chrzeácjatiskiej i poshiszny gtosowi laski Božej, postanowil on 
w rychle wyrzec si§ wszeikich widoków áwiatowych i zamienió služby 
króla ziemskiego na shižb§ króla niebieskiego, udal si§ do h, Remigjusza 
i pod jego przewodnictwem uczynil takie postupy w cnocié, i* Je^o %\»r 
la rozeszla 8i§ po calej 6ami. Z obawy przywoíania do A^orn^ «b tmA^ 
i jfjmesíeoja na godnošé biskupi^, oraz z zamilo^ania BamotiiO&c\ xsoa^^ 



I 



on i ztamtfd tajemnie do é. Maxyjnvia, opata klasztoru Micy (MieiacumJi 
zalo2onc$o r. 508 przcz š. Sulpicjusza, o dnie godziay drogi od Orleaou 
(mon. Miciacetise, póíaiej í. J/ow'iíni, albo Aíesmin )>rh ďGrUansi v Gail- 
Chiist. Vin p. 480), i tamprzez éluby zakoone jeszcze ácislej pol%czft 
sig z Bogicm. Po áinierciá. Maxymina r. S30 opuicil oa i ten klaszlor, 
obazedl kraing Berr}', glosz^c nsz§dzie bIowo Bo2e, jeszcze licznym Lam 
balwochwnlcom, przyszedt do Akwitanji i tam osiadt w lesie Fauvain, 
o cztery milo od Limoges, podczas kiedy jego brat á. Liphard (v. Li/ard; 
podtng Boliand. ad 3 Junii ten £wi;ty by) bratem oie naszego L'e, lecz 
\. LcoDarda z Corbigny) zaktadat klaaztor n Meuu (Medunum v. Ma~ 
gdumiia) nad Loar^, zaraicniony r. 1086 na konwent kanoników regn- 
larnych. Krůl darowal wigksz^ cz^ii owego lasu á, Leonardoffi i len 
wybudonat, w miejscu zwanéiu Nol-hc, dom modlitiyy ku czci Najšw. 
P^nny i tam prowadzit iywot ňader anrowy, uaprzúd w zupelném ukry- 
cia. Po niejakim czasie jednak poczut w sobie powotanie opowiadač 
prawdy boskio okolicínym micszkai^com i, jak nicgdyá, kiody jeszcze byt 
cztowiekiem áwieckim, opiekovraů sig jeúcami; zaczglí go tedy naniedzač 
W jego pufiLelni przcz nicgo nawrúceni i osnobodzeni, oraz iuní, cliciwi 
jego zbawiennego sluwa i duchownego kierownictwa. Wszystkicli on przyj- 
mowat z miloáci^, pioJggnowat jak ojciec i prowadzi) drog^ doskonatošci 
až do swojej ámierci, i tak powstat slawny póiínioj klasztor noblaceáski. 
L. eakotíczyt snój íwi^tobliwy i pelea zaatug žj-wot ok. r. 653. Pomi§- 
dzy wicloma innemi cnotami, odznaczaty go w Szczególnoáci: zamibnanie 
ubóstwn, gorliffoáč o chwatg BoZ^ i zbawienie bližních, i trosklivoáf 
o jeAców, dla których wyjednal on a króla róžne piawa. Przypisuj^ mu 
mnogie cuda, tak za žycia, jako i po ámierci, mianowicie cudowne wy- 
zwoleaia jeňców i ocalenie žony Teodeberta, króla Austrazji, leí^cej 
w ci^žkiin potogu; dlatego wzynajq szczególuiej jego pomocy vri^žnionie 
i kobiety rodz^e. Czešč tego áwi^tego rozeazta sig daleko i n Auglji 
i n Nicniczecb. Na obrazach przedstaniaj^ go zazwycziu n czarnym ba- 
bicic, zkijem w jednej rgce, z kajdanauii v dmgiej; u stop ma wi^žnión, 
a dalej ua okolo niego koaie i bydlo, którego patronem poczytuje si; 
w Nicmczcch. Wi^ksza cz^íů jego relikwjí znajdonata si; v Koblac 
i w kaplicy Poat-a-Rai&sc pud Donai, n miojscu elynnej pielgrzymki. 
W Banarji n dzieťi jego éwi^ta zbit?ra sig nielu ježdzców, którzy objeí- 
díaj^c na okolo koácioly, pod jego wezwaniem pošwiecone,jakich tam jest 
dosyí, swojfl konio i bydfo jego polecajq opiece. Ob. Airiuí, De prob. 
SS. vit. 6 Nov.; Arbelht, Vie do a. Léonard solitaire en Limouain, Pa- 
ryž 1S63, i inne dziela wyliczonc przez J'i>tthašta, Bibliotli. híst. med. 
aevi, Supplem. Berlin 1868 p. i6i. (GroshimlacM). -"i. •>'. 

Leonard di Porto Maurizio, £vr. (SG al. 27 Liatop.), jeden 
s najzuakomitszych missjonarzy i kaznodziejów wloskicb, beatyfikowany 
przez Pinsa VI, zwany poprzodnio w áwiecie Pautl liieronim Casanuova; 
ur. 20 Gmd. I6ie na pobrzeíu liguryjakiém v nadmorakiém mieJue 
Porto- itlaurizio, z rodziców pobočných, od mtodoáci okazywat sktonnoáci 
pobo2ne. Nunki pobieral w Bzymie, pod kicmnkicm jezuitów, i tam za- 
jainiat wysokiemi zdolnoáciami umyatu i budowal wszystkicb czystoíci^ 
obyczajów i gorliwa^ci% o dobro bližaicb, tak, iz miano go wówczas za 
drugiego AhJxego. Vf zaloíonóm przez jezuitůw bractwie caravila oddat 
" i Éarhwie czyaom cJjrzeácjaáskicgo milosici:di.vB., a d^ aiebie obral 



LMBar4Í. 127 

sjKMÓb tycitk ni^iirairBzy; žeby zaá mógi trzymaó go síq zawsze, wst^pil 
do snrowego sakonu firanciazkanów-reforinatów, w którym otrzymat i éwi§- 
cenia kapíaňskie. Odt%d poáwi§cil si^ szczególniej i z •zapatem obowi^z- 
kom kaiDodziejskim, ale zaraz w pierwszych czasach zacz^i silnie pluó 
krwi% i miiaii^ opníció ambon§; až po pÍQcia latách, poáwi§conych je- 
dynie modlitwom, wyzdrowial zupelnie i mógl oddaó síq na nowo swemu 
damúejoBeiira powolaniiL Od tej chwili przez lat 44 bez przerwy pra- 
cowil na miMjach niestradzony i nieustraazony. Jego kazania, pelne 
natchnienia, gor%ce(] mďoéci, wieUdej znajomoáci žycia i wzruszaj^cej sily, 
nawracaly bardzo wieln grzeszników. Wielki mówca koácielny Barberini^ 
onwialy na ambonie, podaný przez Klemensa XII na kazania Leonarda, 
doni6flt Fapie&owi, že nigdy nie slyszal tak žarliwego kaznodziei, že wra- 
ienie jógo mowy nie da si^ opiaač i že sam on nie móglprzy niej wstrzy- 
maó 8i^ od lez. W Rzymie sam Benedykt XIV bywal na jego kazaniac^. 
W Toskanji w. ksi^Q Kosmas lU dal mu samotné wiejskie mieszkanie 
dla vypocs^Bku po cÍQžkich pracach missjonarskidu Tam on zbieral swe- 
go dncha dla nowych tmdów, odprawiaj%c čwiczenia duchowne á. Igna- 
cego. Zatožyl on i wspierat wiele stowarzyszeň pobožných, a szczególniej 
bractwo w koádele á. Teodora ku czci najówi^tszego Serca Jezusa, do 
ktár^go núait wielkie naboAeňstwo; zaprowadzil w wielu miastach Wloch, 
gdzie jesMze jej nie bylo, nienstaj^c^ adoracJQ Najáwi^tszego Sakramentu, 
iirs%dzil w Kolossenm r^ymskióm stacje drogi krzyžowej (i749 r.) i roz- 
powaiechnil nabožeňstwo do Niepokalanego Pocz^ia Najáw. Panny Marji. 
NajgorQtszám jego žyo^eniem bylo nroczyste uznanie przez Stolic^ Apost. 
tej frawdy za dogmat wiary (ob. List áwi^tego o tóm u B. Bisaliti, La 
Páce del mondo, Firenze 186O). Pochylony wiekiem, pytal Papieža Be- 
nedykta XIY, ciy teiaz jnž, jako starzec, ma oddaó si§ tylko pracy okolo 
zbawienia wlasnej dnszy, czy tež jeszcze dalej ma kazywaó? na co Pa- 
^et odnekl, že jako dzielnemu bojownikowi naležy ma walezyc z pie- 
ktem až do ámiercL Poczim odbywat znów missje^w róžnych koáciolach 
Bqrmn, Terracinv, Genui, Korsyki i Bolonji. 6dy wracat z ostatniej 
cirej missiii, pocziu w Tolmitíno pierwsze znaki choroby ámiertelnej; przy- 
bywszy przed bram§ Bzyma,rzeU: »teraz niezadhigo jnž umr^." Przy- 
bywazy do klasztom á. Bonawentnry, mnsial položyó síq zaraz w lóžko 
i aiebawem spokojnie i slodko zasnil w Panu 26 Listop. I75i. Pius 
YI, który znal go jeszcze za žycia i zawsze cenil bardzo wysoko, w 45 
lal po jego zgonie, po zbadaniu nale^ytém jego áwi^tobliwego žywotu 
i idzla l ai y ch przez niego cndów, policzyl go 19 Czerwca 1796 w po- 
Gset blógo^wionych, zaá Pius IX po procesie kanonizacyjnym, ci4gn%- 
cym m^ Ht. kilkúiaácie, wdnin áá. Apostolów Piotra i Pawla r. 186 7, 
w obecnotei žebraných w Bzymie biskupów calego áwiata, zaiiczyl gu 
uroczyide w poczet áwi^ych. Koiciól slawi go jako admiralnlem san- 
ttiUkie et invieto cUeendi robore ad obstínata peecatarum corda per evan- 
gidicam praedieatíanem ad poenitentiam flectenda, Š. L. byl takže znako- 
mitym pisarzem ascetycznym. Liczne jego pisma wychodzily naprzód 
oddzielnie, zaé w czasie jego procesu kanonizacyjnego wydal je postu- 
laior caxaae Salvátor d^Ormea, w jednym zbiorzc, w Rzymie, p. t. 
CoUeiione compUia delle opere del B. Leonardo da P, M, tratte fedelmenU 
degli originalit Roma 1858 — 1854, 13 t. W tem uo^íém ^^^«^mvi Wox \ 
zawiera ijcie šwigtego; tom 2gi jego maksymy i pra\f idla á^Ya tĎAsa»\\n>Kt^- 



^Ttis 




tk4 wiadomoáé o jego domie ÉwiCzeů dnchownycb « 'Voduuijiv (^^U ^Sfl' 
listy i list; do aiego: Papieža Beoedyhta XIV, Jakoba Btuarta angiel- 
skiego, Karola EmmaDnela lU, kr61a sardj-ňskiego, i innych znakomitych 
osob; tom 3ci pisma pomniejsze ascetjczne (Skarb vkryty, Ogród mo- 
dlitw, Wyrównaiia droga do zbawienia), regnřy fitowanj-szeii deijli amanti 
líí Gesu e di Maria, i tlelia Cormicina; tom 4tr stawnq „Drogg do r^n;" 
tom 5ty Manvale saero; tom Sty Dheorgó viistioo e inorale, Directorium 
dla spDwiedzi generalnycb, kB;!ania na ostatníe dni zapnstne i na zakoú- 
czeate jnbilensEa, zbawienne rozmyilania o ámierci i róíne modlitny; 
torny ímy, 8my i íty kazania wielkopostne; tom loty exordia, zaryay 
i kazania na miasje dla ladu, modKtwy i kazanía na cie&i Naján. Sa- 
kramentu ottarza i Najíw. Paaoy. W tomie iitym zawicra si? bardzo 
cenná „Instrokcja katechetyczna dla miBSjonarzj-." Przedewazyatbiím pí- 
sma tego nielkiefo mgža rateszcz^ oieprzobrane skarby dla aacezy i ho- 
miletyki. Zbiom tego cz^Sů przeloiyl ks. Ijflbis p. t. Oeuvrea cotapiitět 
(íii B. Lěonurd da Porto Maurizio, Paryi 1866. Nowe wydanio wszy- 
stirich dziel i. L'a p. t. Opere oomptele di s. fjtonardo da Porto Mau- 
ritia riproddUe eon aícimi ttcritti inediti rn occaaimt della xiia canonttta- 
íimie. per cnra di PP. mitiori ri/ormatí del ritiro deir/ncontro přeno 
Firtme, Venezía i86B — 69, s vol. iii-8; w OBtatnim tomie mieJci sig 
djarjusz prac misayjnych í. L'a, pisany przez br. Diego z Florencji, to- 
warzySKa jego przez lat 25, i niewydano popreednin listy. Ob. Giímefipv 
Maria da Mnexerano, Gesta, virlů e doni del b. l^eonardo da Porto 
Maurizio estratti dal proceaso formato per la di lni beatificazione e da 
altri monnmenti, Itoraa i"96; fj-ibis, Vie de b. Lóonard de Port-Maa- 
rice, Tournai teSB; Vie du b. L. de P.— M., Paryž ise?; E. Dara*, 
Les saiata et les bienheureus du XVII! siĚcle, Paryž i86B t. I p. 
1 — 7 7. (Hergenróther). .9. S. 

Leonart), dominikanin, íyj^cy w XVl w. íego konfrater Waleriatt 
a Krakowa w dziete swojéní p. 1. Nekrofjraphia fratrum ordinis praedioa-- 
tOTum convenťia CracovienBia^ pisanóm r. 16)6 i dot^d v r§kopi9mÍ« 
b^dqcém, pi£z« o nim, íe byt znakornitym kaznodeioj^, Že obowi^zekten 
spetnial na dworze Zygmnnta Angusta (t iiíts), že, nedtag podaaia, ort 
pierwszy przel^raaczyt BiblJ^ na jgzyk polski z czeskíego („Hic etiam 
dieitur Biblia sacra ex boliemico idiomate in oostram lingnam polonicam 
/ifiniMcpnoa minus erndite quam ntiliter transtulisse"), že wreszcie uroarl 
3 Sicrinia. Rok ámierci dopisata póííntejsia r?ka: fůžťí (ap. Mueehoicakt 
Rozmatoáci bistoryczne, Krakúw i«45 p. 197). Že L. przeložyt Biblj^i' 
na J52yk polskí, éwiadczy takže Broud-i fProi»ago D. Jlyacinthi, líos 
p. 7G), nie nspomiaej^c juí o jazyku czeskim: „Fr. Leonardus baccalau- 
reus is, (jni primus Biblia in idioma polonum transtalit, sno ex huTOtlí- 
tate BuppreG3o nomine." O tyvtie przekladzíe wspominaj^ i pófoiejsi piso* 
rze dominikariicy: Rutxel (Trynmf á. Jacka, 164] p. lOO), Siejkmimhi 
(Swi^tnicD. 1743 p. aiO), Gliodykiewei (De reb. gestls in prov. Rum., 

tirsn p. 307) i beiimietiny autor w Ilimma^tm fíterarium sin/jutari d»- 
minifffnpe eacrae /amiliae plttntatori D. Ilyaeinlho, Lnceoriae 17B7 f. O 
i D (ap. Jínctkowíki op. c. p. 1701. Dwaj ostatní doda}^, ie do prze- 
Unmaczeaia Bíblji na jgiyk pohki pobudk^ L'wi byl fatszywy przeklad 
fieretycki, od którego L. chcial odwieíč wiernych. Jak widzimy, o prze- 
ioteaiu Biblji przez Va dwaj najbliisi jego cia,ati« v^^wie (Walerjaa 



Loomrd. 1^ 

z Krakowa i Bzowaki) podají wiadomoáé bardzo odmiennie: jaden mówi 
z zastrzeženiem: ^powiadajt'' (dicitnr), a wi^c sam nie ma pewnoéci o tám, 
co pisze; dnigi wprost jnž twierdzi, že L. przethimaciyt, lubo imienia 
swego przez skromnoáó nie potožyL Nástupní równiež stanowqao, jak 
Bzowdd, mieni^ L*a ttnmaczem Bibilji. Myl^ ú% jednak i Walerjan z Era- 
kowa i fizoifski, gdy L'a czyni^ pierwszym (katolickim) ttnmaczem Pí- 
sma 1: jnž bowi^n przed nim mieliámy przetdad prawie calego Starego 
Testamentu, dokonaný w XY w. przez ks. J§drzeja z Jaszowic (ob. ZoQi 
krélow^ Bib^a), nie mówi%c nic o Noirym, który byt potrzebniejs^ym 
od Starego. Co sig stato z przekladem L*a? nie wiadomo; lecz, ježeli 
zestairimy áwiadectwa powyžsze z tóm, co mówi Szarfenberger w wy- 
danej przez siebie Bi^ji r. ,1561, zwanej Bib^^ Ledpolity,— gdzie po- 
wiada, že thmiacz tejže Bibilji, chc^c pozostaé nkrytym, nie zostawil 
swego imienia na przekladzie, — i z tóm, co mówi Budny (Nowy Test. 
wyd. w£oskn 16 74, w przedmowie), že Bib^Q Leopolity jakiá mQUiícIi*' 
n^dznie przekladal, a Leopolita jego szpetnych i prawie dziecinnyoh 
omyidc nie poprawÚ; ježeli, mówi§, zestawimy to wszystko, ďnsznie mo- 
žemy mniemaó, že przeklad Ua mamy w Biblji Leopolity (szarfenberge- 
rowskiej) z I56i r. Mniemaniu temu za poparcie stnžyč može okoli- 
cznoáé, že Bib^ja Leopolity obfitige w wyraženia i zwroty czeskie, a wta- 
ánie Waleijan z Krakowa mówi, že Leonard przekladat % czeskiego. 
Wprawdzie przektad ks. J^drzeja z Jaszowic ma równiež wiele czescssy- 
zny i jest bardzo podobny do Biblji przez Szarfenbergera wydanej, zk^d 
móglby kto wnosió, že Szarfenberger uprosit Leopolity, žeby poprawit da- 
wny przelďad ks. J^drzeja i takowy, a nie przelďad Leonarda, wydat; 
lecz na to odpowieray: že Jgdrzej z Jaszowic imiQ swoje potožyt na koň- 
en swego tíumaczenia, a Leonard nie; gdyby wi§c Szajrfenberger wydd 
przektad J^drzeja, nie mówilby, iž thimacz, chc%c pozostaó ukrytým, nie 
sostawit sw^o imienia. Naszém wi^c zdaniem Szarfenberger wydat prze- 
Uad Leonarda, poprawiony przez Leopolit§, który jednak wiele wyražeň 
czeskich zostawit bez poprawy. Lecz tu síq nasuwa nowa trudnoáó: w Bi- 
b^i szarfenbergerowskiej jest ňader wiele áladów Bib^i królowej JZoQi 
(przektadu J^drzeja z Jaszowic), które koniecznié kaž^ przypuszczaé, že 
uproszony przez Szarfenbergera Leopolita ten, a nie inny, przektad mial 
pod rQk^. Z pomiQdzy wielu dowodów przytoczymy tylko Levit. 19, 20. 
gdzie wyraz nubUťs przettumaczony jest w Bib^i królowej Zofji przez 
sxlaehcianka^ bo thimacz zamiast nuhilts (na wydaniu b^d^ca) czytat i»a- 
Mis (szlachcianka). Tenže bl%d jest i w Bib^i Szarfenbergera. Ježeli 
wi^ Leopolita poprawiat przeUad J^drzeja z Jaszowic, winnoby upaáč 
nasze twierdzenie, iž Bibilja Szarfenbergera jest wydaniem przekladu 
Leonardowego. Tak jednak nie jest. Zdaje si§, že. Leonard nie przez 
skromnoáó, ale przez sprawiedliwoáó nie potožyt swego imienia na prze- 
Uadzie; znsjazlszy bowiem gotowe tíumaczenie ks. J^drzeja z Jaszowic, 
przepisal je prawie doslownie, može male tylko zrobiwszy w nióm po« 
prawki, i przeto nie émial chwaly tíumacza sobie przywlaszczaó. Z dru- 
giéj znów střeny i pisarze dominikaúscy, zowi^c go pierwszym tlumaczem 
Biblji na j§zyk polski, w cz§áci mog% mieé slusznoáé. W Biblji królowej 
Zofji nie ma áladu ksi^g naukowych Starego Test., nie ma tež wcale 
Kowego; wi§c byé može, ižL. przeložyl sam brakujíce cz^cv (l?rLy^^.^ 
Bncykl. T, XU. ^ 



^r 130 Uonird.— Leonjan. ^^^ 

^" £kkle., Pieíú nad piein,, M^dr., Proroków [oprácz Danieiaj i Nowj* ^^ 

ca(y) i s tego powodn alusznie za ttuniacza Biblji polakiej može ucho- 
dzi6. Wiadomo tcraz, Že Biblja królowej Zofji (ob.) byla przekladaa% 
z czeskiego tfuinaczenia, zwanego Biblj% letkowieckq (ob.); czy zas iLeo- 
nard to, co w tamtej brakow^o, z tcgo samego przekladu ttumaczyt, rzecz 
potrxebnje sprawdzeoia. Ttumaczoaie mnaiato byó dokonané na znacznf 
czas przed r. 1&61, skoro SzarfGnbcrgcr w tymže rokn jnž nle nmie 
powiedziefi, od kogo ono pochodzi, i tylko iniie korrektora (Leopolity) 
podat; a zt%d mylném jest podanie Chodykiewicza i autora Hommagii 
liUrarii, iž przektady herctyckie pobudzily l/a do tlumaczeQÍa Biblji; do 
roka bowiem 156i, oprócz Nowego Test, lutcrskiego (Królcsriec 1556), 
žadnego innego przekladu akatolickiego nie bylo. Oprócz przektadn Bi- 
blji, íadnych inaych prac po L'ie nie ma. W^gierski {Slavonia reform. 
p. 536) mylnie zalicza gu do apostatów; tymczasem wázyscy wyíej wy- 
mienieai pisarze mówi^ o nim z pochwal^, můwi^ nawet (Chody kiewioz, 
antor Hommagíi Uterariiiia.), ic Leo nard byt inknizy torem i ía pokonftt 
Piotra Zborowskiego, wojewode krakonskiego, glównego protektora here- 
tyków. A'. W. E. 

Leoncjusz, naprzód adnokat [scholaítikos) w Konstpla, dla tego za- 
zwyczaj byiantymkim {bytaulinus) nazywany, potem zakoanik w pobUín 
Jerozolimy, zk^d takíe jeroiolimshm (hieroío^ymitanus) niekiedy sig na- 
zyira, žyt pod koniec VI i na pocz%lku VII w. W mlodzicňczym niekn 
byt ncatorjaninem, lecz po nawróceníu swoji^m zostal jednyro z najciyn- 
niejazycb poleniistów owego czasn pko nestorj&nom i monolizytom. Pko 
pierwBzym Dapiaat: Adaersus eos qui duae a^irmatu Christi persanae luit- 
lami}tie in ipio eonjuctionem confitentur, libri Vil; pko drugím: oiitoptat, 
t/uaisliwes ode. eoí, qui nnatn dicunt noíurani compositam D. n. Jau 
Vkristi, ilem aanctorvm tetiimonío et sententiae ipsoriim ejiplicatio; Ta i. 
XsfaXittat r.ata l^roepou, capiUt 30 contra Severam; 'EniXu^i; 1, sotutio 
arffummtorum a Severo oíjeelorum. Pko obu herezjom skierowane J6st 
písmo: Aofot 7' xatot Nsaioptavwv xat Eoto/tavi^twv. Polemicznej talde 
treácí 94 pisma jego; Ado. eoa qui nohia proferunt ^uaedam ApoUiiiartí 
falto inscripta nomine eanctorum Patrům; S^oXttx, scholia «i ore Tkeodofi 
retigiosiatimi abbatis doctisíimiqae philoaophi divinis pariíer externis^ue lite- 
ri» emditi exaerpta. Ostatnie to dzielo obejmujG wyznanie iviary, Icanon 
ksi%g Pisma Sw. i przegl%d glówniejszych lierezji. Průcz tego, mamy je&zcze 
po nim 2 servumes; CoUectanea i kilka drobných íragmentów z pism 
innycb. Dzi«)a jego waíne s% do póžniejazej historji noatorjanizmu imo- 
nofizytyzmu; co do formy, przebija w nich zamiíowanic do syllogitmáv. 
Ob. Oalland. Bibl. t. XII; Áng. Mai, Script. vett. noTa collectio t. IX; 
Mignt, Patr. gr. t. 86. N. 

Leonian y. Leunian, év. (l» al. 16 Listopada), opat nienneůaki. 
Wedle ňader Ek%pych wiadomoáci, jakie o nim doszly donas, byt rodem 
z Pannonji. W dnigiej pólowie V w. znajdnjoray go w Gallji, WpoSréd 
dzikojci i barbarzyňstTra, jakie naówczas azerzyly si? w tym kraju, mu- 
aial i on cierpied wiele; prosta cela byla miejscem jego pobytu w Vieime 
i w Autnu przez lat przeazto 40. Kiady Uk odosobni) aig od wszelkiej 
BtycznoSci zo áwiatem i ludžmi, žebralo aig v pobližu jego cell w Tienne 
JieniB ^Tomadzeuie zakonników, których on zostal przonodnikiem du- 
cbowa/m. I tak povstal klasztor wicnnciiaki éw. Piotra, którego L. 
pieewajjTtt opatem. Potem zatoiouy lijl ^amie ■« NvfettQ.^ V í>j4 




j L. byl I 



L4onjan.^Uopold UL 131 

przewodnictwem i klasztor zakonnic. Cf. FUury^ Histoire éccl. t. YI; MabilL^ 
Acta SS. ord. 8. Ben. íb. I. p. 5 7 7. (Wetzer). S. S. 

Leopold \\\ Pobožný^ éw« (i5Liatop.), margrabia aostijacki z rodu 
Babenbergów, sjn Leopolda U Pi^knego^ ar. 29 Wrzeánia r. 107S, wj- 
choirat 09 pod wplywem dawnego biskupa passawskiego Altmauna i obj^ 
Tz%dy po ámierci ojca r. 1096. Bojažň Boga, gorliwoáó o wiar^ íwi^t^ 
i prawdziwie ojcowska iniloáó ku poddaným, w pol^czeniu z m^ztwem, 
pokory i n^droéci^, odznacziUy tego ksi^cia w sposób szczególniejszy 
i, w d^a 40-letnidi jego rz^dów, zapewnialj pokoj i blogoslawieústwo 
podlei^ej jego panowania Harchji. Po obj^ciu przez niego rz^dów, cif- 
gn^ pierwsi krzyžowcy przez Aostrj^ i W^gry do Ziemi á. On dostar- 
Gzyl przeci^gijfcym oddzialom žywnoáci i poslal Gotfrydowi Boaillon 
pieni^dzy na uUrzymanie przez rok trzystn ježdzców. W pobližu niebez- 
piecznej granicy W§gier zbudowal na ostatním szczycie wyniosloáci £y- 
sogórBkich (Kahlenherg)^ nad Dnnajem, zwanym dot^d górq Leopolda (Leo- 
poldsberg), zámek i kaplicQ á. Jerzego i tam przeniósl 8woj% rezydencj§, 
któni mial nprzednio w Melk^ gdzie jož byi zamieszka) Leopold I, glowa 
domu Babenbergów (f 994), po wyp§dzeniu ztamt^d w§grów, i zbndowal 
koéeiM kollegjacki. Nowy zámek Leopolda ležal w pobližu starodawnej 
Fabiány^ zwanej jnž podówczas Wiedniem, ale zniszczonej ci^owicie przez 
w^grów, i on to da) pierwszy pocz^tek podniesieniu síq tej éwietnej, pó- 
íniejszej stolicy cesarstwa. Wszystkie koácioly i klasztory w jego krajů 
otrzymaly dowody jego szczodrobliwoáci, a szczególniej klasztor Melk^ 
w ^rym j^o ojciec osadzit benedyktynów, i on sam 1 Mája 11O6 
xaálnbU Ágnieszk^, córk^ cesarza Henryka lY, i który wspanialemi obda- 
rzy) darami i wyrobíl mu egzempcj^ od 8%dów biskupich w Passawie. 
L. miat wzrostujak oznacza miara pod jego portrétem w Elosterneu- 
burgu, 7 Btóp; w bojů waleczny, co okázal w r. 1117, kiedy pobil wpa- 
daj^cycb do Austrji w§grów; byl nabožn3rm tak, iž cz§8to wraz z za- 
konnikami odmawial modlitwy w chórze. Wojen zaczepnych nie prowa- 
dzit nigdy. Glównie chodzilo mu otQ,by swój lud pod oslon^ pokojů podniešó 
na wyžszy stopieá porz^dku spolecznego i oáwiaty. Ch^tnie jednak wspic- 
ral orQžem innych ksi^ž^t duchownych, pokrzywdzonych i zagrožonych 
od swoich nieprz3r)aciól. Zarzucano mu, že dal si^ nakibnió Henrykowi V 
do opnszczenia strony jego ojca cesarza Henryka IV (1105), aby za to 
od zbuntowanego syna otrzymač r§kQ jego siostry Agnieszki, wdowy po 
Fiyderyku Hohenstaufen; lecz do tego byly mu pobudk^, tak przyklad 
innych ksi%ž%t, jako i samegož Henryka IV czQSte i zawsze nieszczere 
oiwiadczenia ule^oáci i wiernoáci Papiežowi. Po ámierci Henryka Y r. 
1125, zabraní w Moguncji ksi^§ta rzeszy niemieckiej wybrali trzech 
k8i%ž^t, by z poáród nich obraó cesarza; pomi§dzy nimi znalazl 8i§ mar- 
grabia Leopold, lecz na kolanach lze Izami blagal, by nie obarczali go 
t| godnoáci^. Taká m^dra skromnoáó zachowala dla wlasnego krajů tego 
, cfarzešcjaúskiego pana, tego, jak go nazywa jego syn Otto, biskup frej- 
qmgeíiski, ojca ksi§žy i ubogich, a którego glos powszechny wspólcze- 
mých i potomnych przezwal pobožným^ laskawym i milosiernym. W swoim 
przeto krajů rozwijal on i dalej swoj% blog% czynnoáó, založyl klasztor 
qstersów Heiligenkreuz í, wespól ze swoimi krewniakami Henrykiem i Ka- 
poto, opactwo benedyktynów KleinmariazeU, Najwi§k8Z% i^d\iíiVL lw.\i^W!l\^ 
Jego byl klasztor w Kloaterneuhurgu^ do którego YřproYiíAňl ^wíí^u^^hi 



r 



Leopold Ht.— Leopold I. 




132 



regularnych reguíy Swistego Auguatyna. KoUegjata, dla 12 1 
éwieckich i proboszcza nkoňczoni^ zoatata r. nos i ležatá aieopodalod 
Wiedaia i góry Leopolda, w miejscu, na którčm znalazt on zastoDg, któ- 
r^ wiair zerwař byl z glowy jego žony, kiedy z tii^ na awoim zámku 
rezpatrywal sig vr pigknej okolicy. Pierwszym proboszczcm koUegjaty 
w Klosterneiiburgu byl Otto I. Oa tež w azešó lat potem, z woli Leo- 
polda, potoiyt kamieů w§gielny wi^kazej przez aiego fundowaacj bazyliki. 
Po Sinierci tego pierwszego proboszcza, nast^pc^ jego mianowat Leopold 
swego czteraastoletaiego syna Ottona, póíuiejazego biskupa frejsiagen- 
skiego, ale dal mu oraz zaatepcg w osobie mnicha Opolda. W kilka lat 
potem Otto, b^d^cy na naukách w Paryžu, praybyf do K!o stern eubnrga, 
nioz^c z sob% relikwje, ktůre tam ztožoao z wielk^ uroczystoíci^. Po 
przejSciu Ottona na opata w Morimund, wprowadzil Leopold r. 113S do 
Klostem eubnrga, oa miejBce kanoników áwieckich, którzy okázali mu síq 
letoiego ducba, kanoników regularnych reguly i. Angustyua. Kowa, r. 
1114 zacz^ta bazylika, dokoúczoa^ byla i pošwi§con% r. 1 1 i! 6 . Pierwszym 
proboszczem,po nprowadzeniu tam kauoaikůn regularaycli, byl Hartmann, 
nr. pod Passawí, tamíe kanonik u i. Mikotaja, potem proboszcz w CMem- 
see, ztamt^d ponolauy do Klostemeubnrga, zaá od r, lni biskup w Bri- 
len, M^i to byí wysoce áwi^tobliwy, swoim ksigiom w Elostcrneuburgn 
przepisal Cotiauetudmes. Jego nastgpca Marquard byt bratem slawnego 
opata w Reiahersberg Gerocha. Leopold umart powBzeohnie íatowaay 16 
Listop. 1136. Z dziewigtoaáciorga dzieci, którc miat zAgnieszki, prze- 
lyío go azeáciu synów i pigí córek, pomigdzy którymi znáni 9%: Otto frej- 
singenaki, dziejopis, Albrecht II, Leopold IV i Henryk (/aíOTmVjoí), jeden 
po drugim nastgpcy ojca, i Konrád, arcybp. salzburgski. Malionka jego 
Agnieszka poszta za nim do grobu 2 4 Wrzel 1157. Oboje pochonani 
zostali fT sklepach koácíota w Klosteraeuburgu. Bnll^ Papicía Innocen- 
tego VlII 6 Stycznia 1485 L. zoatat policzony w poczet šwigtych (cf. 
Bnrchardi,'Qinrmax ed. Gennarelli p. efi. 62. G4..) i odt^d czczonyjako 
patrott Austrji. 15 Lutego laoi; podniesione zoataly nroczyécie jegore- 
likvrje, n obecnoáci cesarza Maksymiljaaa I, który w korouie i plaazczu 
cesarskim, ze zloíouemi rekoraa, w modlitwie szcdt za jego truran%. Dot^d 
klasztor klostcrneuburgaki posiada szacowne zwloki swojego fimdatora 
i ione pozostate po nim pami^tki, jako to: jego ottarz podróžny, zaslon^ 
Agnieazki i álubne nbiory obojga. Cf. Cuepiniani, Austria; Šuríua 15 
Nov.; B. Potumann, Compend. vitae el mirac- S. Leop., 169i; RatUri, 
Bavaria S.; ^Aorrer ■irfam, Oeatreiohische Markgrafen, Wien iSTO; Per, 
Scrip. rer- f.ustr, I i II; Leopold der Ilciligc, Schntzpatron v. Oosterreich, 
Wien 1835; Klein, Geach. des Chriatenth. ín Oeatretch und Steiermark 
Bd. I— III; H. Fischer, MerkwOrdigc Schickaalc dea Stiftea und der Stadt 
Kloatcmeuburg, a v. Wien ibis. (&hrůdt). S. S. 

Leopold I, cesarz rzymski (niemiecki), arcjksiqže austrjacki, król 
w^gierski i czeaki, ur. d Czerw. r. 1640, syn i naatepca Ferdynanda III 
i pierwszej jego žony Marji Auuy, ksigžniczki hiszpaJiskiej. Cale dtugie 
panowante tego monarchy (i(i58— 1705) przeszto w ci^žkich zapaaach 
2 glównym nieprzyjaciclem potggi jego domu królem francnzkim Ludvi- 
kiem SIV i innjiní uicprzyjaciotmi, których mu teuZe naaadzal i popic- 
ra/. Saprzóá rozpieral sio oa z nim o koroag cesarsk%, kiedy jego ojoiec 
aiezdoiki za žycía zapevmié mu jej pticítwí.totónm yryboru jego na 



Uopold I 133 

króla rzymskiego. W skutek tego tron cesantwa wakowal rok i trzf 
miesi^ce. Wreszcie sejm rzeszj obrai cesarzem L'a, ale pod warunkami 
(tak zwaxi% kapitulaci^) niematych ustQpstw dla Francji. Oodném awieú- 
cieiiieiii t^ kapitnlacji bylo utworzenie przez Ludwika XIY ligi ksi^ž^t 
aiemieckich, bez róžnicy katolickich i protestanckich, jakoby dla gwa- 
raacji pokojů westfalskiego, a w istocie dla trzymania ua wodzy Austiji. 
Prsy áwczesném urz^eniu polityczném cesarstwa, które pokojem west- 
fahkiin tak obwarowalo swoje prawa, že stalo sig zupetnie niezaležném 
od casarza, król francuzki, zwlaszcza taki jak Ludwik .XIV, byt wi^kszym 
panem Niemiec aniželi sam ich cesarz, a to przez ich ksi^ž^t i elekto- 
t6w, od ni^^ zaležnych, w rozmaity sposób zwi%zaiiych z uim traktatami, 
« nawet bsd%cych na jego žotdzie. Cesarzowi pozostawal tylkó tytut; ów 
bowiem Bamanorum imperatar potentissimus invictíaaimua etc. semper augu* 
jfitf, mia} w Bwojóm impérium rzeczywi8t% i niezaprzeczon^ moc tylko 
konferowač tytuly szlachectwa. Z t^im zarz^dem Niemcy byly tak bez- 
dlne, iž król fraucuzki w zupelnym z niemi pokojů zabral im Strasburg. 
Odk%d reformacja rozbita jednoáč chrzeácjaňsk^ Europy, zmienity si§ d^- 
inoád jej paňstw. Interes polityczny przemógt nad interesem religijnym, 
BECsególniej od pokojů westfalskiego. We Francji daje si§ widzieó juž 
od wstiipienia na tron dynastji Burbonów. Odt%d król arcychrzeécjaňshi 
ma najwiemiejszych sprzymierzeňców w turkach, protestanckiej Szwecji 
i protestantach niemieckich, a nieprzyjaciotmi jego naturalnymi s%: ka- 
tolická Austija i katolická Hiszpanja, z powodu že obu tym ]a*ajom 
panoiriď dom Habsburgów, który nadto juž prawie przywlaszczyl so- 
bie godnoič cesarsk^ w Niemczech. Taká pot§ga bardzo byla nie ua 
r^ Francji, kiedy jej tytul królestwa chrzeácjaňskiego nie mia! 
jui žadnego znaczenia, i kiedy jako paňstwo uzna¥ra}a ona tylko nowo 
powstate zásady równowagi i przewagi politycznej. Francja byla dusz^ 
wsqrstkich wojen Austrji z turkami, których powodem nieu8taj%cym 
byly W^gry. Z jednej strony miloáč swobody, a može i swawoli u národu 
lycerskiego i nienawyUego do spokojnego panowania prawa, z drugiej 
atrony nieznoény ucisk niemców, nie umiej^cych szanowač národu obcego, 
nad którym tylko z wolnego obioru i pod najuroczystszém por^czeniem 
jQgo praw zapanowala ich cesarska dynastja, a nareszcie i herezja wieku 
XYI, która, gdzie tylko síq wcisn§la, wsz^dzie zaszczepila zgubne zarody 
rozdwojenia, zepsucia charakteru narodowego i úpadku politycznego, 
irazystko to wywolywalo ci^le spiski i powstania zbrojné. Staj%cy na 
ich czele i bior^cy w nich udzial, bez wzgl§du na kieruj^ce nimi pobudki, 
sawsze byli poczytywani za patrjotów; jedni gin^li na rusztowaniach, 
dmdzj ivyst^powali do rozprawy or§žnej w pólu, szukali poparcia 
u obcjch mocarstw i takowe znajdowali u turków czynne i u francu- 
z6w tak zwane morálně, polegaj^ce na poduszczaniu i jakiém takiém 
irepieraniu ukrytém. W takich okolicznoáciach ówczesne rz%dy cesarskie 
w W§grzech zawsze mialy cech§ represji; zaá kiedy powodzilo síq po- 
ustaniu, ¥rtedy obejmowali wladz§ turcy i nieszczgáUwy kraj miewa) do 
výboru mi§dzy wielkorz%dcami niemieckimi a baszami tureckimi, jak nie- 
gdyá Wtochy mi§dzy tyranj% barbarzyňskich gotów i cywilizowanych 
greków. Zaraz na pocz^tkach panowania Leopolda rz^d austrjacki, przez 
wmieszanie ú% nie^ozwažnie w sprawy Transylvánii^ V7Y?{o\^\ \)^Vcl^ 
zTurcj%. B. 1662 armja 200,000 turków, 10,000 laUt&v^ \ ^^^^^ 



r 

I 
I 




134 Leopold t. 

woíochów, pod wodz% wielkiego wenyra Achmeta i z sztandarem prorcA^ 
wtargDíía do 'WEgier, zdobyla Wielki Waradyn i Ersefc-Ujirar i, maj^c 
w Ewojém posiadaniu Bud^, posuDgta si@ až pod Morawy. Ccsarz Qdíď 
Eͧ osobišeie na sejm rzeszy niemicckiej w Ratfsbonie i w rohu nast^- 
pnym wyjednat pomoc ksi^ž^t uicmieckicb, a nanet Szwecja i Francja 
ptzyslafy mu poailki (które kazano mieč bardzo na baczenía, by nie prze- 
szty do nieprzyjacicla), a Papicž snbsydja pienigžDe. Arntja chrzeácjaúska 
w sile 30,000, pod wodzq stanaegogenorata austrjackiego Montecuculli, 
odóioďa Tialne zwycigztwo pod S. Godard nad rzek^ Raab 1 Sierp. iGei, 
po którém 10 Sierpnia zawartj zostal rozejm w Vasoar na lat 30. Au- 
strja zgodzita aig.na pozostanienio ksigciem tfansylwaúskim popieranego 
przez poTtg pretcndonta Michata ApafTi i ua zatrzymanie przez tnrkón 
twierdz 'Wielkiego Waradynu i Ersek-Ujwar. Zafatwiwszy sig tak z tur- 
kami, Tí^d cesarski wzi^l sig do wegrów, by, korzystajijc z obecnoáci 
swoich wojsk, nkróci6 ich sw.obody narodowo. Wywotaío to nowe spriy- 
sigíeuie. na którego czele staa^t brabia Zriny, ban Kroacji, nszedlszy 
w porozumienie z ksigciem Transylwanji. Gotowalo sig ogólae powstanic, 
ale cesarz, dowiedziawazy sig wczas o wszyatkiém, zapobíegř ternu (166 7). 
Naczelnicy spisku: brabiowie Zriny, Frangipani, Nadasti, Tetenbach, ska- 
zaiti zostali na ímierč, utratg maj^tkón, a nawet sziachectwa i oazirí- 
ska w swoich dzieciacb; trzystn szl^cbty, ich wspóluików, poszlo na ru> 
sztowaníe lub na wygnanie, iuni wykupilí sig ogromnemi summami pie- 
ni^dzy. Takie krwane érodki umocnily panowanie Austrji i zaailily skarb 
cesarski, a jeszcze wÍQcej wykonawców jego wyroków. Okázalo stg ze 
£Iedztffa, iž máto kto nic byt zamioszanym do spisku, a že nic podobna 
bylo ukarač caty uaród ámierci^, przoto minister cesarski Lobkonitz 
podal myši ukarania go odjgciem swobód, czylí tak zwanych przynilejón. 
Jakož 21 Marca itiii ogloazouym zostal edykt ccsanki, którym, sanie- 
postuszei^stiro i powstanic przt-ciwko jego osobie i wtadzy, L. natožyl na 
Wegry kontrybucjg ua atrzymywauie w krajů stalej armji trzydziestu 
tysigcy tudzi. Drugi edykt zaponiadat nladzg cesarsk^ nieograiiíczon^, 
znosíl godnolci: palatyna, s^dzicgo dworu i baňa Kroacji, Dalmacji i Sla- 
nonji, i ustanawiat geaeralnego gubcrnatora Jana Kaspra Ampringen, 
wielkiego mistrza zákonu niomicckiego, rodem iT(;gra, ale oddanego cat- 
kiem shižbie austrjacktej, z dodanicm mu rady i nladz^ najrozleglejíxq; 
wresicie oglaszat amncstjg, ale ograniczoaq. Nowa wladza wnet dala sig 
Czué krájeni. Ustanowione przez 014 sqdy wojenno skazaty 2&U osob na 
karg Smierci, zainieniou% po ntaskawieniu na karg cigíkicb robot, z tém, 
by, dla oszczgdzenia krajowi icb widoku, sprzedauo ich po 50 koronod 
giowy na galéry ucapolitaůskic. Po utwierdzeniu w taki aposób swojej 
wladzy nad wggrami, nie bacz%c na nast^pstwa, Leopold przyst^pil do 
koalicji z królem hiszpaůakim, elektorem brandeburgskim i rzeczu>ospo- 
Ilt4 holenderskí przeciwko Francji (i672). Wybuchla wojna przyniosla 
wielk^ Blattg wodzowi wojsk francuzkích Turenne i cesarskich MonUcu-^ 
culli. Pierwszy byl ojcem swoich íotnierzy i biczem krajów, które zaj- 
mowal, poSwiecaj^c z zimn^ krwi^ wszeikie prawa ludzkoSci wymagamom 
wojny; drugi slynul z gísbokiej znEyoraoSci slrategji. Walka tych dw6ch 
raístrzów byla prawdziwym popisem sztuki wojskowej; wreszcie, pierwszy 
zgin%í prz}r obi^žeuia SaJzbacb. Montecncnlli przeszedí potéra Hen i wpadl do 
Francji, ale ponstrzymany zostal przez drnijiesto -woiia l"ca,íiiD,ikiego kaig- 




UopM i 135 

da Condé; poczém obadwa, syci slawy, opnáeili dužb^, by nie naraáaó na 
niepewii^ przyBzloéó po^skanej reputacji. Wojna ci%gii^a síq dalej oci^ 
iale, axestrony dwom wiedeúskiego niedot^žnie, až wreszoie obie strony 
zniiioiie npragn^ pokojily który zosta) sawarty w Nimwedzé r. 1679 
i zatwierdiii dla Niemiec nowe straty. Na mocy jego Frcjburg w Brys- 
goiwji X Lotaryngja odeszly do Francji, a nadto Lnd^ik XIY zatrqrmal 
jesKSd kflka miast, które tymže traktátem zobowi^zat si^ byl oddaé, 
a ktdre nastQpnie piu&atwo Niemieckie, pozbawione wszelkiej sďy i zaj^ 
now% wojn^, nst^pilo mn ch§tnie, byle tylko nie robil nowych na nim 
grabiežy. Podczas kiédy cesarstwo wysiMo ú^ próžno nad Reném, na 
wzehodniej jego koúczynie dojrzewi^ nowy wybnch, podsycany przez 
krwawe rz%dy niemców i rozji^trzenie wQgrów, podnszczai^ch biegle 
i wspieranych pieni^dzmi przez Lndwika ZTV. Na czele nowego ^zy- 
ai^enia stan^ magnát w^gierski Emeryk Tekeli, protestant, czlowiek 
mtody, ale zdolnoáci niepospolitych i pidaj%cy nienblagan% nienawiáci% 
do Anstiji za ámieró swego ojca. Wybnchlo powstanie (i675): Tekeli 
0|;}osil manifest p. t. Sto zažaleú wQgrów przeciw niemcom; powstaá- 
eom, do których naleželi bez róžnioy i katolicy i protestanci, di^ nazw^ 
krzyžowców (kruczi); wypisal na swoich chor^wiach „Za Boga i ojczy- 
m^" i wezwal pomocy torków. Leopold oglosil amnestjQ, ale, na ž%danie 
magnatów WQgierskich nie ohdal wycofaó swoich wojsk, pomimo že ich 
ezcessa obnrzaly wszysťkich. Wreszcie, Lndwik XIY nie byl nieczynnym 
i wzi^ na swój žold oddzial polaków w shižbie powstania. Tekeli kázal 
bič monety z nápisem: po jednej stronie: pro Ubertate et jusiitia^ a po 
dmgi^: Ludovicua XJV rex Oalliae protector et paironus Hungariae. Ale 
pokoj w Nimwedzé položyl koniec tej protekcji i w^przy znaleili síq 
w obec prze¥ražnych sil cesarskich, nadci%gaj%(qrch od záchodu. Sily te 
jednak byly bardzo zdezorganizowane i dezercja w nich ogromna. L. tedy 
iidekl 8i§ do negocjacji, odwolal gnbematora, przywrócil godnoáó pala- 
tyna, miannj^c nim Pawla Esterhazy, i przyrzekai wycoíánie z krajn 
nroich wojsk i naprawienie wszeDdch krzywd; ale wQgrzy jnž nie nfali 
jego obietnicom, a wreszcie snltan Mahomet IV wzi^ ich w opiek§, 
Of^osU síq obróúc^ ich swobód i wypowiedzis^ wojnQ Anstrji. Armja ta- 
reeka w sile 300,000, pod wodz^ wielkiego wezyra Kara*Mu8tafy i cho- 
r|gwi4 proroka, przeprawila 8i§ przez Dunaj w Bialogrodzie i, nie bawi^c 
si^ obleganiem punktów warownych, ruszyla prosto na Wiedeň, pod któ- 
rym stan§la 18 Lipca I688. Dwór nciekl, pozostawiaj%c obron^ stoliey 
8iln^ zalodze, pod wodz^ dzielnego komendanta hrabi Staremberga. Strach 
padl na cale chrzeácjaňstwo. Lndwik XIY uradowany z plodów swojej 
polityki, gromadzil swoje sily nad Reném, w oczekiwaniu, iž po spodzie* 
wanym juž niezawodnie úpadku Austrji, Niemcy przywolaj^ go na obron^ 
od pólksi^žyca i obior^ cesarzem; ale zawiodly go nadzieje: Leopold za- 
war) lig§ z Polsky i Wenecj%. Król Jai^ III (ob.), znaglony prosbami 
posla cesarskiego i nuncjusza papiezkiego, wyruszyl osobiécie w pole i, na 
esele polaków i niemców, odnióď wiekopomne zwyci^wo pod Wiedniem, 
po któróm doniósl krotko królowi arcy-chrzeácjaúskiemu, že chrzeócjaústwo 
ocalone. Wielce to zirrytowalo Ludwika XIY. Gesarz naradzal síq bar- 
(lio troskliwie, jak mial przyj^ó zbawc§ chrzeácjaústwa. „Przyjmli ^ 
w* c. m. w otwarte objQcia!" zawolal z zápalem w6dz nieuá^^ \&\t^^ 
Earol lotaryngaki; ale przemo^ wzglgdy etyídety i, weSbl% ^q^Xa»lQ'^\^ 



r 




I 



136 Uopold I. 

nego programu, spotkanie dwóch sprzymiensouych mooarčhów odbyto ňf 
b&rdza oziemblc. PozbTwszy si^ zawadzaj^cej mu po zwycigztwie obecno- 
áci poluków, cesarz n^kat dalej pobitých wggrów i torkón. Kara-Mo* 
stafa, za przcgran% pod Wiedníem, ukarany zosta) jedwabnym stryczkiem; 
miojsce jego zaj%l Kara-lbrabim, ale i ten w dwócb naslgpuj^cych kam- 
paujach, r. usi i IGS5, nie miat BzczQÍcia. Ksiqíe Karol lotaryngski 
pobil go pod Eraek Ujwar, pocz6m Buda, od lat i4& w poaiadania tur- 
k6w, nazwana przez nich szaúcem islamizmn i bram% pai^stwa ottomanów, 
po trzech miesi%caci) obl^ženia zostaJa zdobyt^ przez cbrzešcjan (iGati), 
a w rokn nast^pDJ^cym 16,000 torków legto ua pólu bitwy pud Mo- 
haczem, gdzie chrzeécjaníe, jak pod Wicdniem, odápiewali Te Deum v na- 
miotach nowego widkiego wozyra SolimaDa, który po tej przegrauej, 
zagroíony buntem janczarów, ucick) do Konstpla, gdzie vaet potům í sam 
BuHan Mabomet zoatat zložony z tronu. Po SECZgáliwym pogromie za 
obc^ pomoc^ turków, L. vziq) si^ stanowczo do ntwierdzcnia yi W^ 
grzech swoJDJ wladzy nieograniczotioj i zrobicaia jej dziodziczn^. Kaprzód 
ogtoszoa% zostata amaestja dla wszystldch bimtowników, którzj ztoi% 
broů, ale miata ona moc dopóki tylko trzymat Big Tckeli. Nastgpnie, 
nowo mianowany gubernator Caraffa ustanowil trybunat wojůnny, ztožoay 
z ludzi, nie majqcych i wyobraženia o prawie, który rozpoczqí swoje s%(^ 
i wyroki uielylko na winnycb, ale i na po dej rzaných. Trzydziestu katow 
przez a miesigcy pracowalo nad wykonywaniem kar ámierci róžuego ro- 
dzajn w Preszowie. Historja nazwata to rzezi% preazowsk^. Poczém L. 
zwota) pozostat^ przy žyciu szlacht^ w^gierak^ do Wiednia i tam grožb^ 
£micrci i konGskaty maj^tkón wymóg) od nicj zrzeczonic sig dannych. 
zaprzyaÍe2onych przez jego poprzeduików i przez nícgož aamcgo praw, 
miaDonicie obierania królów i stawienia im oporu w razie pogwatceDÍa 
swobód narodowych. Wszakže i ta nie obeszto sig bez gioínej opozycji. 
Potem cesarz przebrat Bwcgo dziewlijcioletniogo synka Józefa po w^gier- 
flku i koronowal go wPreszburgu (6 WrzoS. 1687). Nowy przj-szty krói 
przysi^gl szanowač prawa národu, wedle tego, jak je wytlumacz^ krúl 
i stany. Uspokoiwszy zupelnie Wggry, wojska austrjackie, pod dowóda- 
twem Caraffy, wtorgn?ly nagle do Transylwanji, owladngly tym krajem 
i wymogfy od mieszkaiicón przysiggg na wieino^č ceBarzowi, zarfczajqc 
utrzymanie wszelkich Bwobód i prawo nybierania ksi^cia, rozumie si; za 
potnierdzcniem przez cesarza, jak dot%d przez suHana. Po tym pierwszym 
kroku natoíon^ zostata na kraj kontrybucja. Ksi^ii; A.pafii nmart. Oby- 
watele udali sig pod opičky suttana, który mianowal ksigciem irygnauego 
z W§gier Tekelego i dat mu niejakic posilki. Z lemi Tekeli wtargu^t 
do Transylwanji przez nieprzebytc w^nozy w górach, pobit wojska austrja- 
ckie i ntrzymynal sig przez jakiš czas, lecz nareszcie ulegl przcmocy 
i UBt^i). Mlody Apaffi U mianovany zostaí z Wiednia ksi^ciem, ale 
7. wtadiq tak poddaný wielkorz^dcom auatrjackim, it co rychle ztožyl 
swoje ksigstwo za tytul i doíyivotniq pensj^. Odt^d TraaByIwanja juž 
nie miata ksi^qt i zostata, jak W^gry, prowincj^ austrjack^. Tekeli, po- 
zbawiony znaczenia, dobr i wytiiczony od amnestji, Ecbronit sí^ do Kod- 
stantynopola, tam przežy) ostatuie lata w zapomuieniu i umart w rcligji 
katolickiej. MOo rodzin z W^gier i Traiisyltcanji udato sig za nim do 
Tarcji i tam osi&áio, pozostawiaj^c ojczyzng tak wyludnioii%, ií rz^d 
suBtrj&cki powohl do niej osadników gtekb'!? i TiLros.ti\ v Boánii, nadá- 




, LeoptldL 137 

j%c im ziemi§ i 2arQG8i^%c swobod§ wyznania. Dalsza wojna z tnrkami, 
któiym^ po aloienia Mahometa IV, panowali szybko po sobie: Soliman 
m^ Adimei U i Mustafa 11, byla takže szczQáliw^ dla Anstiji, pomimo 
nowego nysileoia Turcji, a dzi§ki dzielnemu wodzowi aostxjackiemu ksi^ 
clu Engeapazatoi aabaudzkiemu^ który r. 1697 odniósl stáno wcze zwy- 
ci^zfcwo nad tnrkami pod Szenta nad r. Giss^ (ii Wrzeánia), gdzieleglo 
25,000 tnrków, n baszów i sam wielki vrezyr Elmas Mahomet. Ogro- 
mna idobjcs w joúcach, zapasach wojennych i pieni^dzach dostala si^ 
zwyeigzeom. Sam snltan Hustafa z drngiej strony rzeki patrzyl na stra- 
aa^ pogrom swoich, nie mog^c podaó im pomocy. Wojska cesarskie po 
tóm zwydQztme zaj^y Boánj^. E8í%žq Eugenjnsz przybywszy do Wiednia, 
zimno byi przyj§ty przez cesarza, który nawet kázal aresztowaó go za 
zwyciQZtwo, odniesione wbrew jego rozkazom; ale widz%c oburzenie swo- 
jej stoiicy, odat%pii od zamiam stawienia zwyci§zcy przed s%dem wojen- 
nym, za niesubordynacj^, i wyprawil go do wojska. Ksi^e Eugenjusz 
jednak nie chcM podj^ó ú% dowództwa inaczej, jak po zwolnieniu go od 
roskazów nadwornej rady, poozém utrzymal i nadal slawQ or§ža anstrja- 
ckiego. Zwyci§ztwa Jana in i ksiQcia Engenjusza na. l%dzie i wenecjan 
na morzu, gdzie okryli 8i§ chwal% ostatni bohaterowie rzeczypospolitej 
1 ICarka: Franciazek Marosini i Jakob Comaro^ ocalily Anstrj^ i Europ§ 
i ztamaiy na zawsze potQg§ pólksi^žycá! Nast^pil pokoj w Karlowicach 
(26 Stycznia 1699), na mocy którego Anstrja pozyskala ostatecznie Wq- 
gry, Transylwanj§ i Slawonj§. Odt%d Turcja przestala nietylko byó gro- 
in%, ale nawet wj^ywač w czómkolwiek na sprawy Europy. Zaledwo 
n^okoil W^;ry i jeszcze nie ukoúczyl wojny z tnrkami, L. mnsial zno- 
wa rozprawiaó bí% z Ludwikiem XIV.. Szlo o ci^le i bezkamie w czasie 
pokojů dokonywane na Niemcach grabieže, a ostatecznie o obronQ Pala- 
^ynatn, do którego nroácil sobie prawo król francnzki, po zejácin bezpo- 
tomném ostatniego elektora. Wojn^ t% L. prowadzil w sojuszu z Anglj%, 
HoUandj^, Hiszpanj%, Sabandj^, Szwecj%, Danj% i ksi^§tami rzeszy nie- 
mieckiej, którzy rázem wystawili 220,000 wojska. Sprowadzila ona 
straszne spnstoszenie Niemiec, mianowicie calego Palatynatn, cz§áci ele- 
ktorstwa Trewirskiego i margrabstwa Badeúskiego. Wtedy zburzone zo- 
italy prawie do szcz^tu miasta: Manheim, Wormacja, Spira; w ostatniém 
nie przepuszozono i grobom cesarzów w koáciele katedralny^n, który w na- 
flzydí dopiero czasach powstal z ruin, ale juž bez dawnych pochowanych 
w nim pami%tek. Dwa l«ta trwaly te zniszczenia i požogi, usprawiedli- 
wiane przez wodza francuzldego ksi^cia de Créqui tem jedném: le roi U 
cettf (król tego chce). Po lO-letniejwojnieiwyniszczeniuostatecznémwszyst- 
kidi, zawartym zostai nareszcie pokoj w Ryswick (2 o Wrzeá. 169 7), którym 
Francja, oddaj%c inne grabieže, zapewnila sobie na Niemcach posiadanie 
Strasburga, Eehl, Filipsbnrga i Brisach. Trzeci% wojn§ z Ludwikiem XIY 
podjal L. r. 1701 dla utrzymania swojej dynastji na tronie hiszpaú- 
skim, po émierci bezpotomnej ostatniego z Habsburgów hiszpaúskich Ka- 
rola n, i mial za sob^ AngU§, HoUandj^ i Danj§, a przeciwko sobie 
FrancJQ, Uiszpanj§, Sabaudj§, ksi%ž%t niemieckich i w dodatku Papieža 
Klemensa XI. I ta wojna wslawila wprawdzie znakomitych wodzów: austrja- 
ddego Eugenjusza z Sabaudji, angielskiego Marlborouga i francuzkiego 
Yillarsa, ale przyniosla straszne zniszczenie, szczególnie^ '^i^mcc^m^ \^^^V 
cym jej teatrem. W ci%gu jej zabiegi francuzkie YryNíotei.^ iiftxi^^Q7^%\aí- 



r 



Leopold I.— Leopold II. 




I 



nie w W§^zecfa. Na CEele jego stanul mlody ksiqže Raboczr- Wi^sfony 
przez rz%i anstrjacki, uciekí on do Pohki, ácigaay wyrokiem ámierci, až 
wrdci) i zagraž&l jixt samému Wiednioivi, tak, žg rada cesarska rozbie- 
rafá juí pjtanie: czyli cesarz ma opuiciii stolic^? kiedy L. amarl na wo- 
dn% puclilin^ w piersi. Byl to pan charakteru lngodiiego i spokojnego, 
w mtodoáci mia) apodobanie vi íwiczeniacb duchowuycb i zajgciach naa- 
kowycb, które w nim podsycal jego nauczyciel ksi92e Portia. Wszech- 
ntadnym ministrem L'a zoatal ksi^že Lobkowitz, który zdradzit jego za- 
ufanie, aj^ty przez Ludwika XIV. Odt^d nie dowierzat on juí nikomu 
i kaíd$ sprawg rozatrzygaí saro, przez co podupadty wBzyatkie gatgzie 
administracji, naraione na nstawiczne zwíoki ostateoznej decyzji. Byí on 
hojným w ndzielanin tj-tuíów: trzynašcie rodzin hrabiowskich podniósl 
do godnoáci ksi^žqt ccsarstTva i ustanovit 69me elektorstwo wtasn% po- 
nagi, nie pytajíc o przyznolenie innych ksi^ž^t, czém narazit sobie vszy- 
stkicb tak, iž dali mn to pocznč, staj%c vr ostatniej vojnie po atronie 
jego przcciwnika. Panowanie L'a odznacza Bzczególniej zwrot tt potityce 
cesarstwa, które odt%d, id%c za przyktadem Francji, l^czy si; sojnszami 
i z mctcarstnami heretyckiemi przecinko katolickim, jeéli tylko nakazojs 
mu to interes mateijalny. Zapowiadat sig juž iriek XVITI swojemi zasa- 
Uami n gabinetacli monarchów, za nim przeszty ono i do ladów im pod- 
danycb. Wreszcie, L. byt poboínym, obyczfljów czystych i mitosiemyni- 
aí do przepHszczania bezkamie zbrodni, wyjqwszy bnntn i obrazy maje- 
státu; wapieraí oauki, a raczej aaiwersytety, i sam byl bieglym w teolo- 
gji i metaSzyce (poczatkowo boviem miat zostaů ksigdzem i zamiar ten 
porzucií dopiero po Smierci brata swego Ferdynanda, kicdy zostal tyra 
sposobi;ni nBst^c% tronn), zajmonal sig alcbemj^ i astrologj^, znát si§ 
na malarstwie i muzycc i bawit sig uktadaniem anagrammów, napisów 
i epigrammův; byt szczodrym na klasztory, a Ezczególuiej dla jezuit&w, 
i kiedy mu to zarzucano, poniadat, že l^psze to, nií tracič, jak Ludwik 
XrV, na metresy, Trzecia jego žona Kleonora Magdalena, córka hrabie- 
go poiatyna Filipa Wilhelma nenburgskiego, by(a wzorem pobožnoSci 
i surowej cnoty, które na tronio jaSniaty blaskiem, przypominaj%cyra %z- 
pomniano wieki árednie. Od lat najmtodszych uuikata wazeikich zabaw, 
wystnwiata sig na sloúce, by si; opalič i stració pi^knoSé, i nie cbciata 
iá6 7.g. m%ž. Wysíďa dopiero za Leopolda, kiedy j% przekonano, íe to 
bgdzie z dobrem dla religji katolickiej. Jak^ byta przeiltém, tak% zacho- 
wata síg i u dnoru, zajmaj%c 9i§ jedynie naboíetístnem, nspieraniem 
i doglqdaniem nbogicfa i cierpiqcycli i przyozdabiauiem koáciotůw. Pod 
jej ztoteroi manelami kryty si^ íelazne kolce; n teatrze zaitsze byta za- 
j^ czytaniem psalmów z Icsi^íeczki oprawnej, jak libretto opery, cho- 
dzita bo90 za procesjami i do miejsc cudovnych, zachowynata najsu- 
roffsze posty i čniczyla sig dyscyplin^. Po šmierci kazata sig pocbowač 
bez 2adnej osteutacji i na grobie potoZjii napia: „Eleonora biedna grze- 
EZDÍca." Zmarla 19 Stycznia 17 19. Zdzieci L'a przeíytogo dwóchBynów 
z trzecicgo jego malíeústna: Jóief I i Karol VI, i trzy córki. Cf. Caniu, 
Storia universale t, XVI; Mailath Gescbichte des Oesterreichischeii Kai- 
sersiiiates, IV; Onno Klopp, Gescbichte Westeiiropa's von iSGO bis 

1714. S. S. 

Leopold /y, cesarz uieraiecki (1 7 90— 1 TRS), nr. I7t;, syn Franci- 
Míkn I Jotarfngskiego, mgía Marji Teresy, litíirs ToftV.Mii^,VOkoiem wie- 




Leopold n.—Leoiiolita. 19f9 

9 

deúskim 1785 otrzyman% w zamian za od8t4pion% Francji 'LotarjmgjQ, 

przeznaczy} 1768 r. na dziedzictwo dmgiegó syna domn aastrjackiego. 

Jako ksi%žQ toskaíiski (od 1765) wyslawiany by} przez ówczesnych filo- 

zoíów, z m^droáci i ojcowskiej troskliwoáci o los poddaných. Swoje praiva 

i refonny przeprowadza) on w dnchn ówczesnych filozofów. I w zakréaie 

žycia koácielnego zapřowadza) takže innowacje (ob. Pistojski synod); dla 

t^o, gdy poámierci brata swego Józefa II (i790) obejmowa) tron att- 

stijaiki, wyžsze stany i dnchowieústwo witalo go z niepokojem. Wszakže 

obawy te wnet ust^pily. L. II oznajmi), že w reprezentacji stanów kra- 

jowych widzi najpewniejszf podpory monarchji i dla tego zwróci im 

prawa, co i w rzeczy samej nczynil, nsuwaj^c przytém wiele nci^žliwych 

rozporz%dzeú swego poprzednika. D. 9 Ewietnia 1791 wezwa! biskupów, 

aby nci^žliwoáci swoje i pian ich nsuni§cia w przeci^ga dwóch miesi^cy 

rzylowi przedstawili. Ale nsoni^cie zlego nie szlo tu latwo. Doradcy L'a 

n nporczywie sprzeciwiali si§ kontr-reformie w rzeczach koácielnych, 

choč w áwieckich popierali j% ch^tnie. Przedstawienia bpów oddat L. 

do rozpatrzenia duchovmej kommiasji nadwomejy której prezesem byl Fr. 

Karol Kressel^ czesko-austijacki kanclerz nadworny, zwolennik košcielnych 

reform Józefa II. Podhig raportu Kressela, zložonego cesarzowi, nalézalo 

nietkni^te pozostawió reformy Józefíňskie, a zažalenia bpów, z nagan^ 

za ich uroszczenia, odrzució. Na szcz§ácie L. II lepiej pojmowal stan 

rzeczy niž jego doktrynerski radca, i dla tego, choó nie ziácily 8i§ 

wszystkie nadzieje bpÓw, wszakže nast^pily pewne nlgi: zniesione zostaly 

seminarja glówne, zwrócono bpom wychowanie mlodziežy duchownej, po- 

rz%dek nabožeňstwa oddaný takže kiemnkowi bisknpiemn, zniesiono prawo 

obowi^ztg^ce do gloszenia z ambony wszystkich rozporz^dzeú krajowych; 

dozwolono takže bpom odbywaó synody djecezjalne. Pozostalo jednak 

w dawnej sile placetům regium^ prawo o konknrsach beneficjalnych, pra- 

wa tolerancyjne i inne liczne zabytki józefiňskie. Niektórym klasztorom 

i zakonom zwrócil L. ich maj%tki; s^d o prawowiernoáci teologicznych 

podr^czników, zaprowadzonych w szkolach i seminarjach, przyznal wy- 

t^cznie bisknpom i, wreszcie, nákaza) cenznrze, aby nie pozwalala na dm- 

kowanie rzeczy przeciwnych religji, koácielnej organizacji i wystawiaj^cych 

na poámiewisko shigi Eoáciola. Zajaty popraw^ wewn§trznych stosnnków 

paiistwa, zabezpieczaj^c si§ na zewn^trz przeciwko rewolucyjn^ burzy, 

wrz^cej we Francji, zawarl z Prusami przymierze zaczepne i odporné (7 

Lnt. 17 92), ale niedlugo potem po dwudniowej chorobie umarl i Marca 

17 92. Cf. ÁU>€rt Jáger^ Kaiser Joseph II u. Leopold 11. N. 

Leopolíta Janl. odktórego ma swoj^nazwQ przeklad polski Bib^i 
(Bihlja Leopolitý) wydanej p. t. „Biblja To test. Kxi^ Starego y Nowego 
Žakonu^ na Polski i^zyh z ptlnoéciq wedlug Laciúakiey Bibliey od Koíciola 
Krzeiéiaňakiego potossechnego przyi^heyy nowo wyhiona. Cum Oratia et 
privilegio S. R. M. W Krakowie W Drukami Szarffenbergerów 156 1" 
(ob. JóchePy Obraz bibliogr. 11 7. 78..; Wiszniewski^ Hist. Liter. VI 
558..). Biblja ta wyszla z drnkami Mikolaja i Stanisláwa Sz^rfenber- 
gerów i z tego powodn zowie síq jeszcze Bibljq Szarfenbergerów^ a raczej 
B. Szarfenbergera^ bo wydal ]% glównie Mikolaj Szarfenberger, mieszcza- 
nin krakowski, który si§ na dedykacji jej do króla Zygmunta Augtiata. 
podpisal. W tejže dedykacji mówi on: ^...Ten, klo Bi\A^^ ^ti.eíi^TSi^.^^íX.... 
'mňenia Bwego przy Blblji nie zostawil, przeto Juž l«k 7A^ÍT»saQUft Vj^ 




I 



|140 Leopolita. 

Stanilera sig o to, abjm jej komu poprawič dal, a 
BalaiEtem ksi^dza Jana Lcopolitg, Mistrza aauki Krak., k 
ry wzi^wazy tg pracg na bí^i tsk jej idotal, že mam za to (,mam to 
pewnc, ii), chué a pilnošĚ jcgo oJ W. Kr. M. pochwalona b^dzie; któr% 
to fiibljg nie tak niele dla požftku (nlasncgo intcresn), jako í}'cz%c oa- 
rodowi swemu tego, co iyczjé przjstoi, Jalom nákladem swym dru- 
kowaĚ." Widziray zt^d, že Leopolita byl r. 166 1 kaptanem i mistrzem 
naak wyzwoloaych akademji krakowskiej. Od Szymona BudHego (ob. jego 
przedmon^ do Nowego Test. wyd. w Eoskn 1574) dowiadajemy aig, Že 
ten L. byl awego czaau .slawnym czíowiekiem;" a tlumacz kalwiúskiego 
Aiiweýfo Te»t., wyd. w Gdaňakn 160G r., tytuíuje go .zacnyra doktorem 
i professorem akademji krakowskiej." Nazwísko pokazujc, že pochodzit 
ze Lffowa (Leopolis). Z kilka Leopolitów, to samo co tlumacz Biblji 
imi§ noazqcych i w pierwszej pótowie w. XVI žyjqcych (rozprawg o nich 
eb. Muo^kow3Í■i, RozmaitoĚci historyczDe, Kraków I84fi a. 175.,), najsta- 
wniejszym byl Jan L. z przydorakiem Nicz (Nicius), atudent akademji 
brak. od r. 1638; po nkoúczeniii wydzialu filozoficznego, juž jako mistrz 
nank wyzwolonych prowadzit szkot^ parafjaln) kazimiersUq, z której 
przenieaiony do wydzialu filozoficznego (1650), poSwiecil bí? potem teo- 
logji i w niej stopieň licencjata (25 Pažd. 1569), nastepnie doktora (33 
List. t. r.) otrzymat. Um. í Kwiet. 1573 r., majqc lat 19. W akademji 
krakowskiej wykíadaí Pisrao i., a lekcje jego zyskaty zaazczytnq pochwa- 
tg dwóch legatów papiezkich: Commendonego (26 List. 15G3) i Juljnsza 
Ruggicri (33 Czerw. is65), którzy, zwiedzaj^c akaderajg, wykladowi jego 
8i§ przy3)uchiwali. Na kaplana wySwi§cony (ifl Mar. I660), obj%l ka- 
zalnicg najprzód w koáciele wazystkich éi, (od 2 1 Czer. t. r.), polem 
w koáciele archiprezbyteralnym Ň. Marji P. (1564), przyczém otrzymat 
(1665) kanOQJ§ w koliegjacie &. Fiorjana na Kleparzu. Byt to czlowiek 
iywej i gor^cej wiary, obyczajów nicskaionych, przez spólczesnych nwa- 
tany za áwi§tego prawic. Podczas kazania na pogrzebie Stanislawa Barzi, 
wojewody krakowBkiego (20 Mař. 15 72), od éwiec zaražony (?), gdy eí? cnJ 
blizkim skonn, kázat sig z micazkania swego w kollegjiim jagielloúskičm 
vynicáč na dziedziniec tego gmacbn i tam lad, poprzednio w róžnycb 
koáciotach z ambon na to miejsce zwotany, gaen%cym gtosem do cnoty, 
pobožnoáci i staloíci w wicrze zachgciwazy, w obec zgromadzonych wier- 
nycb, z powBzechnčm zbudowaniera przj^j^l wjatyk (2 Kwiet. t, r.), a w 5 
dni potom, z powszechnym žalem przenióst sig do wiecznoSci (Miictko- 
wshi op. c. p. 17B.. Cí. J. Mqctyfuski, Arcbiprezbjterowic i kaplani k< 
^iota Uarjackiego w Krakowie, Krak. 1857, gdzie opisane wedlug 
daň miejacowych oatatnie chwile L'y). Powažanym byt nawet przez 
wierców, czego dowód mamy w przywiedzionyob wyžej stowach socynij 
nina Szymona Budnego i wydawców kalwiúskiego Nowego Teet. w Gdať 
skn iiios. O jego wymowic kaznodziejskiej wazyscy Bp6lczcíni z wielkiém 
owiolbioniem wspominaj^ (ap. Mucitowshi op. c- p. 182). Skarga (Zg- 
woty H., íywot bl. Jana. Kantego) mówi: .Jako cig zapomnicó mam zlo- 
tej wymowy Janie Loopolitol.." Wujek „dat sig zwyci^Žyd naraowom nie- 
boBzczyka ks. Jana Leopolity, doktora i kazaodzícje zacnego krako- 
Vskiego," gfly sig zabrat do wydania Post^Ui kat-ilkkíej na niedzieU (cz^íó 
JI Krak. ifiBí; ob. przedmowe przy lóm dziele pisan^ 1578 r.). Gdy 
.i^eu^enberger szukíl kogoá, ktoby mu goW^v letí níezdaroy priektad 



'tko- 
dni- 



Leopotita. 141 

dominikanina Leonarda (ob.) poprawi}, L. nie byl jeszcze tak riawnym, 
jak póžniej, kiedy kazywa) w koáciele ww. áá. wKrakowie (odr. 1660); 
by) jQž jednak mQžem uczonym, biegtym w j§zykach: laciňskiin, greckhn 
i hebrajskim, oraz w teologji, do której jožjako magister natik wyzwo- 
lonych przykíadaó síq pocz^, maj^c zamiar przyj%ó áwi^cenie kaplaň- 
skie. Jak nadmieniliámy, L. sam nie przeUadal, tylko gotowy przeUad 
poprawial, i próžnobyámy mn dmc^Q thimacza przypisywali, jak to czyni 
Singeltanbe (Nachricht von poln, Bibeln p. 17 7.. gdzie obszernie dowo- 
dzi, že L. sam thimaczy}), skoro Szarfenberger wyražnie tínmaczenie 
komu innemn przypisnje (ob. wyžej slowa z dedykacji do króla), a L*q 
jako poprawiacza wystawiai To samo twierdzi Budny, m6wi%c (ob. jego 
przedmowQ do Nowego Test wyd. w Losku 15 74): „Krakowskich Bib^i 
i Nowych Testamentów thimaczowi ryehlo mistrz umar), jak mówi^. 2^a6 
že i iaciňskiego j§zyka niewiele nmiah Wejrzyj tylkp w jego przeklad, 
najdziesz si§ czemn ámiaó, albo raczej czego žalowač... Acz ja síq Leo- 
policie, tak stawnemn czlowiekowi, wi^cej niž mnichowi dziwnj§, že síq 
po^j^wszy tego przeUadu poprawiaó, tych tak szpetnych a prawie dzie- 
cinnych omylek nie poprawi}...'' Bndny pisa) te slowa w r. 15 74. Do 
tego zaá czasn wyszly w Krakowie przeklady catej Bib^i: n Szarfenber- 
gerów 1561 i 1574; przeklady Nowego Testamentu: 1555, 1564 i 1568 
takže n Szarfenbergerów; wíqc wyražnie Bodný kogo innego mieni Úa- 
maczem tyeh Biblji, nie Leopolit§. Wprawdzie mówi L. sam o sobie: 
,wedle którego (á. Hieronima) myhny tei t^ (Biblj^) przetiumaczylL,,'* (ob. 
jego przedmowQ); lecz slów tych, zdaje síq, nie naležy braó áciéle; prze- 
ci¥mie: trzeba je pogodzió z równoczesnóm áwiadectwem Szarfenbergera, 
któreámy przytoczyli wyžej. Može byé, iž poprawianie L'y wyszlo na 
prawie nowy przeklad, w skutek czego mógl i on powiedzieó: „myšmy 
przethunaczyli.** Mówi jeszcze, že tinmaczyl nie z hebrajskiego, ani z gre- 
ckiego, lecz z przekladn á. Hieronima. Przytoczyliámy (ob. Leonard) je- 
den przyklad, dowodz^cy, že Leonard, domniemany tlomacz tej Bibýi, 
czerpa) z Bibljt królowej Zofji^ a L. go nie popraw^ choó powinien byl 
to nczynió. Bib^a zaá królowej Zofji (ob.) byla thimaczon% z czeskiego; 
porównawszy j% z BibU% Leopolity, przychodzimy do wnioskn, že ta osta- 
tnia jest niczém wi^cej, jak zmodemizowaňém i poprawném po¥rtórzen!em 
stylizacji kodeksn Zofji. L. miál widaé zawsze otwart^ Wn}gatQ laciňsk^, 
z której tekstem ci^gle síq liczyl i na tém, zdaje síq, zasadzala síq jego 
praca, któr§ on nazywa swojém przetlumaczeniem: ^myámy przethuna- 
czyll." Zagl^al takže do czeskiego przekladn, zwanego Biblj^ leskowie- 
cki| (ob.), edycji prawdopodobnie pragskiej 1549 r., i wi^j síq može 
zapožyczal z tej strony niž z Wolgaty. Biblja Leopolity opatrzon^ jest 
rycinami; niektóre z nich maj% rok: 1562, 1583, 15S4 i podobné s^ 
do rycin Bibtji niemieckiej, wydanej w Wittenberdze u JanaLufta 1648 
rokn; prawdopodobnie zaknpil je a tegož Lnfta Szarfenberger. W trzy- 
naácie lat po pierwszém nast^pilo dmgie wydanie Biblji Leopolity. Na 
tytnle ma ono rok 15 75, lecz dedykacja do Henryka 'Wale2jusza dato- 
wan§ jest si Omdnia 15 74 r., kiedy juž król ten wyjechal z Pol- 
ski. Ró^ica mi^dzy jedném a drugiém wydaniem pod wzgl§dem 
dmkn jest widoczn^: w dmgiém jest on bnjniejszy, nadto karty 8%liczbo- 
wane, czego nie ma w pierwszém; tlnmaczenie przedmo^ %. ^\^Twi\sfta. 
jest žnpehúe odmienne; vr tetscie, oprócz odmiany co 3lo .otX.o^^^S^^'^^^* 
ra w drugiém wydamu Jest prostsz%, popramouo \%Tf&, \ vsxtor^^^^^^V 



I 



142 Leopolits. 

gij Irzeci^ Machabejskq. Kto poprawial? nie wiadaino; nsypr^dzej 
Leopolita, kt6ry z wielk^ staw^ wyktadaj^c Pismo i. v akademjí kra- 
kowskiej, znajdowat coraz coé do poprawy w swém dziele. Drngie ny- 
daaie, jak nadmieatliámy, dedykowane bylo Hcurykowi Walezjoszowi. Gdy 
nastat nony król, Szarfenbergcr usun^t tamt% dcdykacJe z nierozprzeda- 
nych egzeraplarzy, zaštípil j% now% do Stefana Batorego (po lacinie na 
pocz^tkn) i do Anny Jagiellonki (po poUku przed Nowym Test.) i dal 
now4 kartg tytnlow^ z r. 1577. Zt^d poszlo powBzechne mniemanie mie- 
dzy bibljografami o trzech wydaaiach Biblji Vy, kiedy tymczaaem bylo 
ich dwtt lylko: jedno r. ISGI, drugie ISTS (raczej )6!4), jak to wyfca- 
zal Mttcikawski (RozraaitoSci historyc^ne, Krak. 164S p, 193.. I7i..). 
Že mniomane trzecie nydanie, clioč je Szarfeuberger za takie udaje (ter- 
Uo... Biblia magno labore magaoqne aumptu meo imprimeDda curavi, — 
inówi \f dedykacji do Stefana Batorego), jest tém samúm co drugie, do- 
véd w jednakowej, nickiedy nawet mylnt^ paginacji, i w bl^dach drn- 
karakich. Nia podobna przeciei przypuszczad, žo kloš dzieřo awoje prze- 
drukowywal z těmi ssmcnii btgdami {Mvcthowahi op. c. p. 203), Naj- 
rzadszemi egzemplarzami drugiego wydania s^ tc, które maj^ dedykacji 
do Henryka Walczjusza, chociaž Jccher (Obraz bibliogr. II 85), a za nim 
WÍ32nieujií'i (Hisl. lit. pol. VI 562) mniemane trzecie wydaaie poczy- 
tuJ4 za najtrudniejsze do znalezienia. Jocber widziat dna egzemplarze 
t^o ostatntego vr Bibljotece b. akademji duchownej wileiískej; tyleí znaj- 
duje si^ dot^d v bibljotece seminarjum arcbidjecezalnego narszawskiego; 
egzeinplarzy zaÉ z rokiem na tytule iů75 w pierwszej bibljotece nie 
bylo i w drugiej nie ma. Wiazniewski tež (1. c.) porównywa tylko pier- 
wsze i tak zwane trzecie, bo dnigiego wcale nie widzial. Biblja Ij'y 
ucLodzila ponszeclmie za katolicky i jest ni^ rzeczywiácie- W pótowle 
XVIII wieku dopiero Tscbepius {Preussiache Zehenden t. IlI, gdzie roz- 
prava o Bibljach polskich) puácit domyst, íe tlumaczem musiat byi^ jakiÉ 
ewangelik, moZe Seklucjan; gdyby bowiera,— dowodzil Tschepiua,— tluma- 
czem byl rzeczywiáeio katolík, nie miuíby Szarfeuberger przyczyny taió 
jego imi^; a nlaánic d)a pokrycia rzcczy calej weznal ksi^a katolickíe- 
go, íeby przektad popraní). Bcntkowaki {IlisL lit. pot. II 498) nazvial 
to przypuszczeuie Tscbepiusa prawdopodobnéra, dowody jego (niczétn tiie 
poparte) trudnemi do zbicia, a protestant Frieso {Beitrúge tu der Refor- 
maliontgetch. in Fot. I 2 p. 165...) twierdzi, íe Tscbepius doktadníe 
wywiódt protestanckie pocbodzenie Biblji L'y. 'Wspoinina jeszcze Siar- 
fcnberger o trudnoSciach, jakie napotykat przy tÉm wydaníu: že nieche- 
tni przyczyniali mu kosztón, odmaniali zecerów polskich, tak, iž rouBiat 
ulywaĚ aiemców. Niektůrzy historycy cbcieli widzieó w tych szarfenber- 
gerowBkích nieprzyjaciolach biskupa i wyžsze duchowieústwo djecezjí kra- 
konskíej. Ale duclionni, maj^c n snych rgkacb ivladzg, mog^c jawuie 
nie dopnáció druku, albo i ivstrzymač vrydmkowane egzcmpiarze, nie po- 
trzebowall uciekaó sig do pok^tnycli Brodków. Niecbctnycb wigc Szarfen- 
bergcrowi gdzieindzicj szuka6 naležy.— 2. L. Jan, um, le Lut. 1536 r. 
w 54 roku íycia, przez spólczesnycli zwany filarem uniweraytetu (Liber 
firoiitoiionum ed. Muczkowski, Krak. 1849 p. I27), równie jak poprzedni 
byl doktorem teologji (1527), kanonikiem u i. Florjaua na Elcparzu 
(isse), professorem akademji, zaakomitym kaznodzÍej% imgžero nielkicj 
faoáci. íiapisal: Fimjicae /kmíiotiís Christi liistorica tJ^Ucaliv (Craco?. 



u»^^ 



LeopolíU.— Lerjffl. 143 

16S7; ^-e wyd. ib. 1586). O nim i o iiiQych Leopolitach ob. Muczko- 
i0iH, Bosmaitoáci hist, Krak. I8i5 p. 176.. 188... X. W. K 

Letpotita Gabrjel Zauneszko^ domininikanin za czasów króla 
Zygmmita III, ur. we Lwowie, tamže W8t%pil do zákonu á. Dominika; új- 
joji % yHjtikomj^ byl j^wincjalem swego zákonu i kaznodziej% przy ko^ 
édele Faany Harji w Krakowie; um. 1649. Napisat: HUtorja o Janauu 
dla roztnýélania ncýdroáBzej. m^ Pana Jezusa^ Lwów 1618; ZwierciacUo 
pokvtxýqe^ch^ zbiór 10 kazaň, zawieraj%C7ch nauki morálně i przyklady 
wzi^ z žycia é. Magdaleny; Wqz miedziany^ albo rozmtfilanie najdrozszej 
Hfftf Jezusaw^^ Lwów 1618; Ksi^gt éunczenia chrzeicjaňshiego^ ib. 1619; 
Przymaki duchaume gorczyea i kwas (8 kazaú), ib. 1618; Oratorjum pa- 
iaeu duchaumegoy Jaworó^r 1619 (20 kazaň i wyklad modlitwy paúskiej). 
Kazanía Vy zawieraj% wiele zwrotów moralnych, maluj^cych wybornie 
ówczesne obyczaje. 

Le Qulen Michal, nr. w Boulogne 8 Pažd. 166 1, nauki odby} 
w koUegjum dn Plessis w Paryžu i, maj%c lat 20, wst%pi} w St Germain 
do zákonu dominikanów. Przykladal síq szczególniej do j§zyków: hebraj- 
Bkiego, greckiego i arabskiego. Slawny z nauki i zaslug, um. bibljote- 
karzem swojego konwentu w St Honoré 12 Marca 1788. Utrzymjrwal: 
d^e listowne stosunki z najznakomitszymi uczonymi- swego czasu. Z pism 
JQgo ni^wainiejaze 8%: l) FanopUa centra schisma graecorum contra Ne- 
etanům patriaroham Hieros.^ pod imieniem Stefana ÁUimura. 2) Joany^ 
DámoMceni opera omnia gr. et lat.^ Par. 1712 t. 2 in-f., z przypisami 
i dol%czonemi rozprawami. Ncglepsze to jest dot%d wydanie dziel /a»a 
Ikunascena. Tom traeci, maj%cy zawierač písma jemu przypisywane, nie 
wyszedl. S) Bístoire ábrégie des comtes d$ Boulogne, 4) Oriens christia- 
nttf insuper et Áfriea. 1718 r. ogloszony byl prospekt tego wažnego 
dsiela, któr^o tom I wyszedl 1788 r., tom U wkrótce po jego émierci, 
ar. 1740 cale dzidto w 8 tomach in-f. Materjaly do tego dziela zo- 
ataly žebrané przez benedyktynów, mianowicie szacowne dané dla staty- 
atyki wschodu, przygotowa^e do wspanialej publikacji Orbis christíanus^ 
dostaly síq Le Quienowi i zužytkoirane zpstaly przez niego w jego dzie- 
le. Oprócz tego L. jest autorem wielu pism polemicznych, szczególniej 
o áwi§ceniu bpów aagielskich. Cf. Echard^ Biblioth. praedicat. 1. 11; Nova 
acto erudit. 1784, Jan. (Gams), S, S. 

Leryn (Léríns^ Lerimm), Przy poludniowym brzegu Francji, na- 
przeciw miasla Gaunes (dep. Alp nadmorskich) s^ dme mále wysepki, 
swane Leryňshemi (Iles de Lérins), z których jedna ma nazwQ &. Malgo- 
Txaty (u starožytnych Leran v. Lerone), druga é, JSonorata (u starožy- 
tnych Lerma). Ta ostatnia stala 8i§ rtawn% w dziejach koácielnycb, i ile 
rázy jest mowa o Lerynie, rozumie 8i§ klasztor na leryúskiej wysepce á. 
Honorata, založony przez tegož éwi§tego ok. r. 4io (ob. Honorát). Kla- 
sztor leryúski wkrótce po swém založeniu zamieszkany przez zakonników 
róžnych narodowoáci, stal síq wzorem dla klasztorów Gallji, szkol§, zktó- 
r^ wyszlo wielu áwi^tych, uczonych i biskupów, z tego powodu iwyspa 
sama nazywan^ jest cz§sto u^fp<} šwi§tych. ^Tonoro/a, wyniesionego, pomimo 
jego woli, na stolic§ biskupi^ arelateúsk^ (426), zaštípil á. Mákaym^ 
który, rzi|dz%c klasztorem lat 7, zostal biskupem w Riez. Nast§pc% Ma- 
ksyma, tak w klasztorze leryúskim, jak na stolicy w Riez^ byl Fa>uiu% 
(ob.). Po Fauécie nastgpowaJi w V wieku: íTo^arjusz \ PorlcaTju^z^ ^^ ^^ 



1 44 Leryn.— Leskl 

pocz^tkn w. TT Abbo. Pod tymi znakomitymi zwierzchnikanii íycie i 
gijne i naukowe znakomicie roznin^lo sig w klasitorze leryúBkim: Kas- 
sjan nazwal go ingens fralrum coenobium et oongregationem, Mieszkaňcy 
Lerynn žyli pod regn)^ í. Benedykta albo wspólnie, albo pojedydczo, 
Jako anachoreci. Ztamtqd to wjazli lud^e, którzy byli chwatq Eošciola 
gallijskiego, jak š. Htlary arelat., í. Lupus z Troyes, á. Wmcent;/ leryů- 
ski, i. Eucherjuaz lyoúski, é. Cetary arelat. (ob. te artt.) i in. Jeszcze 
w VI w. wydawal Leryn znakomitych ludzi, tokich jak Wirgnjmt arela- 
teůski. Okolo pólowy tegož wieku i w wieku nástupným dom ten, tak 
niegdyS kwitnqcy, npadal stopniowo, jak lo widzimy w liatach Grzegorza 
W. {Epist. 1. V ep. 56; 1. IX ep. 8). Pomimo tego jednak Leryn mie- 
wat jeszcze znakomitych zakonników, a szfcola jego BÍyngla w calém 
chrzeScjaůstwie. W TIII w. mieszkato tam jeszcze wieln zakoiinikón, 
gdyž w czasie napadn saracenów 7 32 r. na Galljg za Porkarjusza, prze- 
toíonego klasztoru, 500 zakonnikůw w cz^áci ^rymo rdowano, w cz^i 
rozproszono. Ocalal tylko, wraz z czterema mtodymi zakonnikami, starý 
Elfíiterjusi, który sig ukryt i potím byt opatem. Od klasztorn tego Ea- 
Icíato kilka prjoratón, tak ne Francji, jak ne Wtoszech i w Katalonjt; 
wszyscy przeorowie obowi^zani byli zgromadzaí sig na kapitofach gene- 
ralnych. Zalehaly tež od opactwa Jeryiíakiego i niektóre klasztory Žeúskie. 
Poczqtkowo klasztor leryíski sam zaleial od opactwa Clugny; 1366 r. 
poddaný znów zostat znierzchnictwu opactwa š, Wiktora w Maraylji; 
1515 r. Augmtyn Grimaldi, biskup z Grasae, opat leryÍBki, pol^czyl 
swojo opactwo z kongregacj^ montekassyiísk^ i &. Jnstyay padevskiej, 
na co nast^pito zatwierdzenie Leona X Pap. i Franciszka I, króla franc 
Odt^d opactwo to naložato do kommendataryjnych. R. 16:) 3 klasztor ten 
zajfli zakonnicy kongregacji i. Maura. Dzia w klaaztorze leryriskim mie* 
azkaj^ cystersi i inaj% swoj% drukamig, z której, oprócz pisma perjody- 
cznego Echo de Notre-Dame de íerins (od r. 1876), víychodz^ ksi^lki 
treáci religijnej, „Wazystkich Swiftjch leryůakich" nroczystoSá obcbodzi 
sig w Lérins 16 Mája. Ob. AUiez, Ilistoirc da monaatĎre de Lérins, Pa- 
ryž 1861 — 68; Vincent. Barralit, Cbronologia aanctorum Lerinensinm, 
Lugd. 1603. 

LflSCOt (c!7t. Lesho) Fiotr, nr. 16 lo w Paryžn, kanonik paryzki, 
opat w Clugny, znakomity architekt, jeden z promotorów rcnesansii ne 
Francji, budowniczy Luwni (15*1), um. I57i. 

Lesiowski Jan, jezuita, stynny anego czasu kaznodzieja, byt re- 
ktorem kollegjum w Grodnie i w Krakowie, rz^dzil domami profossůw 
n Krakowie i w Warazawie, gdzie dom i koéciót zbndowa!. Byí przez 
lat 10 spowiednikiom króla Wladyalana IV i jego wypraw wojcunych 
towarzyszem. Um. w Krakowie 1633 r. Wydal z druku pigku^ polszciy- 
zn4 dziela awoje: Wzyvianie do pokvtg ohywaieimo Korony PnUkifj i hsifttw 
jej podUglych, Kraków IGOB; Wielhie zwierciadlo prsykiadów, ib. 1610 
in-f., 3 wyd. Kaliaz I690, 2 t. in-4; a^ to žywoty ludzi slyn^cych pobo- 

IínoJci^ i nank^. W r^kopijmie zostawil Historjf pnUl-iy, która, jak íniad- 
czy Kohiersycki, jní za jego czasów zagingla. 
Leskt Wojciecli Stanislaw, bp cheímiůski (ob. toj Enc. IH 
S8B). B^d^c jeazcze opatem w Pelplinie, wydai: Slatula orditiig aisler- 
eM^th tam a.niiquix qwxm novisstma per capitula gtneralia ac etiavi «t pro- 
ffietažia pro Polena conffregatione cíeHrciínaíuni eancíía et dtfinita (lies 



I 

I 
I 



Leskl.— Less. 145 

miejsca, 1745 ia-4); jako biskup napísa) pko dyssydentom: Diesertotio 
'n yia controverUtur Uceatne diasidentíhus Tborunemihua fanum vulgo zbár 
mgtre Thorunii^ Toruň 1768 in-4. 

Leskowiecka Biblja. Tak síq nazywa najdawniejazy przeklad cze- 
aki. Thimacz niewiadomy, przekladal z Wiúgaty, lubo nadat inny pon%- 
dék ksiggom. Z ortogi*afji i jazyka wqobz^c, odnieáó naležy ten prze- 
Uad mi§dzy rok 1890— uio. Nazywa síq 6iby§ leak. dla tego, že ko* 
deks, zawieraj^cy ten przeklad, manakoúcn notatk§ z 1596 r., jakoby 
pewna panna z rodn panów na Leskowcn przeldadn dokonala. Kodeks 
ten w XVI wieku zdeíektowany, kazila w r. 1596 oprawió jakaá pani 
:;z^ka z Leskowców Schleinitzowa. Znajduje si§ on w bibyotece dre- 
sdenfikiej. Uczeni czescy s^dz^, že kodeks leskow. jest kopj% dawniejazego 
iakiegoá oryginahi, dziá zaginionego. Wydania bibiiji czeakiej, dawniej 
Ďf^aszane drokien), jak wydanie Liechtensteina w Wenecji 1606 i Me- 
lantricha w Pradze 1649 i 1656 — 15;7, przedstawiaj% tekst kodeksa 
leakowieckiego z t% tylko róžnic^, že im wydanie póiniejsze, tóm lepiej 
ogladzone pod wzgl^dem wyražeá. Z tegož samego žródla pochodzi naj* 
iawniejsze polskie thimaczenie Biblji, zwa^e Bibljq króhwef Zoffi (ob.)* 
Szczególow^ o kodeksie leskowieckim rozpraw§ napiaat Ddfrcwsky w pi- 
$mie: Naiere Abhandlungen d, kánigl, bdhmisch. GeseUsch, d. Witěcnscha' 
rten^ tom m Praga 17 98. X W. K. 

Lesley (Lealaeus) Jan, biskup w Boss, w Szkocji, nr. 162 7 r., 
iQchodzil z piQknej szlacheckiej rodziny w tém króleatwie. B. 1671 byl 
)Oslem królowej Marji Stnart w Anglji, gdzie wycierpial wiele przeála- 
lowaň. Oddal swojej pani znakomite uslagi i traktowsď o jej swobodQ 
ir BiZymie, w Wiedniu i na innych dworach. Založyl trzy seminarja dla 
okotów: w Bzymie, w Paryžu i w Dooai, i przez lat siedm rz%dzit dje* 
xaj% mechliúsk^. Um. w Brnkselli 81 Miya 1696. Zostawil historjQ Szko- 
$ w j§zyka laciňskim p. t. J)e origme monlnu et rébus gůsUa Scotarum^ 
Bomae 15 78, i v. in-4, i klika pisemek o prawach królowej Marji i jej^ 
syna do korony angielskiej. Protestanci zarzncaj^ jego historji stronni- 
ciojó, lecz taJdego zarzntn od nich anikn%ó ona nie mogla, ohyba 
pnekr§caj^c i pomijaj%c milczeniem fakta najwažniejsze i najprawdzi- 
mc. (FeUer). ... S. S. 

Leiníewski Franciszek Michal, nr« w Sandomierzu 1720 r., 
do zsAonu jeznitów wst%pil w Erakowie 1785^ wGeyl w rotných kolle- 
gýtch^ granunatyid i retoryki, byl historjografem bwoJ^ prowincji; po 
kassacie jeznitów przeniósl si^ do Przemyála, gdzie mn. 17 98 r.Wydal 
wiele dzielek wierszem i proz%, szcz^ólniej panegiryków; przerobil i po- 
omoiyl grammatyk§ Alwara^ wydan^ 174 7 w Kaligzn; prócz tego napi- 
3al: Navka zdrotoia^ to jest skutecsny sposób,^ którym si^ zdrotvie dobré i iff-> 
ne a przytém zmysláw^ rozumu i pami^ci caloéó^ az do ostatecznej staroéci 
doehowaé moze^ Lwów 1766, 2 ed. ib. 1776, ostatnia ed. Krak. 1846; 
Vtcagi nad reUgjq panów dyssydentów^ Przemyál 1792 — 98. 

Less Gotfryd, teolog protestancki, ur. w Gonitz, w Pmsiech za- 
lihodnich, 81 Stycznia 17 86; nanki pobieral w Jenie i Hali pod Banm- 
Hartenem, 176 6 zostalprofessoremzwyczajnymteologji wGetyndze, 1 7 66 do- 
ktorem teologji, 1784 pierwszym professorem teologji i radc% konaY«^- 
rza, a nareszcie 1792 pierwszjm nadwornym kaznodzie^c^ ^ ^wicíní^xx^, 



r 




I 

I 



146 Less.— Lessing. 

Umart ^8 Sierpnia itst, po žyciu przykladném i nadei- cz>-imém, obok 
bardzo slabowitego zdrowia. Písma zostawií nastgpujqce: Die Ehre der 
Bekenntnisabúcher der evangelisch-lvtíieriíchert Kírc/ie^ Leipzig l"58; Bt- 
trae/itungen liber einige neuere Fefiler in Predigen wtlche das Buhrendí de» 
Kantelvortrags verhmdtm, i 7fift; Aíriss der ehristlichen Mora!, i TG7 {z przc- 
sada^ BurowoScÍ%); Etawurf eines pktloíophúchfn Carsus der ckrietlkhen Se- 
liffion, lí90; Christlic/te Religionatheorie fiirs gemeine Ltben oder Veranch 
eiMf priiktischea Dogmatik, i 7í9, 3 wyd. 1789 p. 1.: liandbuch der chri- 
atíiohen Jleligionitkeori« far Áufgeilňrlere; tlumacienio Listów áw. Pavla 
do riymian i boryntjan, 1778; Ueber chriítíickes Lehramt desseti wúrdige 
Fahrung und ichioklícke Vorbereilung datu, 17 90; Ueber den Zustand der 
S6hne — uHii TDthiwtohuU, 176 6. Less nie byt uczoiiym, ale bardziQJ prakty- 
cEnym teologiem. Ucítncie go poci^a do mistycfzmn, a czas i wyksztiJ- 
cenie do racjonalÍ2:inD, tak, ií zwolennicy pierwazego i drngicgo zaliczali 
go do sffoich, póld žyt, a potem odrzucili go jedni i drudzy. Z jego 
pism nauki niewiele; w raíejsce dowodów najcz^íoiej w nich próíaa ga- 
danina i deklaroacja, przyozdobiona ^'azclkienii wyskokami i osobliwoScia- 
mi mowy i styln. NajlepieJ wychodzit on na kazalnicy, bo przemavňal 
z gorliflOSci^ i uczuciem. (ílaas). S. S. 

LflSSing Gotthold Efraim, syn pastora Intorskicgo, ur -22 Stycz. 
1729 w Kamieiícu (Kamenz), w Góraej Luzacji. R. I74i ucz^szczat do 
szkól w Misnji (MeisBon), a v pigé lat póžniej do aniwersytetu w Lip- 
sku, gdzie, nic oddaj^c aig žádnému specjalnerau wydziatowi naukowcmn, 
zajmowal aig gfónnie pracami litera ckie mi. R. I7án udat si^, weiUng 
ž%daiiin rodziców, do Wittenbergi dla uzyskania stopnia magistra nauk 
wynwoloBych. W naslgpnycii latách przebywal kolejno w Berlinic, v Lip- 
sku, potem znowu w Berlinie, gdzie, zawiqzawszy przyjažú z Zydonskim 
filozofem MendeUnhríům i z ateuszowakim ksi^garzcm }^kolaÍ'm, rozpocz^ 
tfspólnie z nimi wydawnictno Líatów literankich. Mianowany cztonkiem 
król. okademji nauk, przyj%f r. 1 7 e i posad§ sekretarza przy generále 
Taaenzien, konienctancie miasta Wrociawia. Na téra nowém míojscu, 
jakkolniek oddaný zabawom íwiatowym i szczególaie na grzc café noce 
travij|c, naňíA jednak z takiém í.yciem roztargniouám pot^czyč i prac;, 
i dannych studjów swoich filozoficznych i teologicznych nic catkiero za- 
oiochai. U. t7 6S wn^il do Berlina, zk%d we dwa lata póíniej udat aig 
do tlambnrga, w zamÍM'z« zalolenia tamíe teatru narodowego. W tyiD 
cela napisat i wydal gtoán^ snojf Dramaturgj^. Zamiar jednak spetzl ni 
niciém i rúíno niepowodzenia nszelk^ mu do nowych prób otuch^ ode- 
braly- Jni zamyéla) porzuciů wazystko i sciironič sig do Wíoch, na sa- 
motné w Rzyiaie micazkanie, kiedy nieapodzicwane powolanie na bibljo- 
tekarza do Wolfenblittel, r. 1770, spokoj ni ejszc i pewnicjsze ótworzyto 
mu stanovisko i ntrzymanie. Na tej posadzic pozostal až do ámicrd 
(15 LutegQ 1781), i rónnie gtoáno i áwietnio tu zaslyn^t jako bibljote- 
karz i krytyk, jak przedtóm odznaczat sig jako literát i dramaturg. By- 
stry, jasný, genjalnie wazcchstronny nmyst jcgo, przy niepoepolitej zdol- 
noSci i wprawie pisarsldej, uraial diiwnie poci%gaj^cym urokiem i wdxig- 
kiem przyohlekafi wynajdywane praezeii w pyle bibljoteki zabytkt i nad- 
ko£ci literackie, i písmo przez niego wydavane p. t. Jleitráge tur Ge- 
ícAieiu und LiUeraiiir, w którém skládat i oglaGzat offoc poszakiwaí 
wytworaej kiytyki swojejj díiS jesiczc loa. 7,B.í).cie\i\e, \íífi.Q i,tívÓF mo- 



Letstag.- 147 

sografji ciekawych i z^muj^eych, a takže jako wzór readkiej sztuki 
oáywienia i prse4stawieiiia w sposób poci^gaj%^ mateiji, z nátury swojej 
jalowych i snohych. Žyoie jednak Lessinga, wáród tych powodzeá litera- 
ckich, nie byto aicz^áliwe: sawzi§te spory teologiczne, w ktére si^ samo- 
ohc%c pnez wydawnictwa swoje npl%ti^, dotkliwe pnykroáci i przefla- 
dowania, jakie dlaň z tych sporów ^nrynikly; przytém dlogi i bezprzestanne 
klopoty pienigžae; wown^trzne, pomimo wszelkiego rozgtosu i slawy, 
w iydn domowém osamotnienie, na krótki czas tylko przerwane mal- 
ieňstwem z 080b%, z kt6r% jn£ dawno przedtém }|czy} go stosimek przy- 
jažni, a rychlý émiereif žony tém boleániej wznowione; nakoniec, može 
i f^ówniO) ukiyte w c^Qbi t^o pot§žnego nmyshi rozdarcie i zw^tpienie 
o samým sobie, na widok jalowej i bezowocnej calego žycia pracy, ne- 
gacji tylko i bnrzenin poáwi§conej; wszystko to ponurý gorycz% zaprawďo 
OBtatnie lata jego i dawn^ jego dzielnoóé 1 twórczoáó dnehow^ przygn§- 
Ulo, i bodaj skateczn^j niž ehoroby i cierpienia Hzyczne, którym podle- 
gat, koniec jego przyspieszylo, po 52 latách žycia zaledwo skoňczonych. 
Dzieia L'a jeszeze za žycia jego zacz^ wychodzié w zbiorowém wyda- 
nin w Berlinie r. 177 1 i nástupných, wspólném staraniem: brata jego 
Karoia, J. J. Eschenbnrga i Fr. Nicolai; 2-gie wyd. w 80 t. nkazalo síq 
r. 1780; trzede w ss t. r. 18S5, sponaidzone przez J. J. Schink'a; osta- 
toie jest ¥rydanie K. Lachmann'a, Berlin 1887-- i84i, w 18 t. Roku 
lasa, na nczczenie pamieci L-a zatožono szpital w Kamieňcn, miejsca 
nrodzenia jego, a w Wolfenbttttel wzniesiono mn pomnik. Lessing nie- 
aprzeczenie pierwsze zajmnje miejsce w rz^dzie gloénych i znakomitydí 
pisarzy, którzy w dmgi^ pólowie XYin w. nowe nankom i nmieJQtno- 
ádom it Niemcaech drogi otworzyli. Nie do nas naležy ocenianie zashig, 
jdde ^ tym wzgl^dzie položy), jako krytyk i poetjEi; nie ntworzyl wpra- 
wdzie wtasnego systemn filozoficsnego, ale mnóstwo urywkáw i pism, jakie 
la žyda o^aszat i po sobie zostawil, no8z%ce ná sobie cech§ umysta 
niezaležnie i gi§boko myál^oego, áiepospolity ohoó njemny, — bo i w kry- 
tyce i w estetyce stoj% prawie wyl%cznie na stanowiáku natnralizmn po- 
gaĎskiego, — wplyw wywarly na kienmek i rozszerzenie poj§6 wspótcze- 
mych. . W- kwestjach reHg^nych, w obec pannJ%cego w onym czasie sy- 
stému teoioe^znegéy Lessing zaj%) stanowisko w éd^ym zostaj^ce zwi^zku 
z. pojgciami« jego fiiozofioznemL Umys) tak jasay i togicsi^ nie mógt si^ 
pogodzič ani z bezpodstawn% 8ztywaoéei% ortodok^i Interski^, ani z wrze- 
komém áwiatlem rozkwitaj%eego za dni jego racjonaliziMi. Byla irpra- 
wdzie chwila, idedy Lessing pozyskat sobie jednomyslné i t>elne zapahi 
oklaaki teologów Interskich, oglanaj^e z irynalezionego pnezeň r^kopisma 
rozpfSWQ BerengarJnÉza De aaera Coena, i przedstawiaj^ tego starego 
wieków árednich kacerza^ jako cbwalebnego poprzednika samegož Lutra, 
jako .áwiadka prawdy/ glosz^cego^ na pifd wieków. naprzód t^ž sam^, 
z niiďemi odmianami, nankf o Eucharystji, z któr^ yt XYl w. przeeiw 
Koédolowi 'Wy8t%pil Lnter; Starý professor jego lipski,; Bměěti^ tak byt 
nszcz§šliwiony z tego wydawnictwa, iž gloáno oáwiadcza^ žé ta to jedno 
Lessing zariognje na prz3rznanie mu godnoád doktora teologji. Jak málo 
jednak szczQŠliwy antor ceni) te pochwaly i jak lekko sobie wažyl przy* 
znawany mu zaszczyt obrony Lutra i nauki jego, o tém sam yrym^^w^ 
dal áwiadectwo, pisz^c do przyjacióřki, a póžniejazei towy ssqo^e^^^ \.^ ^^ 
wa: J^íe nwierzjrsz, j&k§ vroni% prawowiernošci ta pTaca lai^T^ií^X^* ^^^\i\ 



I 



I 
t 



I 



lt0 Leasing. 

moj4 ^ ocsacli teoiogów uaszycli. Nic dzifiuj bíq, jeélí I>d& dzieů n^- 
BZj-u, že mig ogtoazono fílarem i podpory KoécioU. Pytanie tylko, jak 
dlugú pozoEtang pczfobleczoDf w tg szatg chwatf, i czf nie postrádám 
wpredce dobiej reputacji mojej? Niech na to przjazloáč odpowi*." 
Qdpovriedž uie dala czekač aa siebie, a przyszla dosadna i jaana. w oglo- 
Bzonych przea Lessinga smutnej riawy froímenirtoň Wol|'mlbuael'^kic^ {ah.). 
Gwaltowna polemika, jak% wywolalo ogtosKeaie togo cyuicznie zucbwa* 
lago zamacku na prawtig Objawionia i itBxelk% ťeligjg pozytywn?, 
a któr% Lessing z równic cyniczoóm lekcewaženiem zwal ,komedj% z teo- 
logami," sakoáczyla sig áwietném zwycigztwem wyíazoáci umyslowej tego 
ostatDÍego nad ortodoksj^ hiterskq, srn utni e przedstanion^ n osob i e 
gtůwuego jej w tym sporze zapaSnika, bambiirgskíego pastora Gůie. 
Uczouy bardzo mierny, zly teolog, a gorszy jeszczc pisarz, w ci^žkiej 
i niezgiabaoj nieudoluošci stylu swego, jako wíerny iiczeú i obroůoa 
luterskicgo w rzeozach wiary iudywidualizmu, o(irzncaj%cy z nienaniicit 
powagg Košciola i apostoiak^ jego tradycjg, a przecie, jako pastor Inter- 
ski i šlepy zelota Biblji, domagaj^cy hí^ zapalczynic poszaQonania i nle- 
gtoáci dla stowa mistrza i wtasucj powagi snojej; uic dziw ie nieszczQ- 
áliwy pastor w diugicli i ea2&i'tycti swoich zapasacb, z takim jak Leasing 
prícciwnikiem, odnosit poiaík; po poradce, I z bczpodstawnego stano- 
viska swego na oilep bij^c wiatr, i siebie i stanowisko swoje šmieazno- 
^cii^ okryt. W obec objanit^nia, jakic bronit, wyrwanego ze zni%zku 
z Objawienieni apoatolskién), n obec urigdonej ale aiedowiedzionoj i do- 
wieét^ ai$ lúe daj^cej powagi jego, n obec wiary jego, z rozumem zgola 
niezgoducj, w obeu ámieszncj jego, miotaj^cej kl^tw^ zapalczyvoáci, atat 
rozuin, íadnej powagi uie uznaji^cy, w osobie jednego z oajgenjalniejizych 
ludzi czasu swego, uzlirojuuy od stop do gtowy w potay ryusztnuek wie- 
dzy i pozytynnej i si>ekulacyjnej, rozbrykany w dzikím zapgdzio wolnoáoi, 
a przytétn konsokneutuy, sofistyczaie alo áoiiie logiczny, dowcipay, zto- 
Sliwy, Jiardy i dumny, poparty przychylnoéci^ i oklaakami pospólstws, 
peway zwycigztwa, bo i éwiadomy tego, íe ma za sob)| wszystkíe nami^- 
tnoíci BQi'ca ludzkiogo, sprzyraierzone z nim w tej walce z jarzmem tóm 
wstrQtuiejszóju, 2e nieprawej ponagi. Fod oiosnmi takiego pnseciwnika, 
I^ewu^ i wprawu^ r^k^ wymiorzonemi, CLrystns i Košciúl CĎze'gooaÍB- 
lo^czaoií przekouauy, z oalym stekiem wewn^trznycli sprzeoznoáci Bwoich 
pod pcggierzejji postawiony, szyderstwem i orqgauiGm zarzucony, nůzer- 
nia upaád muelaJ, i tém wi^kaz^ dla roligji kivyvdiv i szkod%, že nikt 
sig nte znidazt, ktoby w imieniu prandziwego Koéciola poduiósl rQkawic^, 
rzucoit^ pj-zez ZHcJiwatego w tryumfie swoim szyderce, i sprawg prawdri- 
wego ChrysUisa odl^czyú umiat od obrony nieponolanego i oiefortunaego 
jógo rzeczuika. Co ternu sporoni^ gdyby níe ži^oánie powaína natun 
i akutkí jegOi rzeczywtécie mogto a^dawač cbarakter „komedji", jak go 
Lessiug z aienczciwém lekccwaženiem nazynat, to zr^oinoáó, z jak^, wal- 
Qz^c z aiedol^Znym przeciwnikiem Hwoim, umial wytworzyd tg ístotais 
koaiiczai sytuacjs, ic obrofica Objawienia clirzeůcjaúskiego, aby síq ntny- 
mni na fatsaywém stanowisku swojóni i uratowač litery ]ut«rski^j Biblji 
swojej, muaial pgáwi^ciil istotn% treáů i dncba religji Chrystusowej, gdy 
przeciwnie, popleczuik uieniary bez wahania sigga do zbrojonrni Hoáciota 
JiaíoUckiego i katoUck^ z niej broů dobywa na zbície czystcj wiary bi> 



LiMiog. 140 

bmnej prawowiemego pastora. W istocie, cK§8tokroó w pismach Lessingia, 
mianowicie w dhigiej Jego polemice z G5ze*m, napotykaj^ si^ twierdze- 
nia i a^^mBenta, ktéro každý katolik podpisaó maže; cz^td oddaje spfa- 
vieAliwoéé Koáciolowi, i szozególnie, gdy mu tego potrzeba do zblcia 
p r iec iwnika, wjBtfpiije w obronie katolików pnMeiir sekciiirsko jadoiH- 
tym; aaflaáciom zapakzywego pastora. Ale myMtby síq bardzo, ktoby 
z ^rch nil^pów wnostt, že Lesifaig, jak przed nim* Leibnitz (ob.), uozciwio 
i szeserze flgnikaj%c prawdy, sklania) síq choč zdaleka do az&aiiia jq' 
w nanoe Koáeiola kaMickiego. Lessingowi nie ebodzile o znalezienie 
jKmvdy: ci^ m%droá6 i prac^ swoJQ zasadzid na ustawiezném sznkanin, 
sam áwiadomie i z postanowkmym omyslem ttaliczaj^c si§ do kategofji 
tyoli, o których mówi Duch áw., že 8% semper discenies^ et minquam ad 
seimUiam veritatís ptrvenientee. ^Gdyby Bé^g, te s^ wlasiie slowa jego, 9tl(- 
]i%l iHvedemii%, trzymaj^c zamkniQt% w praidcy swojej ^wszystk^ prswd^, 
a w lewicy samo tylko. wd^ žywe pož^danie i pod^žanie do prawdy, 
ehodažby z vanmkiem blt^djsenia zawsze i ?rieczikle, i níeklby do mnie: 
Wybieraj! z pokory (!) 8ÍQgii%)bym do lewicy i rzektbym: Daj, OJeze! 
trazak G^fsta pravda Twolm tylko wyl%cznym jest ndzialem.*^ Bez w^t- 
plenia, že tmiyriowi tak bystrému, jasnemn i logicznie w gl^b rzeczy 
wnikaj^c^mu, s t% sam% konsekweBtiioóci^, z jak% przyszedl do przeko- 
nania o wewa^trzn^ bezzasadnoáci doktryn protestanckicb, — 8taroliitěrsik% 
ortodokiÓ^ zwai m^tnq vjódt^^ a nowsz^ czasów jego racjonalistowskf teo- 
togJQ po prostn gnojówkq^ — mnsialo 6i§ natoralnie nasawaó pytanie, gdzie 
snaleíó zdroj, z którego plynie woda czysta prawdy, a na to pytanie 
i hiatorja i filozof ja i wlasne snmienie latwo mu daé mogly jasn^ i wy- 
€serpaj%c9 odpowiedž. Lecz aby tak^ odpowiedi nslyszeé i przjj^é, do 
tego przeszkadztíy LVi nietylko protestanckie nprzedzenia jego, níetjrlko 
brak zwi^kn i sjrstemn w genjalnych, ale zawsze nrywkowych i ' wei^ž 
z jednegó póla na dmgie przerzncaj%cych si^ myálach i pracach ^gt), 
nietylko indyfférentyzm religijny, cechnj^cy od najmlodszych lat wszystek 
dnchowny kiemnek jego, ale g)6wnie i przedewszystkiém prawdziwie de- 
moniczna pychá i wjmiOBloéč rozamn, nie nznaj%cego nic wyžszego nad 
aobil, i wlasnemn tylko roznmieniu chc^cego zawdzi^czaó posiadanie přk- 
wdy. Z takiego stanowiska wyžszoáci swojej mógl sobie w daným razie, 
Jako 8§dzia i snperarbiter, nadawaé zaslugQ bezstronnoáci, oddaj^c do pe- 
wnego stopnia sprawiedliwoió nance i ustawom Koáciola, mógl zndaném 
ezy rzeczywistém obnrzeniem i émia)oácí% m^ža wolnego stawió czolo 
nieprawym a ciasnym roszczeniom powagi samozwaúczej, ale prawdziwej 
powagi nznaó i nszanowač nie nmiat i nie chcial; i gdy w niestmdzo- 
nyoh stndjach i posznkiwaniách jego, gdy zwlaszcza w pismach Ojców 1, 
które wBzystkie przeczytal i znal, jasno i niew%tpliwie stanula mn na 
oezy žyji|ca, od pocz%tkn ideprzerwana powaga tradycji i prawdy apostol- 
skiej, wtedy wolal raczej zamkn^é przed ni^ oczy, albo i podst§pnie 
pracowač na obalenie jej, niž schylió przed ni% czolo i podbič úmysl swój 
w poshiszeňetwo wiary. Jasno i dobitnie okreálil Lessing to stanowisko 
swoje w rozprawie, poprzedzaj^cej wynalezione i ogloszone przezcň pismo 
Berengarjnsza. Sam jnž sposób, w jaki wprowadza na áwiat to odkrycie 
swoje, malnje dokladnie nsposobienie jego dnszy. Nie može siq naciefszyč 
2 tego, že w onych starých i ciemnych czasach Srediv\07í\^^iíK5^ xtkaXsNiX. 
síq badacz tak áwiatřy, a tak odwažny, niezaležny \ oi pne'&í^^^^ ^c\tli ^ 



^r <ieo .Utfing. ^H 

j&kjin mu si5 przedstawia gfoány wieku XI heretyk, azermierz énSB^^ 
i Haleczu}', uie Igkaj^cy si£, <k imig wlasoego zdania snogo, stanió ctoto 
catemn Koáciototvi i jedcnastowiekDnej tradycji jego, slowem kacerz eo 
sig nazyva ,ein Ketzer comme il faut," uie uginaj^cy sif przed íodnym 
ani Papie2em ani soborem. Sie \Tdaj%c sig w roztrz^sanie, po czyjej atro- 
nienonym sporze byla prawda, z góry stonovi, ie nie mogtabyů jedno 
po stroaie ^acerza." Jtioiu samému przyzuaje bystry rozum, zdrowy 5%ů 
o rzeczacb, mitoáč prawdy, dobr^ wiarg i uczciwoáiS; wszyscy obroácy 
nauki Koíciota, chociažby mgžowie tácy jak Lonfiank i Htldebrand, s^ 
to v oczach jego t^e, zagrz^zle w przes^dacli pólglúnki, albo te2 ambi* 
tni i cbytrzy obludiiicy, a sobory, to faryzojskie, zazdrošcí% i nienavri- 
áci% tchn^ce synedria, na to tylko zgromadzajqce sig, aby na noifo 
akrzyíowač .prawdg" i .wolnego ducha ludzkiego." Slowum, pod piúrein 
Lessinga Uereagarjusz jaáuieje blaskiem najczystszej chwaty, a ^szystko 
co katolickie zamieuia sig w szpotn^ uie do poznania kar}'katiirg. I^oz 
wi§cej jeszcze dobitaém i przeražaj^co zuacz^cém przedstawia Eig zakoó- 
czenie. Fowažne ániadectwa bistoryczne por§czaj% uiew^tplinie ostateczne 
pizy koúcu íycia aawróconie aig Bcrengorjiiaza; ale Leasing ániadectna 
te wrgcz odrzuca, nie )2by niiat donody na zbície ích autentyczuoid, 
ale jedynie dla tego, te takie nasvrĎcenie sig w oczacb jego byloby 
rzecz4 zgota uiepodobu^ do prawdy i niepojgl^, že, onazem, sam .dla 
wlatnej epokojnuivi aivojej' ma potrzelig moíebuošĎ jcgo odrzucat. Ta 
potrzeba „uspokojenia siebie" i zabezpieczouía sig od irszelkiej pokusy 
do nanrócenia, jakiej Lessiag doznawat pisz^c one stowa, zdanalaby si^ 
ozn&czai^, íe laská jCBzcze kotatala do serca jego; ale z drugiej stroiiy, 
spoaób, w jaki uzasadnia swoje u nawróceniu gig Bereugarjusza pon^t- 
piewauic, Jasno šwiaituzy o rozpaczliwóm, zimno rozmyéluém postanowie- 
uiu jego bezpowrotuego, raz ua zawszc, laski doú kolaczqcoj odrzucenia. 
Warto odczjtaii calu tg karlg ponuro wymonnq, któr^ tu wypisywaí 
byloby za dlago, aby zrozumieč cal^ doniostošč i gl^bokoSů tego tytani- 
cznego przeciw powadze objawioQej rokoszu. Jest to zdekrelonanie na 
ámieriS wszelkiej religji pozytywnej. Jeáli, jak Lessing ogtasza. to iylko 
jest prawdy, co czlonick 3am 8pi'awdzit i o czém rozamonaniem od ni- 
kogo niezaležném sig przokooat; jeáli wszelkie iane prawdy s% tylko 
dzieciunym prze9%deui, z którego m^Z dojrzaty sig otrz^a. a do którego 
tylko maysl stai'oácÍ% zgrzybialy i zdziecionialy wracaé inože; jeSli wstcl- 
kie do wiary katolickicj nawrócenie nie maie byč jedno skutkiein zabo- 
bonnego strachu, albo gor^czkowej na ložn ámierteluém nteprzytomao£cl, 
albo, co gorsza joszcze, dzielem pobožnej glupoty czy obludy, czyhaj^cej 
na cIiitUq koaanta i nalegaj^cej na choregOi až wymože na nim dwtuna- 
czue jakie slono žalu i odwotauia, którém nicszczgálivy chciat eig tylko 
nykupič od natrgctwa, aby mu dáno pokoj i spokojnie umrzeů pOEWO- 
lono; jeáli takienio Berengarjuszoni, jcili žatém i Lessingowi uie wolno 
i nie godzi aig natviúcič, by tŮm samém nie zelžyl godnoáci rozumu swego 
i nie dopuácil sig niegoduego nszystkicii przez cate žycie prac i d^žnoJci 
swoicb zaprzania; ješli kaíde rozumu swego pod jak^b^dž po^ag^ poiy- 
tywn^ poddanie jest z aamcj nátury snojej ur^aoiein i zaienagq wy- 
ri^dzonq Stwórcyj wtedy juž bez n^tpienia každý, turek czy chrzeŠcjanin, 
poganin czy žyd, deista czy panteista, spokojnie moíe patrzeé w íw% 
przysztoáč zagrobowli; ivtedy wszelka tóinica wyzuaú religijnych zaciers 




n$, i wBzelkie poszukiwanie, które z nich jeit prawdzme i nznanie go 
dla Gzlowieka za obowi%ziij%ee, w ámieszn^ »úBieMa si^ igřaszfcQ; bb 
utedy i w obeo postrachów ostatnlej iyeía godziny, kiédy stwórxótie, 
s ttly i dzielnoáci swojcij dupione, w lAroohn síq wíje jak robak^ indy- 
iridualoj roznm czlowieka ma i xachowuje niewsniszone, bezwi^^dne 
prawa swoje, i wbrew najwyžazej zwierzchnoáoi i powadze Boga, ol^ida- 
j^cego aiebie stworzeniii, stworzenie pozostige wlasnym panem i jiQdzii| 
swoiin, WMj^cjm nadaný 8obie i od samego Stwórcy por^cžon% nieogra- 
ueion% wolnoáč i wtadz§ okreálenia sobie samema prawdy i obowi%zków 
twolch. Jeáli w tém demonicznóm tak bogatego i niepospolitego iimyBhi 
oderwaniu á^ na zawaze od Boga, jeáli w tém znchwale otwartóm i ja- 
wnóm wypowiedzenin wojny powadze Objawienia, jakkolwiek dla serca 
wíers%c^;o przedstawiA 8i§ w niém tylko smutný widok duchowego zbl%- 
kania i npadkn, moftnaby jeszcze z pewnego wzglgdn npatrywaé niejakii 
oboč njemn^ wielkoéé, to, przedwnie^ w dalszym ci^gn teologicznych za- 
pasów swoidi, a nasamprzód w ogloszeniu FVagmentów Wol/enbůmTahich^ 
Lessing nietylko joi objawia fálszywy kienmek mnyslowy, ale i sam 
charakter jego w oczach, nazzych maleje, i nienztraszony, jakim zíQw.po- 
irytszym nst^ie wydawaé mógt zapaánik rozomn niezaležnego, zamienia 
tí% w chytrego, podst§pnie w nkrycin dzialaj^cégo zwodziciela wierz^- 
cjdi i bnrzyciela wiary. W samým jnž sposobie i formie wydania owych 
Fragmentów užyl Lessing klamstwa i podstQpn. Wiedziat dobrze txtí% 
pracQ ogtasza, bo mial j% z wlasnych r^, albo pržynajmniej za wiedz% 
i zgod§ córki rodzonej autora, zmariego niedawno przedtém hambnrg^ 
skiego nczonego Reimanďa, Mimo to jednak, dla ominienia cenzury, 
która mn nawet w Berlinie aprobaty odmówila, wydaje j^ cz^ádalBQi 
w czasopiémie swojém, jako urywki niewiadomego pisarza, odkryte przez 
iiabie w bibljotece ksi%žQcej, któr% zawiadywat, i we wst^pie^ na oszn- 
kanie czytelnika, gnbi bIq w przypnszczeniach i domyriach, czy to tylko 
urywki, czy tež wyj^tki z jakiego kompletnego dziela i jaki jego tytnl 
i ktoby mógl byó jego autorem. Lecz nieuczciwiej jeszcze i nieszczerzej 
post^pit Lessing w usprawiedliwienin swojém, jakiém to wydawnictwo 
poprzedza, podaj%c powody, które go miaty súonió do ogloszenia onegož. 
Citowiek tak áwiatly i oczytany, jakim byt Lessing, nie mógl nie wiedzieč 
o tém, že zarzuty i argumenta, w piámie Beimams'a žebrané, godz^ nie 
w sam^ tylko wiar§ protestanck^, zamykaj^c^ w Biblji oale Objawienie, 
i w inne tegož rodzaju bt^dy i nielogicznoáci teologji luterskiej, ale že 
podkopuj% samež glówne i powszechne podstawy, na których 8i§ opiera 
wiara chrzeécjaáska, jak mianowicie: možebnoóó, latwoáó poznania i sa- 
mož istnienie historyczne pozytywnego Objawienia, rozumný slusznoáó 
wiary, polegaj^cej na powadze, od Boga porQczonej, boski charakter i au- 
tentycznoéé cudów, wiarogodnoáó ksi^ Starego Testamentu i histoiji 
ewangelicznej, áwiadectwa, upewniaj^ce o Bóstwie Jezusa Ghrystusa i Bo- 
skoéci ustanowionej przez Niego religji. Nie mógl nie wiedzieč o tém, že 
takie zarzuty przeciw onym zasadniczym podstawom wiary chrzeécjaňskiej, 
jak je w "tém piámie oglaszal, po stokroč jož przedtém byly wznawiane, 
i stokroó o falsz przekonane, jak tego, nie mówi^c ji^ o Ójcach i Do- 
ktorach Koéciola, éwiežy mi^ przyklad w zwyci^zkiej przeciw deistom 
walce samychže nawet teologów anglikaňskich. Jakiekohiiek. m^^ Vj^ 
osobiste wyobraženia jego o wewngtrznej warto&ci na\v!ÍL\ Cj\it^^\.u^^^V 



I 



I 



I 



,lfi2 Letsing. 

oiemÓKt niewied2ie£ i nte uznawBf, že przynsjmmej istnienie tej 
i ogluzaj^cGgo }% KoÉciota Chrystasovrego jest jiiwnym, niezaprzeczonym< 
wspanialym faktem historyczDytn, f.e od poczi^tku istnisula jego wszystko, 
co rodzaj ludzki wyda) i posiadal lepszcgo i Bzlachetncgo po w9Z}-stkíe 
cz»aj, gromadzito sis pod tg chorqgiew Chrystnsa, gdy, przeciwnie, na- 
pftáci, zcbraoe przez BeimaruB'a, pochodzity od ludíi i z charakteru 
i z 2ycia snego nio zasiagnj^cych na szacaiiek. Wiedziaf i o tém i seliu 
ta na wst^pie oSniadczat, to zarzDty one albo jní dawEiej zbité zostařy, 
albo z wi^szq czy mniejsz^ tatwo£ci% zbi6 s]^ dadzq; ale i to rozumÍe6 
musial, ta takio, jak je ogíaszat, ryczattowo i chytrze umiejgtDe zarzután 
tjcb na^omadzeoie, znaczníc zbicie ich atradnia, te choó každý z nicb 
Gam przcz sig staby i bezzaeadny, mnóstwo ich rázem zebranc sam^ 
masG4 BW0J4 uabiera niejakiego pozont prandopodobieiůstwa i wiarg oie- 
áoéé -gruntovnie oániecoa% koniecznle zachwiafi masi. I tcf^o wreszcie 
nie móg) aie wíedzieů i nie rozuroicd tak bystry i vprawny polemik, te 
na gruntonac zbicie krótkícgo w cztercch wicrszach zarzuta potrzebs 
nieraz catej dtngiej rozprany, že zatčm plBmo líeimani3'a wymagatoby 
catych tomów odponicdzi, že. Jak jest tatwo njkazaá wierzttcemn bcna- 
sadnoáů zarzutu przeciwko prawdzie jaí znanej i uznauej, tak, przeciwnie, 
i najwprawuiejszy djalektyk z trudnoSci% albo zgola nie dokaíe tego, by 
cztowieka pospolitego, a tém bardzicj jeszcze szerszii publiczsioáč, do 
layélenia logiczn^o niewprawn%, z odmgtn zarzutów i w^tpliwoScí, w ktfl- 
ry in czytanio takiej ksiqíki vtr^cič musíato, vkydobyfi i do odzysktuiia 
utraconej vi tym labiryncie prawdy doprowadzió. Kiedy wi^c po tém 
wgzystkiém Lesaing ániadczy sig, že na to tylko puszcza w áwíat ten 
paszkwil jadowity, aby wicrze cbrzeácjaůskiej, tak gruntownéra i wazech- 
Btronnčm, jak nigdy jeszcze, azturmem napastowanej, podaÉ spoaobnoíf 
do równieí powszoohnego i gnmtownego przez zbicie onych zarzutéw 
zwycigztwa; kiedy twicrdzi, ie tylko cieracy nieuk albo czlowiek slabe] 
wiary moío sig obaniač wywolania podobnej polemikt, objawiaj^c tém 
saniém, 2e brak mu przekoaania o zvyci^zkiej prawdzie religji swojej; 
kiedy z okrytém szyderstwera dodaje, žo trzeba i naležy dopiišcid bra- 
jíiom piekiclnym walczcnia przeciw Koícioloni. aby síg przekonai5 o pra- 
wdzie dauych Koéciotowi obtetnic Boskich; wtedy Juž jedno z dnojgs: 
albo w tym razie, co níepodobua przypuácič, utracit nietylkn znakomit^, 
uman^ przez vszystkicb, przyjaci6t i nieprzyjaciól, przenikliwoťé I ja- 
enoáó rozumu swego, ale sam nawet pospolitý zdrowy rozsudek; albo tež 
wledzat co robí, i ze áwiadomym i dobrze obradiowanym zamiarem d^- 
24c do podkopania pozytywnych podwalÍD chrzeScjaristwa i zachwiania 
tego, jak je w poufnych do przyjadót zwierzeniach swoich nazywal, „szka- 
radnego gmacbu niedorzecznoici, abecheulichate Gelůude von Umsinns," 
rzeczywist^ nietylko z teologami, ale z calu Bpotecznoáci^ chrzc^cjaůska 
odgryna) „komedjg," eztucznemi wykr^tami i udaném dla religji poszaao- 
waniera maskujíc awéj na aií{ zatnach, a przytém i na docbéd i t^o 
Bkandaln spodziewaay spekulujíc, bo i to z listón jego nien^tpliwie si^ 
okazuje, že pierwotnie przy&ajmniej, jeáli nie glównie, dlugi i ktopoty 
pienjgžne skíooily go do rzucenta sig v ts prače i spory teologiccne, 
jako obiecitj^ce pewniejszy i rychlejszy odbyt, niž zajecia litevackie i dra- 
maturgiczne, do kterých wyt^czny miat pociqg i którc tylko konieczno- 
ác/4 ztukgioay opaszczal. Taž sama obludná i podst^pna nicBzczeroáó nie- 



1 



LMMiig. 153 

mnicil jawnie ú^ okazuje i w objašnieniach, JaUe dodaje od siebie do 
blnžniercaBych rozpraiv bezimiennego: nie zgadza 8i§ wrzekomo na anty- 
ehneicjaňflkio stanowisko Jego, ale w taki sposób, že iadnego z twier- 
dseá i wjwodów jógo na serio nie zbija; pnyxnaje možebnoáé i potrzeb§ 
objaineoia,. ále o objawieain tém takie daje pojgde, že i deista z ocho- 
ty Big ňa nie zgodsi; pnyanaje, z uwielbieniem nawet^ prawd§ bistory- 
canif i dziejoiwe w podžwignie&ia rodzajn Indzkiego šnaccenie relig)i 
chneácjaáddej, ale pnytém daje do zroznmienia, oo póžniej i jasno 
wTpowiedzial w piinue awojem: Ueber die Erziekung des Mensckengesch- 
ieekUé (o wycbowanin rodasjn ludzkiego), i co w ,»Natanie* swoim pla- 
stycznie do poJQCía prostaczków zastosowa}, že ta religja) podobnie jak 
wnystkie inne religje poaytywne, nietylko žydowska, ale i mabometaň- 
aka i wszeUde religje pogaú^e, jest tylko azczeblem i 8tacj% na tej 
drodze, po której Stwórca rozumné stworzenie swoje stopniami coraz 
wyžej prowadzi do siežytn poan^nia i zrównania si§ z Bogiem, którym 
jest natnralna, bez žádných dogmatów, na samej tylko tolerancji i mi- 
toici oparta reUgja roznmn, z wszelkich wi§zów i przes^dów wyzwolonego; 
przyanaje i z kaznódzi^skiém namaszczeniem broni wiecznoáci kar i na- 
gťód žywota przysdego, ale ostrzega przytóm, že to, co Písmo évr. mówi 

niebie i o piekle, ma si§roznmie6 figorycznie; przyznaje i katolickiemi 
Dawet argmnentami, jak wspomnieliámy, ndowadoia bezeasadnoóó i nie- 
logicznoié ortodoksji protestanddej, ale z wiQksz% jeszcze gorycz^ i wzgar- 
d% odpycha od siebie powágQ i ustawy Koéciola; przyznaje i gor^co za- 
leca koniecznoéé wiary^ ale zarassem dodaje, že, zdianiem jego, wiara nie 
da 8ÍQ rozomowo pogodzič z wiedz^, co znaczy innemi slowy, že jest 
wylfcxnie rzecz% osobistego, subjektywnego nczncia; slowem, ciemnoáci 
nagromadzone przez bezimiennego autora, pod pozorem objašnienia, 
jessoze bardziej zaciemia, i stek w%tpliwoáci, przez ňiego podniesionych, 
aowemi w%tpliwoéciami w tak^ wikía gmatwanin^, že czytelnik, niedoáč 
gnmtownie w wierze oáwiecoiiy, rzeczywiácie nie jest w stanie znalešé 
ínnego wyjácia z tego labiryntu, jedno to, które mu Lessing, zdaleka n§- 
e%e, ukazuje: wzniesienie síq nad poziom tych nierozwiklanych sporów 
i Uótni dogmatycznych, na spokojné i swobodne wyžyny czystej, z wi§zów 
posytywn^ powagi wyzwolonej teozofji i religji naturalnej. Gdy wreszcie 
og^oszenie siódmego „Fragmentu,** brutalnie przecz^cego Bóstwa Jezusa 
Gir., nawet na owe czasy i na owo spoleczeústwo bez wiary, które Les- 
sing niém obdarzy}, okazato 8i§ zbyt šmialóm, gdy zgorszenie niém wy- 
w<dane zwródlo na síq uwagQ rz%du i spowodo^alo zákaz dalszego 
w tym kienmku ^rydawnictwa, Lessing, tym zákazem wyparty z dziedziny 
teologji, przeniós! polemik§ na inne pole, na którém žáden G6ze nie mógl 
mn sprostaé, ani žádna cenzura duchowna' go dosi^gn^č, na którém, jak 
byl pewnym mistrzostwa swego, tak tež równie byl pewnym oklasków 
pospólstwa i tém skuteczniejszego na nie dzialania: przeniós) j% do teatru, 

1 w dramacie swoim Nathan der Weiae wydal ostatni i ňajdonioálejszy 
akt swojej „komedji''. W Natanie jawnie juž i bez ogródki uwydatnil 
i w serca czytelników czy widzów przelaé usilowa) i nienawiáó swoj^ do 
wBzelkiej pozytyymej religji i swoje do naturalnej bez form i dogma- 
tów religji d^enie. Natan jest to žyd, ale žyd szlachetny i wspanialy, 
starzec s§dziwy, jaániej%cy blaskiem najczystszej, bezintereao\«ii^\ mVA^V 

i majestatycznego spokojn i powagi. Wracaj%c z dalekie^po^tíi^^^T^^Xa^^ 



r 
I 



154 LeitJnB. 

dom swój n pGizjng obrúcony, ale si; t% straty nie frasnje, ani sig oie 
radsje aiepomierttie z ocalenia córkl, która o míio že w požarze iiie 
í^ngta. Okazanie ndiiigczno^ci swej tenin, który j% ocaiif, to jest pier- 
wsza myál jego, i dla tego gromi egzaltowan^ dziewozfng, ie Bagu racz^ 
i aniotom je^, nií czloniekowi, przypiaujs ocaleiLÍe snoje. 'Wybanicielem 
tym jest chrzeácjaniD, templarjusz, a nigc aieprzyjaciel íyda i catego 
národu jego. Aie Natan <lanno ju2 nznióst sig nad wszelkie przes^dy 
religijne i narodone do Czystych i doskonatycb uczuč ludzkoíci; idzie 
m%c do ryc^rza clirzcácjaůskiego i dzi^knje mu i bezintezesonnio prosi 
go o przyjaíů jego, jako o przyjaíú „czlonieka.' Dalej teníe Katan, 
bogaty jak Krezus, m%dry jak Salomon, a laakawy jak sam Chrystus, 
niďz%c wyczerpany skarb Saladyna, sultána muzulmaňskiego, wspanialo- 
myšlnie przychoilzi mu w pomoc. A miasto zysk6n i procentów, w tej 
szlachetaej operacji finanaowej nic innego uie azoka, jedno sposobnoSci 
do czyaienia dobrze i szerzenía „m^droáci." A jaká to m^droáč wspa- 
niala i wysoka? U^droáé ta godzi mi^dzy aob% nszelkie spieraj^ce sig 
z sobq na ziemi stronnictwa religijne, obieraj^c je z dziecinnycb form 
icb i róžnic zewnQtrznycb, i Blodkiemi w^zlami mlíošci ludzkiej jedno- 
cz^c je ffszystkie w prawdzie rozumu, i znosz^c itrszystkie reltgje, aby 
wszystkicb ludzi w now^, nszystek áwiat ogarniaj%c% religj^ pot%cKyčt 
A naokoto tcj nspanit^j postaci szlacbetnego žyda, n nicziiczonych pi$- 
knycb czyuacb Bwoicb czysto chrzeácjaÚHkiemi zásadami tcbn^cego, a ne 
wszystkich inonach snoicb powaínie i tagodnie, ale stanowczo i stale, 
przocinko nszelkiej pozytynnej religji apoštoluj ^ccgo, akupia sig, jak pro- 
mienie wkoto sloůca, albo jak azczeroKlota oprawa wkoto kamienia dro- 
giego, cala plejáda podrzgdnycb, ale niemniej szlachetnych postaci: 
szlacbetny anttan i jeszcze szlacbetniejsza siostra jego, szlachetna córka 
czy wycboiranica 2yda i szlacbetniejszy jeszcze templarjusz; a vrszyscj 
oni dla tego wtaénie tak szlachetui i do najnspanialszycb poárrieceD 
zdolni, že juí wyrzncili z serca swego, albo nyrzució gotowi wszelk) re- 
ligjg pozytywn^. Kocha mnsi sig nyrzcc wiary w Boga i aniolún, aby 
umiala kocbač zbawc^ snego prandzin^, najtklinsz^ ind2k% mitoáci^; 
teiuplarjnsz musí pngwalcid i zdoptuí zákonné áluby ewoje, aby SÍ5 zdobyt 
na ludzkie uczucia i aby okázat vspaniatomyéinoáč, jak na prawego 
czlonieka przystoi; podobnií^;í i Saladyn i siostra jego dla tego $4 tak 
beziniercBOwni i Indzcy, le juž w swém sercu ducbowném rozumíeniem 
utotoili tnardfi ustany Koránu. A vidz patrz^c na to i tak por^naj^- 
cym obrazem zachwycony, myéli sobie: Tak jest, doprawdyl gdyby Indzie 
jož chdeli przecie otrz4sn%ó sig ze awych uprzedzeú i przes^dów religij- 
nycb, nstatoby nizystko z)s na ániecie i nazyscy byliby sobic brairai 
i mitoíč jedyn^ ich retigj^! Lecz aby to uwiclbienie deistowskiej religji 
naturalnej, do którego zmierza charakter kaídej z osob dzialajqcych 
i samaí akcja c&la, lepiej jeszcze i jaskrawiej sig uwydatnilo, antor 
umiejgtnie osadza je na ciemnóm tle ponurej pot^gi, której niecne i uie- 
nanistne na z^nb^ prawdziwycb cbnalców Stwórcy knowania stauoniq 
gtówny interes i wgzel dramatu. T4 ponurý pot§g4 cicmnoáci nie jeit 
ani zajadte w álepcj zanifci swojej žydoirstwo, ani islám dziko fanaty- 
czny, ani chociažby obl§d zenn^trzncgo tylko, zasadout Ewaugeljí nie- 
wiernego chrzeícjaňstna; nie,— jest to samaí religja cbneécjaiiska, i to 
sic jako to liib owo wyznanie, ale w ogólačai znaczeniu snojém, jako 




Le$$ing. ii55 

pozjtjwna, objawiona, dogmatyczna religja. Jak deizm naturalny wazjr- 
stk^ róžnoáč indywidualnii wspomnianych wyiej charaktei;ów i postaci 
'jedaym wspólnjm. nrokiem najczystszego i najwspanialszegQ poáwi§cenia 
otacza i podnosí, tak, przeciwoie, chrzeácja^istwo pozytywne, b^d^c tiém 
samém, ie pozytywne, odstQpstwém od rozumu, w dwóch tylko može wjr- 
ražač síq postaciach: albo, w postaci oblady faryzejskiej, albo tež w po- 
staci ciemnej i álepej glnpoty. Obie tež te postacie maj^ w ^Natanie* 
jaskrawo odmalowanych Tvyobrazideli swoich; pierwsza w patrjarsze, choi- 
wym pieni^dzy i wladzy, chytrým i przewrotnym, okmtnym bez serca ni 
litošci nikczemnikn, który yí imi§ i za pomoc^ pozytywnej, wrzekomo 
objawionej religji swojej^ najobydniejszych dopnszcza 8i§ zdrad i zbrodni; 
droga w ciemnym, do álepego poďnszeústwa wytresowanym braciszkn 
i w fanatycznej bigotce, slnžebnicy, którzy oboje przez czeáé i posiu- 
szeňsturo dla naczelnego religji swojej wyobraziciela i dla mitoáci obja- 
wiomsj wiary swojej, , spokojnie i ochotnie spehiiaj% *wszelkie nakázané 
im w imi§ tejže wiary niegodziwoáci. Takie jest tlo i zarys »Natana 
m^ca;** a gdyby, w obec jawnej i dotykalnej d^noáci jego, mogla jeszcze 
pozostawač najnmiejsza w%bpliwo$ó, w jakim zamiarze i celu Lessing 
obmyslil i yfjkonol t% robot§ swoj^ sam wlasnemi síowy.odpowiedziiďby 
nam na to pytanie, w swych poufnych do przyjació) lištách i zwierze- 
niach. ,»Jeáli Indzie, tak czytamy tam mi^dzy innemi, wyci^gn^ z mojej 
sztnki t§ nank§, že nie od dziá dopiero w róžnych czasach i miejscach 
byli i s^ Indzie, którzy odložyli na bok wszelk^ religJQ pozytywn^, a prze- 
cie poczciwymi Indžmi pozostali; jeáli nadto powiedz^, že ten by} wido- 
cznie i oczywiácie zamiar mój, by tego rodzajn ludzi przedstawiówáwie- 
tle nieco mniej szkaradném, niž si^ na nich zwyk} žapatrywaó motloch 
cfarzeácjaúski, der chriatUche Póbel^ nie b§dQ mial wiele do zarzncenia 
takiemu mysli mojej zrozumienin.* A na inném miejscu (w niewydanej 
za žycia jego przedmowie do dramatu): ^Sposóh zapatrywania aiq Natana^ 
wuelkiej religji pozytywnej przeciumy^ po wszystkie czasy byl moim^ ale 
nie tu jest miejsce usprawiedliwiaó to stanowisko moje.*" I jeszcze jaániej, 
w liécie do brata (i 8 Kwiet. 17 79): ^Bardzo byó može, že mój Natan, 
gdyby byl przedstawiony na teatrze, co, zapewne nigdy nie nast^pi, slabý 
na ogól sprawilby efekt. Ale doáč mi i tego, jeáli b§dzie czytany z zá- 
jmem i jesli na tysiqo czytelnikáw choč jeden nauczy 8i§ zwqtpič o oczy* 
wistoéci i powszechnoici religji atvojej,"* A wi§c wzbudzió yr czytelnikach 
swoich zw%tpienie o wartoáci pozytywnej religji swojej, czyli innemi sto- 
wy, poniewaž pisal wáród spolecznoáci i dla spolecznoáci wyznaj^cej re- 
ligji chrzešcjaásk^, religji chrzeécjaňshq przez wqtpliwoéci na pozor nauko- 
vft podkopaé, to byto, wedhig wlasnych zeznaú jego, ostatnie slowo, ten 
byl zamiar i pian Lessinga w jego „komedji" z teologami, tak w oglo- 
Bzeniu Fragmentówy które bylo tej komedji prologiem i pocz%tkiem, jak 
i w Natanie, ostatním akcie i zakoňczeniu komedji. Jacohi^ filozof i przy- 
jaciel L'a, oglosil rozmow§, któr^ mial z tjrmže na krótki czas przed 
ámierci^ jego, a z którejby si§ okazywalo, ze Lessing umarl panteist^. 
Inni temu zaprzecz^g^, ale to rzecz pewna, i widoczna, že z poj§6 i do- 
ktryn L'a, jak je poznališmy, panteizm sam przez síq natarabióm i logi- 
czném nastgpstwem wynika; Jak równiež i to rzecz niezaprzeczona^ že 
spolccznoáó, która z uwielbienicm sluchala nowych na\ik uo^^^q m^\xii^ 
i w tory przez niego otworzone z zápalem wst^pila^ "ko^istíW^^i^TiXAU^ VV^- 



156 Lessiirg. 

'gicznio ten z nich wniosek wyciign^la i do znpefaiego, jak go džiá wi- 
dzlmy, rozwojn doprowaďzita. Leasing, przynajmniej wojczjržnie swojej, 
stát síq twórc^ f ojcem „postupu," nWjrzwolenia dnchowego,'' „knltniy XIX 
wiekn." Jak W ošobie Leibnítza protestantyzm, w mniej Inb wi^cej áwia- 
domem poczncin ogromnjch szkód, poniesionjdi przez oderwanie' 3i$ od 
žród}a prawdy objawionej, w fllozofíczn3mi i réligijnjm nawrocie do do- 
ktryn érednich wieków n8il:owal nawi^zač nlR nowo przerwan% nič tra- 
dycji apostolskiej, i jtiž byl na drodzc do nznania nad sob% powagí 
w Eoáciele žyj^cej i do z^czenia 8i§ ze érodkiem jednoáci, tak, przed- 
wnie, w osobie Lcssinga tenže protestantyzm dziko i niepowstrzytiianie 
porwa} síq do nowej, gl^biej niž pierwsza si§ga})cej rewolacji czy řefor- 
macji, i potargal sztnczne zwi^kí, któremi chciano zast%pi6 brak wewn^- 
trznej organicznej jednoáci, i ostatnie, uratowane jeszcze szcz^tki pojgó 
i zásad, dogmatycznie chrzeácjaúskich, cisn^l w bezdenny chaos indywidna^ 
listycznego atomizmn. liossing wyrzek} ostatnie sh)wo protestantyzmn 
i ^yci)gn%l ostateczny z niego wniosek i nast§pstwo: bezwarnnkowa, 
i w dziedzinie religji i w dziedziňie nauki i w ^iedzinie žycia spote- 
cznego niežaležnoáó i sámodzielnoáó indywidnalnego roznmn; nast^pstwo, 
wyražaj^ce sig w dziedzinie řeligijnej, jako powszechna „tolerancja* czyli 
indyfcrentyzm; a w dziedzinie nmyc^owej jako „nanka wyzwolona,* a w dzie- 
dzinie spoiecznej jako „wolnomnlarstwo." Filozof zárazem i teolog, egzegeta 
1 historyk, krytyk i pnblicysta, filolog i humanista, pocta, estctyk i drama- 
turg, a w každým z lýln róžnych wydzialów znakomity, ale w každým let 
stale na témže samém stanowiskn wyzwolonego i antonomicznego rozumu sto- 
j%cy, Lcssing w tej dziwnej wszechstronnoéci swojej nosit w sobie i w zna- 
cznej cz§šci wyrazil wszystkie glówne žywioly poczynaj^cej sig w nim dzisi^- 
szej epoki „post^powej.*' Doéč bylo tylko myéli przez niego rzucone ros- 
win^ó i do powszechnej przywieáó wiadomošci i powszechne im zjednač 
przyj^cie, aby utworzyó to, co oczy nasze ogl^daj% i w jazyku urz^do- 
wym zowie síq „now^ er^ cywilizacji i czysto ludzkiej oáwiaty.** Dia tego 
i ta nowa era, za przykřadem ojca swego, wci^ž roa na ustach i na czteiy 
wiatry obwohije swe haslo: tolerancji i nauki samodzielnej; dla tl^ 
i nosi na sobie jawn% i wydatn% t^ sam% cech§, jaká odznacza chara- 
kter i dzialalnoáč Lessinga: tQ sam%, bardzo podobny do wyražnej po- 
gardy, oboJQtnoáó wzgl§dem Boga i religji; t^ sam^, pewn^ siebie i chél- 
pliw^ pych^ nauki; tož samo bez wyjácia ni wytchnienia obracanie 8i§ 
w bl^dbiém kole sceptycyzmu i w^tpienia o wszystkióm; tož samo w koA* 
cu rozdarcie wewn^trzne i rozpaczliwe poczucie wlasnej niemocy do la- 
st^picnia czemá inném, nie dopiero czemá lepszém, podkopanej budovy 
nadprzyrodzonego chrzešcjaňskiego porz^dku. Ze wzgl^du na to ducho- 
wňe pokrcwieňstwo, nie dziw že dzisiejsza „oáwiata** niemiecka wdzi^czni 
chowa pami§6 Lessingowi i czeáó mu oddaje, jako jednemu z pierwszydí 
twórców i bohaterów swoich.J tak gl^boko sig zakorzenilo itakwBzech- 
wladnie panuje to powszechne o wielkoáci tego bohatera przekonanie, že 
podziádzieň jeszcze žáden czlowiek „oáwiecony i naukowy nie ámie na- 
ru8;sy6 tej aurcoli, któr% go opinja publiczna otoczyla, že pisarze, nawét 
zk^din^d szczerzc katoliccy i w obronie prawdy piszí|cy, kiedy wypadaie 
im aówič o Lesslngu, nieámialém milczeniem pomijaj^, lub krótkióm tyl- 

^o slowem dotyicaj^ anarcbicznych za^ítíi \ d^s^Uukcyjnie ujemnej dzia- 



Lessing.— Lesiius. 157 

telnoéci tego wielkiego w dziedzinie dachQwet) rewolucjonisty, aby potom 
pehi4 garáci4 sypaé kadzidlo rzeczywistym, choč takie o wiele przechwa- 
lonym zashigom wielkiego krytyka i poety. Ale beutroima historja nle 
pnyzaa holdu beiwzgl^dnogo aczczenia . geigiiaxowi, który cat^ po^gQ 
umysln swego obróci) na podkopanie jedynqj podstawy, na której síq 
wspiera prawdáwa godnoáé i prawdziwe dobro cdowieczeňstwa; i nie 
przecs^c ogromu darów. i zdolnoáci, adobiv^ych t§ postaé niepospolit4, 
tém mocniej abolewaó b§dzie nad beEOwocném, ze szkod^ jego wtaan^ 
i se szkod^ spoleczeústwa takich akarbów smarnowaniem; pozná i przed- 
stawl L'a takim, jakim aiQ sam w piamach swoich odmalowal: glQbokim, 
pnenikliwym, niestrndzonym badaosem i. myállcielem, ale zárazem pych§ 
zbt%kanym i pych% zmalai(ymi na kr^ ácieazki podst^pn, obludy i dwu- 
licowoáci popchni^tym, a ostatecznie, Jak wszyscy na i^ drodze poprze- 
dnicy jego, nieszczeéliwym i bezsilnym prawdy objawionej antagonist) 
i bnrzycielem. Gf. BaumgcĚrtner^ Lie8aing*B religiOser EntwicklnngBgang. 
Ergftnzungs — Heft n zu Stimmen aua Maria-Laach, 187 7. H. K. 

Lessius (Leuy Leys) Leonard, ur. 1654 w Brechten, mátej wio- 
Boe w Belgji, w prowincji Brabanckiej. Od najnďodazych lat tak byt 
pobotnym, iž koledzy azkolni zwali go ,»prorokiem*i i tak pilným do 
nanki, iž dla niej zapomínat o rekreacjach i po noca<ďi nie sypiaL W 1 4 
Tokay žycia udat &í§ do Lovanium, gdsie przyj^ty bexptatnie do kollegjnm, 
oddat si^ fílozoQi i naokom wyzwolcmym, w których uczynit post§py zna- 
kiMDite i 15 7 2 wst%pit do zákonu. Po odbytým dwuletnim nowicjacic 
vykládat przez lat siedm filozofje w Douai. Podczas rozruchów religij- 
nycb w Niderlandaoh 1678 r. musiiď ratowaó bíq ncieczk% 1 wtedy na- 
bawit si§ dolegliwej staboáci, kt6ra juž go. odt%d nie opuácita. Otrzyma- 
WBsy w Douai áwiQcenia kaptaňskie, sostal powotany do Bzymu, gdzic 
pr«ez lat dwa przyktadat si^ do teotogji pod alavnym Franoiszkiem Sua- 
i^*em. R. 1686 LeseinSy ze swoim towar^yizem zákonným Janem Hame- 
tíuš^em przybyt do Lovanium na nanczyciela teologji. Po uciazeniu tam 
atedawno sporów religijnycli, jakie spowodowal byt swoim wyktadem teo- 
kigji Bajus (ob.), wyktady tejže przez Leaaiuaa i Hameliusa wywolaty 
Mwe. Dot^d gtównie franoiszkanie, tnymaJ4c si^ Dnnsa Scota, oddálili 
gig nieco od nanki á. Auguatyna o tašce i utwierdzili síq tém mocniej 
w swojej nauce, gdy zdania Bajoaa surowcij nlegty cenzurze. Doktryn^ 
fitandszkanów zacz^o wówczas p(4)iQraá i wielu jezuitów, a szczególniej 
Leaains i Hamellus. Wydana r. 1 686 prsez generála AquavivQ dla jego 
zákonu Hatío atque instítutío 4tudio>nm wprawdzie przepisywata w ogól- 
noéci trzymaó ai§ nanki á. lomasza, .ale dozwalata w pewnych punktach 
oddalaó si^ od niej, mianowicie co do zdania á. Tomasza: Secundaa cau' 
9Q» tése proprie eí univoc^ nutrumenta Dei et fium operantur^ Deum in eaa 
píwrimum infiuere aut eaa movere, . Jak z Jednej strony Bajus przesadzit 
nMik§ á. Augustyna surowoáci§, tak z dmgi^ Lessius zboczyt od ni^ 
v kierunku przeciwnym. Kiedy mi§dzy. jego stuchaczami powstaty o to 
spory, wydzial teologiczny w Lovanium, za udziatem Bcjusa, zarz^dzit 
iledztwo i wycúign^l z prelekcji Lessiusa 84 zdaň, które jemu przedsta- 
wit, a kiedy ten uznat je w ogóle za. swoje, B. Graviua wydat na nie 
cenzury, która wnet uzyskata zutwierdzenie wydziatu. W tej cenzurzo 
wydzial ubolewa nad zwichnigciem w os^dzonych zdaniach prawdziwci 
nauki Koáciota o tašce i usprawiediiwia swój krok tóm, \^ tiQCiQTi.Q iA&.- 



158 



Lessius. 



nia sprzoMne sq, z uauk%, uznaný przez wiela aoborów, Papiežów i ni 
dawoiejazj-cb doktorów Koioioía, i wznawiaj% te nowoSci i btgdy, jakiei 
niegdyi scmipelagjanie, w rzekomym iotere&ie awobody ladzkiej, usilowi 
zacbni^ó pgwagg é. AugustjiU. A w koAcn przypomma icb autora 
Blamiego w icb zakonie BellBrmina, który przed nimi tamie w liOl 
ninni uczyí wcale inaczej o laace i predestynacji {D'Argentré, CoUecI 
jndicioniin de novis erroribus, tom. ítl). Zajšcia te w Lovaníími zwi 
city na aiebic nwag^ episkop^tu bclgijskiego i arcybiskupi: mecliliůsl 
kambrezyjsbi i gandawski, zažqdali o tém zdania nydzialów teologiczay 
w Paryžu i Douai. Pierwszy wymůwil sie od tego, zaí dnigi w Styczi 
1588 wydal cenzuře, któr^ napásat Eseiua i w iitórej nauka Lesaiusa i 
ataía potfpion^ w sposób jeszcze bardeicj stanowczy. Ity ostabid te pn 
gany, dáno ich nauce, JMuici etarali sig o przycbylne jej zdania wydz 
Itv teologicznych w Moguncji, Trewirze i Ingolsiadzie. Dalszemii jedn 
azerzenin ai§ i KaogDJcniu powstafego spom zapobiegl Rzym przez pof 
lanie go przed awój 8%d. Nuacjnai! papiezki w kolonji Fran^ipani otriyn 
tf Kwietnin i&se od Sykstusa V breve, którčm poruczono mu ndač 
jak najpr^dzej osobiScie do Lovanium i starad síg pogodzió obie atroi 
a gdy sig to nie uda, oáwiadczyó im, iž tylko nastgpcy L Piotra pr 
stalo rozBtrzygaó w rzcczach wiary, i že zatóm až do ostatecznego o C 
wyroku Stolicy Apost. maj^ oni zaprzestač mszelkich aporów; on zaá 
áci^aj^ce si^ do togo pisma odcstač na s^d Uzymu. Kiedy za przyl 
ciem do Lovanium nu ncjuaz a w Czcnvcu 1588 strony nie pogodzity i 
wydziat teologie z Qf przedatawí! na piámie usprawiedliwienie wyda 
przc2 siebie cenzury, dor§czoae natychmiasl Lessiusoiii, aby na to 
wnieí na piámte odpowicdaiat. Przed odjazdem w Listopadzic 15S8 Dí 
cjuBZ npomuiat obie strony, by wyczekiwaty spokojnie wyroku Stol 
Apost., której przcdstawione b^d^ obadwa písma; zaS dla przywróce! 
Bpokojnoáci jeszcze w Lipen wydal dekret, przez którywazystkim, liUí z Jsá 
jak z drugiej strony, zabronioném byto w publiczuycli zebraniaoh, ka 
niacb, dyaput&cli i pismacb zarzucač stronio przecivrnej kacerstwo i 
nauk§ ogtaszač za podejrzan^ i niebezpieczn^, pod kar% ejrcomTtivrtióatk 
iataé aeiitentíae. Spor ten mial takiž kouiec, jak i nastgpnj^cy, w tyl 
roku povvataly, po ukazaniu aig dzieta Moliny Conoordia tiberi arbtírii 6 
donu gratiae, do któr ego dy sputy Lessinsa byty wst^pem, i jak n pdtoJ 
szym (ob. art. Kongregacja de ansillis dívinae gratiae), tak í v obecffi 
razie oezekiwany wyrok Stolicy Apostolskioj nie nast^pií. Leesius um 
« Lovanium r. mas. Jegoíycie odznaczalo aig glgbukq pobožnoáci%, i 
zmordonau% czynnuáci^ i eaparciem sie samego aiebie; przy zgonia cn 
jego zajaSnialy takim blaekiem, ií vazyscy ubiegali si^ posiadaá já 
kolniek po nim pami^tk^. L. byl obecným na dnóch generalnycb zeb 
niach swojego zákonu i pozyskal n nim tyle znacz^nia, i<! najznakom 
Ojcowic zákonu mieli aobíe za oboni^zek postgpowad wedtug rad je 
Takie ponažanie zjcdniďy mu szczególnicj jego pisma, w których wl 
wielk^ moc i jasnoáč ducba í niemniej rozlegl^ i gtgbok^ nauk;. Pa 
da! on doakonalc j^zyk grecki iogromne wiadomoáci w teologji, hista 
prawie kanoniczném i cywUném, matematyce i medycynie. Pisma je 
wydane najprzád pojedyúczo, žebral Baltazar Moretus i wydat w Aatwa 
r. 1626— IGSO w 2 t. Najw&žniejaze z nich s% wydaoe wlelokrotnie: l 
/uítůía el Jure catteris^ue virlutibun cardinalibus libH IV, ad Sic. i 



LmiIm. 159 

Tkomae a Qiu. XLYJJL usque ad CLXXL Z tego dzieta mnogie twier- 
dsenia, jako to o ztodziejstwie, zabójstwie i inne sciuiii^ cenzur§ bi- 
8kiipów i wydzialów teologicmyoh; Áppendia, Dů lictto usu aequivoccUio- 
num et maUalium reštrietíonum; Dúaertatio de tiumtihis ptetatís; Quaefides 
ei religio $ií eapesaeňda, ccněttUatio; De graUa effi.caci^ deoreHs divinii^ 
lióertate arbitrn et proěieientia Dei conditíonali disputatío apólogetica 1620; 
De praedeatínatíone et reprchatíone úngelarum et hominum^ tlem de praede* 
stínatíone Christí; Hygioěticon eeu de vera ratíone valetudinie bonae et viUxe 
una cum eenauum judieii et memaríae integritate ad extremam eenectutem 
conser va ndae, Subjungttur: traeiatua Ludovici Comari Venetí (O žycin 
i sporách teologicznych Lessinsa ob. JJegambe^ Bibliotheea Scriptoram S. 
J.; De Tita et moňbns R. P. Leonardi Lessii, Paris 1644; Le Blanc^ 
Hist. congregat. de anxil. div. grat.; Haber% Defense de la foi etc.)* Co 
do nanki Lessinsa i Hameliiifta, to pienrsze trxy ocenzarowane zdania 
odii08Z4 8i§ do natdmienia Pisma é. i s^ takie: „i) Ažébý jakiekolwiek 
pismo bylo áwi§tém, niekoniecznie potrzeba, ižby wszystkie jego slowa, 
s) axd tei, by wszjrstkie jego myéli i prawdy natohnione byly pisarzowi 
bespoírednio przez Ducha L 8) Može jaká ksi§ga, jak droga Machabej* 
ska, Btanowié cz^ Pisma <., chociaž iiapisan% byé mogta sam^ tylko 
iBoc% ludzk%, bez ndziite Ducha á., i tylko potem Duch š. objawit, 2e 
sawiera ona sam^ prawdy." To ostatnie zdanie uznáno za saeiególniej 
goraz^e. Gtównym przedmiotém sporu byla nauka Lessinsa o' lásce i pre- 
destynacji. Ta nauka, jak sig okazuje z pozostalych 8 1 ocenzurowanych 
jego zdaň i obszemi^ s jego pism: De praedeat. et reprobat, i De gratia 
efíícaci^ w istode schodzi si^ z nauk% Moliny, co i z tego síq okazuje, 
le Lesrius ostatnie z pomienionych pism napisal wlaáeiwie w obronie 
nanki Moliny przeeiwko napaáciom tomistów. Jego nauka jest taká: Bóg 
odslela každému bez zaslugi i w sposób nprzedzcj^y, choó nie w jedna- 
kow^ mierze, láskg dostateczn^ {gratiam 8ufftoientem\ t. j. lask§, za po- 
moc^ któr^ grzesznik može síq nawróció i postQpowaó dobrze, kiedy tego 
chce. Albowiem, gdyby za jej pomoc^ grzesznik nie mógl prawdziwie.si^ 
nawr6ci6, gdyby na to byla mu potrzebn^ jeszcze dalsza laská, to laská 
ta nie bylaby dottatecznf. Ze swoj^ strony, czyli in actupritno^ Bóg chce, 
itby každá laská odnioria swój skutek; ale z drugiej strony, t. j. tfn octu 
Mctfndoy bywa ona tu skutecaa^ owdae nie, co zaležy nie od szczególnej sku- 
teomoáci Inb wlaáciwoécl tejže laski, lečz od zgodnoáci Inb niezgodáoici 
1 ni% woln^ woli. Laská Jest jakoby nani^dzie, kt6rém wola može si^ poslu- 
tyéf albo na którém može weqprzeó swoje zdolňotó pnyrodzone, albo nie. 
Wznkže nie naležy wnosič,m6wi L. dalej, ižby^ola uSyczala lásce jakiej 
mo^, czyni%c j^ sknteczn%, lub wywolywala takow^ direau.' „Efficada gra- 
tíae in actu eecundo fwn pendet per se pritho et secundum suam rationem su- 
pematuralsm direeie a tíbůro arbitrio^ sed secundum oircumstantiám tempO' 
ri»^ módi etc Hine fit ut ratio^ cur gratia hic et nunc infiuat m opus^ refe- 
renda sit in liberum arbitrium gratia sic utens^ sicut fncissim ratió cur 
libert orbitrH opus sU supematurale et meritorium referenda sit per se pri- 
ma in gratiam. Šunt enim haec duo principia partialia ac prcinde agunt 
cum mutua dependentia et in ipso opere effectus sibi correspondentes habeant. 
Kiedy L., w przeciwieústwie z Augustynem i Tomaszem, pojmowal laski^ 
zgola jako tak^, która tylko sprawia ut possimus /acere^ 8\ x:e\\mu&^ \.^ 



r 



no Lmin. 




I 



I 



I 



i zwlaszcza dia wytrvania, iredlag niego, polega jedjňie na b 
laaki, z któr^ my wytrwač motemj, kiedy dicemj: /n státu mnoceJUiae 
sufficiebal homini ad salutem ffratia, qua polerat pereeverare at vellet, grgo 
et ntinc. Ass. 22. Kiedjr Auguatyn poniada, ií potrzebujemj' nietylko ta- 
ski iffia poeiimM, ale i tej qua /aciamus, tO, wedtag L'a, Ttaiety to rozu- 
mieó tak, iž my nie moiomy robiú dobřze sine eonciíríH vel au.tilio gra- 
tiae concomitantis qiti {concttrsue) petcatori ila praeparatut «st, ut gemralís 
et naturalit ecncursiis praeparaliir naturali potentíae, o, gr. potentiae vi- 
dendi. Bóg gotów joBt udzielaó nam taski, towaTzyBZ|cej in octu secundo, 
kiedy chcemy. Ažcbyámy chcieti prawdziwie, do tego niepotrzebažadnej 
iknteczaej, niechybnie aktantaj^cej wolg ladki, jak^ naprzyklad byla ta, 
któr^ nawróceni zoatali: i. Pawet, i. Marja Magdalena i imii. Doáá jest 
na to taski o wiele muiejszej, która pozoatania nolnoáf najzapetniojsz%. 
Asi. S. !'. 10. o túra ostataiéni zdanio cenzura wydzíota teologicznego 
ff Douai czyni nwagg nastup a j^cq. Jeíeli, jak to zdaje aig tvrierdzié 
aator, w nawróceniu i. Pawta i ianycb naležy nzaawad skuteczae i iii6- 
chybné aktonieuie woli, bez íadncgo zawieBzenia lub pogwatcefcia jej wol- 
aoáci przez taakg, to czyliž moína zaprzeczaů takiegož dzialania jej przy 
nawróceniu nszystkícU uinycb i w taki sposób przekigcaí gnattownie 
nyrazy á. Augastyna? Z t^ nauk^ o skutecznoéci laaki ni^Ze bíq míjjci- 
álej nanka Lessiuaa o predestynacji: kiedy, wedlug niego, Bóg w tém 
íycin kaldemu, diociaž nie wszystkím w jednaki^ mierze, ndziela npne- 
dzajqco i niezaslníeuie task^ dostateczn^, to On od wiekátr j$ zgotova) 
zo ewej dobrej woli i bez naszej zastugi: proedestinatio ad grattam {pri- 
Tnwn) rixere gratulta. Lecz predústynacja, jako przeznaczonie naprzŮd do 
taski, jeszcze niewyBtarcsa. Jej dopetnieniem jeat przeznaczQnie do dal- 
szych )a^ a w !izc2eg6InoScÍ do vfiecznego liycia. To ostatuie przezna* 
czenie nastupuje, wedtug Leasiusa, ex pruevitis meritis gralia cvmparata. 
Sam jveti poeaunt, powiada on, nova autilia mereri et bentficiay qmtnu 
creacant et iatíe ruríus alia et sic deinoejM uiujve ad ntortem; erifí) úi poi^ 
State jvalorvm eifl eomplere tuam praedestinationem, i. e. per gratiam effi" 
cer$ tit conditionata.Dei voluntasilla lenefieia aon/ermdi, qttibns ad saluteiH 
perdticantur, transeat in abidutam. A przeto, nedíug niego, zdanie si non 
es pTaedestinatue ■ /ac ut praedestineria zuaczy nie to, ií každý moíe la- 
sluíyů predcstynacje do pierwazej laskí, ale ii predestynacja do lask pó- 
žnlejs^ycb, a w koúcu do wieczuegD žywotu zaniala od bosklego prze- 
widzenia naazego wiernego wBpóldziatama piem-azej, od pccz%tka nam 
pfzeznaczonej tasoe. W takiéni pojmowania predestysKcjí L. ponohge 
^ig na wsí^yBtkich Ojcón Eoficiota greckicb, a nawot u Angnstyna moie- 
mai on znajdowač to uaukg. Powiada bowiom nast^pnie: Quod »i (amen 
contraria neiiteidia est D. Augustini non adiiiodiim rtftrvft. Ass. 2". Zo 
w tej rzeczy nie zwažal na ponagg é. Aiigu^tyua, wypty^vato z przeko- 
aania, i2 tylko prey takiém pojgcin taski i preilegtynacji zachowuje sjy 
wolnoáč czlowieka i že ntedy tylko ma znaczenie zastuga cztontcka w cz&- 
sie dla niecznoáci; £cista zaá nauka Au^styna i Toniasea o bczw^lQ- 
dnej i niecbybnej Bkntecznoáci laaki i prcdeatynacji bezwarunkonej, ad 
gloriam, wydavala mu gig naniszad wolnoší i zastugg dudiow; cztowicka. 
IJaeo senCenlia de praedsstinatinne tnoKinie, coinevtaaea eit dimnae ipnilati^ 
fM-^jieirarum auoiorilaH, patrům teetimonOs et naturalif rationis aegutíati, in 
aui/a re omiiino Pelagio /avena et i^uttin lůajisaime a aenWnlia Lutheri et 



Lessíiif.— LeszesyAski. 161 

Cahini et reUquorum httereticorum nostrae iempestatís recedena a píorum 
seíŘimttía et arffumentís áifficiU est aUeram sententíam (Augustyna i Toma- 
8sa) vmdicare. Asa. 8Í. Wi§cej ob. pod art. iSaska, Molina. (KlůU) S. S. 

LttStooao Joanna, založycielka zgromadzenia zakonnego panien 
benedyktynek tawarzystwa Najevo. Panny ^ nr. w Bordeaux r. 1556, bj^a 
cótI[% Byszarda Lestonac, radcy parlamentn w tóm mieácie, i 8ynowic% 
staimego líichala Montaigne, Po ámierci sw^^ m§ža Oastona z Moiiit 
Femnd, z którym miaía siedmioro dzied, žtíožyht swój zákon dla wy- 
chowania dziewez%t i ozyskala jego potwierdzenie od Papieža Pawta Y 
r. 1607. Qjdec á. podpisawszy o tém bnllQ, rzeki do generála jezaitó^vi: 
•DaJ^ wam kn pomocy cnotliwe dziewice, które swojej píci b§d^ wy- 
áwiadczaó takiež pobožné n^gi, jakie wasi ojcowie áwiadcz§ w catém 
chraeácjaústwie mQžczyznom.** Pani Lestonac, poáwiQcaj^c síq žycin zakou- 
aemn, wyrzekta síq wszelkich korzytei, jakie dawah) Jej na éwiecie nro- 
i przymioty osobiste. Zgromadzenie Jej rozszerzylo si§weFrancJl 
tam wiele domów, które rewolucja 1789 r. zniszczyía, podobnie 
jik i inne zakíady pobožné i nžyteczne. Cf.«Hi8toire des réligienses de 
Kotre-Dame par Jean Bauzantí; Vie de Mme de Lestonac par lepére 
Bšoujtis, jesoite, Tonlouse 1742. (FeUer). S. S. 

LeszczyAski. I. AndrzeJ, arcybp gniefnieúski, syn Wactawa, kan- 
w. koron., i Anny z Rozražewskich; nczyl síq w koUegjnm Jezn- 
it6w w Kaliszn, potom za granic^ w Wflrzbnrgn i we Wloszech; 1624 
mtal kanonikiem krakow8kim,b§d%c jeszcze klerykiem, 1628 proboszczem 
Igezyckim i opatem przem^cMm, pod koniec panowania Zygmnnta ni 
sflkretanem króiewskim. Wladyshiw ly dal mn 1688 r. opactwo trze- 
tfesMúflkie, 1640 bisknpstwo inflanckie, aniebawem (i64i)kamienieckie, 
pE^dawszy do tego administracje opactw, najprzód czem iňsld^o, a potem 
^Bieeki^o, i 1642 r. kanclerstwo królowej Oecylji Renaty. W Tyúcn 
L wiele zrobil dla koáciola i klaáztom, w Gzerwiúskn podniM wyldad nank 
taoiogicznych. Lnbiony bardzo prsez króla, otrzyma! od ni^o piecz^č 
■nifljaz^ koronn^ i z ni% poson^l sig na bisknpstwo chefaniúskie 1647 
7. Na ámieró Gecy^i Renaty mial pi§kni| mowQ, dmkiem oglo8zon% 
wKnk. 1644 r. Przeježdžaj^c^ do Polski królowQ MaijQ Lndwik^wi- 
ttf BA gnaúcy wspania}% movr^. Po sejmie 1647 towarizyszyl królowi 
]«l po raz wtóry na LitwQ, . gdzie we wszystkich sprawach pnblicznych 
cqfnny bral ndzia}. Po émierci Wladystawa IV byl za obiorem króle- 
tiioa Karola Ferdynanda, bpa plockiego, lecz gdy Jan Kazimierz zostal 
ivybraiiy, do niego przyl£^i%l i ci^le n dwom przebywal. Kanderzem 
wieikim koronnym zostat po Ossoliíiskim 1650 r., a potem we 3 lata 
iias r. arcybisknpem gniežnieúskim. Niezraiony ówczesnemi kl^skami 
knjn, wytrwale stal przy króln, nie odstQpnj^c jego bokn; pod Bereste- 
aUem wáród bojn konno obježdziď wojska i zagrzewal je do m§2tw9. 
hied najazdem szwedzkim nst^pil wraz z królem do Szl^ska, pomagaj^c 
iiCamt^d krajowi pieni§dzmi i rad^; wrócil do krajn 1656, nm. 1658 
w i^owiczn na podagr§. Wspólczeáni szacowali go wysoce dla jego szla- 
dietnego charaktem i bystrego nmyshi. Niektóre jego mowy dmkowane 
11 w Mówcy polěkim^ list zaá jego 1655 n Plehaňakiego, Jan Kazimierz 
Wiza, s. 289; jego Votum na sejmie i6A6 r. umieezczone w dziele Poď 
f^ěkiego, Pomniki do dziejów Polski, I 103..— 2. ^Vat(i\«^^, ^xcTfw^ 

Encykl. T. XII. ^V 



162 



Leszozxjňaki. 



gniežn,, brat Btryjcczny poprzedaiego, ur. 1605 z Andrzejs, wojew 
brzeskiego, który byt gtoni^ djssfdcatów v Polsce, i Zofji OpalíAsli 
gorliwej katoliczki. W rok potem osicrocony przez ojca, wychowany 
po katoličku przez bogobojnq matkg. Uczy) sig w kollegJQm poznaúak 
a jezoitów, potům w Niemczech i we Wtoszech, doki^d postany byl p: 
matk^ pod opick% Jana Dajkoicakiego, póíaiojszego stiífn^ana pozi 
skiogo; powróciwszy do krajů, wst^pil do etanu duchownego, zostal p' 
króla ZygmuQla III zalicaony do sekrelarzów królewskich; Wl&dystaí 
dat mu 1633 r. kanonjg krakowsk^ i probostno l^czyckie. Z Luku 
Opaliúskiiu, marszalkiem w. koronnyni, jeídzil do Wloch i Francjí: 
powrocie kilkakrolaio bywat prczeaem po trybnualacli koronnych; t. 
zoatal rcťercadarzem, a ití44bpem warroiiiskim. Jako poset do Frai 
wraz z OpalidBkim, po Marjy Ladwikg mial mowg do oblubieaicy 1 
lewakiej przed slubem. Podczas nojny koxaekiej awym koaztem wfst 
liczny oddzial jazdy oa obroug krajů, w czasic wojny sznedzkiej pie 
dzmi ujmowat kurlirsta brandcburgskiego dia rzeczy pospolité], ocalil 
zoitáw v Bruusbergu, zk%d rugonač ich dicieli dyssydenci. B.16Ď8 p 
Bzedt na arcybpstwo guiežaiiAÚskic; um. w I^yszkowicach i Kwiet. i 
r. Pasterzein byl poboínym, o chwa)^ Boí% gorliHyni. Ludzi uozoi 
milowiď i protegowat, koScioíy rcpcrowat i zdobit, dzieci ubogie o( 
w^ do szkót, rodziuy podupadte diwigat, skrycic daj^c im na to zas 
wielu ■/. rodziay swojej, która w znaczaej cz^éci zheretyczata, na 1 
KoĚciota przywiódt. W druku zostat po nim Síri/pt W. Lesiczj/Aih 
nmieszczony w Poil/órslieffo Pomníkách do dzicjów Polski, II S40. 

Leszciyiiski Prokop (ze cbrztn Jan Eicatujelista), ks. kapa 
ur. 8 Stycz. 1 8 1 1 r. w miasteozku Brabilowie na Podoln, z rodzi 
Klemensa i Jůzufaty z Jukowskicii. Ukoiiczywazy gimnazjum w Wioi 
nczgszczal na kursa prawne w URÍworsytecio warszawskim. R. iB44fi 
pil do zákonu kapucyuów w Lubaitonic, r. 1846 wyšvrigcony na ka 
na, sprawonat vr zakouie nrz%d kaznodziei, lektora, gnardjana, dafini 
i byl przedo statním prowincjatem dawoej zakonnej prowiucjt poLakifi 
186^ przy znioaieniu klasztoru warszawskiego, przeniaaiony do klau 
zakroczymaktego, dot^d tam przeby^a. ŠwíqtoliUwy ten kaplan uiiii 
Czuwajcie a v^ódlcie níf, cti/li zbiár najpotrzebiiiejae^oh nodlitui, kati 
do naboíeÚBtna. Droga knyiowa dia chorých., wyd. 2 z rycinaniisUi 
VTarsz. 1868. Droga krsi/iowa ui trsech spotobaiih do odprawiania ptd 
Kilka tlów o dootesnti uladty Fapisia. Koronka cd prteLlinaiúa, M 
u) litanjach hrelaňílich wielbiona, cei/li tychie Ulanji wyklad. Miesiqc 
rji dia litdu wUjiiaego i dia odpravjiajqcj/ch to naboieňsiwo w gronú 
ntovmikúw uloiony. Mowy pogrzíbowe: po é. p. Ilearyku Zabielle, hr. 
rolinie e Jelskich Jezierakiej, Lndwice z I<ewickicli Graszeckiej, Lnd 
X Brykczyiiskich Dzianotowej, Notv^ imesiqc Marjt rotwaianitm p\ 
wiectngah u nUip Marji uiwifconi/. i^wtíla Gtrmana pasterta, opowiat 
dia ludn. Šmijty Jóie/ gióvmy potrou Koicioia, szcz«góty jego lycis, { 
wileje jego godaošci, poboíne ówiczonia na czaéé jego. Šwifta. ZyUa 
iqcay opowiadauie dia osob v atuíbio zostaj^cycb. Szciegáiy Mfki 
akiej do rozmy^lania przy pacierzacb kanouicznych, po lacinie i pa 
aku. WitUiij dusio moja Pana, ^ksí^íka do naboíeůstwa i poboŽnegQ 
n^álania. Žyícot iwift<yo Anioia z Akry, zákonu kapncynów missjoa 
^mn>í J/a/Ái Ěoie;. Jtííesiqc NajslodíUQo Serca Jezutowggo. Žgmot 



Iwin^tku^Umk II. 163 

igo FeUksa jíKankUicú>^ braoiaKka zákonu kapucynów. Žgufot iwiftego 
^Vmeiszha z Azzyiu^ sálo^ciela tniech zakonów. Ž^u/Qt- áůri^tej Kláry 
Ag^ifiu^ x^ožycieUd zákonu sióstr nbogich (Uarysek). ŽyyoUif swi^tyeh 
nMksich na wazystkie dni roku, z pírzydaniem do jkaidego wlaáciwej mo- 
litwy, todziež krótki^ nanki na wBzystkie orocisyatoáoi i áwi^to, 3 tomj 
n-4. Nadto, tíamacsQrlt nástupné dzieta áw. Alfonsa lignorogo: Akty dlc^ 
*'^''*^W!fché Droga krzyÁowa, /ah kochaé Jezusa, nauka podaná .duszom, 
>ragiifcym zapewnič zbaurienie swoje i d4ž%cym do doskontioéci. Jak naa 
tiockai Jezus, czyli pobožné M§ki Paáskiej rozmyálanie. Jak iyépowinien 
hrzeéeijanin. Nabaieústwo do Maiki Boi^ BoUsnej. O mloici Boga i uf no- 
ci w MarfL. O fnodlkwie^ jako árodku otrzymania wMsystkieh lask od 
k>ga. O modtííwie myétn^ czyli medytacji. Fociecha dla strapionyck, czyli 
> zH^adzaniu bí§ z W0I4 Bož%. Sposcfi. ciqgUgo obcou>ama z Bogieni. Uwielr 
M«ta Matji. Z o. Wentury'pnet2umaezyl:: H<mUj§ o BoUidach Maiki 
^oiej i Wzór doskonahj chrzeioijanki, w tegoczesnym émécie zyjqcej, 

Leszek il Biaty^ syn Kazdmierza SprawiedUwego, ksigcia krakp^ 
nkiego i sandomierakiego, i ^0/01^, córki Wsiewotoda belzkiego, ur. ok. 
.188. Wst^pií 1194 r. po ojctt na ksiQstwa dziedziczne, ale nie bez 
nidnoáci. Mieczysiato Starý, jedyny juž z pozosti^ych przy žyciu synów 
íjřzytpoustego, wysti|pi} ze swojém prawem. Wyst^pili i kBÍ%tó^ sz^scy, 
r mianowicie Mieczyslaw na Baciborzu. Stronnik Leszka, řéika, bp kra- 
i>W8ki, przemawia) za prawem prostego spadku, dziedzictwo wykazywal 
ako najbezpieczniejflze. dla krajn. 6dy mu zarzucano, že ínn^ jest wola 
asarska, odpaří, že žáden mocarz obcy nie ma prawa mieszaó si^ do 
pi^w udzielnego paástwa. Stronnicy Mieczydawa mówili z Ekklezjast^: 
Biada tobie ziemio, której króiem niedorostekl" Wsaakže prsemogli stron- 
licgr Leazka, može wlaánie dla tego, že byl matoletni i že tatwiej za 
liego možnowladcy wol^ jwoj^ mieó mogU. Ni^mocni^ovymi w radzie 
qrli: bp Pelka i brat jego Mikolaj, wojewoda krakowaki; oni to, wraz 
i matkii ksi^cia Helenq, zostali jego opiekunami. MieczyttaWi przy pom.ocy 
vlisaków i pomorzanów kaazubskich, mieezem poBtanowíl praw swoi^ 
lochodzió. Krakowianom i sandomierzanom przybiegt na. pomoc Roman 
; IVlodzimierza, obsypaný dobrodziejstwy ojca Leszkowego. Krwawa bi- 
m9k przy Mozgawie pod J§drzejowem'(ii95 r.) nie pn^oria korzyáci 
iBeoBysiawowi. Bozpocg^ tedy nktady z Heleny. Pnedstawi) jej potrze- 
iftaparciawladzymonarszejínaprawiedziedzicznoéci, a niena elekcjii gmin- 
i^go.zezwolenia, dla tego sam rz^y mii^ obj%č, a potem ubezpiecsyó 
laat^patwo Leszkowi. Helena dala síq sklonič tym radom (24 Sierpnia 
1800) i, wrazzsynem, wst^pUa do dzielnicy sandomierskiej, ale Mieczy- 
law, obj%w8zy panowanie, przyrzeczenia nie dotrzymat i zmienil mowQ, 
wierds%c, že wzg^dy prywatne ust^pió powinny dobru publioznemu i že 
lad prawo pr3rwatne wyžsze jest prawo publiczne, którego nikomu znosió 
Aí oatabiaé síq nie godzi. Že wszakže d%žyt do podniesieoia wladzy 
Bonarazej, przeto množyl sobie niech^tnych, na czele których stanul wo- 
Bwoda Mikolaj i Leszka znowu do Krakowa przywob^(i20i}; že jednak 
leiena niecierpliwie znosila przewagQ Mikolaja, ten znowu wplywem 
iroim utrzymat przy Krakowie Mieczyslawa, a po jego niebawem nast^ 
fkmej ámierci (1202) syna jego Wladyslawa III Laskonogiego, By lby 
lenek po ámierci Mieczyslawa obj^l Kraków, ale Mikola^^ ^V^l "^^^^^v 
Hfij z nikun nie dzielió, nast&w&l na to, aby ksi%že o&.&&\Vl o^ ^\^v^ 



r- 



I 



SH LeszBk ll.-Usz«k III. 

pTZfjaciela fiWego Gůworka Sawiif, wojewodg saDdomierski^o. Leszek, 
przemoc^ Mikolaja przeražony, wolal poprzestad nu ksi§9twie Sandomier- 
skičm. Kiedy nsznkíe amar) Mikolaj, a mtody Leszek odnióat íwietue 
zwycigztwo pod ZawichoBtem {19 Czerwca 1205) nad Romanem, ksisciem 
halickim, zapat powszechny byt tak síIny, íí lagodny, čichy WindgaUm 
Laskonfji dobrowoluie nst^pií do dziedzíczncj dzielnicy (taoe), a Leszek 
obj%t Kraków po raz trzeci, zatrzymoj^c dia aiebie Sandomierz, Sierads 
i I^QCiycg, a bratu Konradouii pozustawiaj^c Mazonsze, z chetmiůsk^ 
i dobrzyAsk^ ziemi^. Szukajqc umocnienia w obec przenagi duchowieú- 
Btwa krajonego, Leszek oddal aig w opiek? Stolicy áw. (1209), Dobry 
ale sraby monarcha nie nmiat L. sprawy lialiokiej sam zalatwié po áiiii«> 
ci RomaDa, lecz aznkat do tego pomocy nQgrów. Naiiczanie, zmgcieDl 
walkaiiii synów Romana ?. Olegowiczami, zapragngli sami Kolomana, krú- 
lenicza n^erskicgo (1213), a nawet okázali si^ sklonuymi do polfcze- 
nia Big z Koáciolem rzymskim. Uktady pomigdiy Lcszkiem a Andrzojem, 
królem wQgierakim, doprowadzily do tego, že Kolomaa, licz%cy lat 6, mití 
poSlubič trzechletni^ cůrkg Leszka, SalomcJe;bisknp Granu, uroocovanydo 
tego przez Stolic^ áw., koroaowa) w llaliczu oboje dziatek: z dochonJeA- 
Btvřa polskiego obecným byl przy tym akcie H'incenti/ Kadhibeh, bp kra- 
kowski. Ale nowy ten król halicki niedlugo si^ trzymal (1219), RvĚ 
czerwona dostala sig drugiej dynastji Rurykowiczów. Nie můgt L«szek 
utrzymač przy sobie Pomorza, którego rzqdy zostanit przy chytrým Šwig- 
topetka. Konrád, brat Leszka, aic mog^c podolnó najazdoni pogftůakiob 
prnsaków, po niefortunnym koňcu braci dobrtyňslích (oh. teiE-nclV i ii), 
ustaaowionych na wojowanie tych pogan, sprowadzil na nich krzyžftków 
(ob.) niemieckích, ktdrzy niebawem na ci^ik^ zamienilt sl^ plt^ ^^ 
Poiski. Wowngtrzne spory raigdzy przemoíDemi doniami Odrowriiáw » Gry 
fów Eprowiidzily nowego pretendenta do stolicy krakowakiej, ílenryka 
Brodatego, z którym Leszek mnsiat aig rozprawíč nad Dlubaj%. GlicQC 
pogodziĚ zamieszki, powstato pomigdzy Wiadt/siaiceni Laakonoyím, ksi?- 
ciem gnieŽaieÚBkim, i Wlndyslaiceví Flwaace^n, ksi^cicm poznaůskiin, 
a przytém zamierzaj^c poBkromič Štciftopelí-a gdaAekiego, który nie t^l 
sig t zámyslem zupetnego oderwania sí^ od Folski, zwolal Leszek rycer- 
Btvo do G^awy na dzíeú š. Marciiia 132 7 rokn. Zjechali ai§ kai^teta 
i wBzyscy pravrie biskupi. Šwi^lopelk, zmiarkowawazy o co chodai, napadl 
w G^aawie LeBzka i nagiego prawíc z laíní porwanszy, zabil pod Har- 
dnkowera (i* Listop. 1227); Henryk Brodaty nazedl poraň iony. Pomo- 
rze odpadlo od Folski, pozostajqc z ni^ tylko jeszczo w eni^zkn koíciel* 
nym, jako zaleíne od biskupa kujanakiego. Z tíreymúlawy, ksi^lnicski 
mskiej, prócz wspomnionej Sulomeí, pozostawil Leszek syna Boletiatoa V, 
znanego Wsti/dliwym. Za jego czasów Stolica Ěw,, chc%c podnieíó podn- 
padly moralny Btao diichowieAatva nižszego, rozporz^dzala aynody dla 
obostrzenia kamoáci (ii97 i 121 9 r.), przysylala legatón. Swiežo xalo- 
íony znkon dominikauów, eprowadzony za Leszka II do Folski, nicmato 
sig przyczjnil do oíywienia wiary i podniesienia moralnoSci. 

Leszek III Ozamy, ksi^žg krakowski (lara—iass), najstorazy 
syn Artíímieraa, ksifcia kujawskiego. zmarlego 126B, i AVnířuncjí, crtfki 
Henryka II wro»^awskiego, który polegl pod Lignioa, wnuk Konráda mař 
íotriockiego, a jiratcnuk Kazimierza Sprawiodliwego, Byl uajprx6i] ksie* 
aem ioowroctiitslíim, potem od r. I46i awíe-^Lfem. Jak* najbliíazy 



Leszek UL^lMellier. 165 

dnednc na k8i§slwa Krakowskie i Sandomienkie, obrany nast^pc% swego 
slryja ftryjecznogo Boieaiatca Wet^fdliwego^ po t«gož imwrol, 10 Gnidnia 
1279 obj^ te kBiQstwa* Um. 80 Wrz. 1288 r, Dsielny rycerz, ale pan 
gwahownogo i méciwego charaktero, pancwanie swoje Bp^dzM na oi^giych 
tejach z Piastowicaami innych dsielnic, z rnsinami, tatarami, litwinami 
i jadteingamL řrzyjaciel wielki niemców, žy) ich obyczajem, dbdarzai 
icfa pnywUejami po miartach, pomagaj^c tym apoeobein wytworzenin stQ 
ataiiB mie8zcza40ki€go. Zni^iawidzony zt%d pne« modnowladeów miďo- 
poiflkidi, wiek miat z nimi do ^ynienia^ osobliwie z przyw4dc% ioh Po- 
^ffiem % Praemaakowa, ^^m krakowskim, który trzymat si^ k8Í4ž%t ma- 
zowieckiGh, niaj%c ioh za pot^icijszych dla ich.stoMmków z kBi%iQtami 
rnákiinL Dwa rázy prowadzi) on Konráda mazowieckiego na ksi^stwo 
Erakowskie, a gdy Un na sprzymierzeúców brait sobie ksi%2Qta mzkie, 
którzy mn przyprowadzali. w pomoc jadiwingów, tatarów i litwinów, pa- 
dalo niebezzasadne podejnsexáe na bisknpa o zmowy z tymi najeidzcami. 
Pokoaawszy wrogów w miejsca zwanóm Równé^ w ziemi £vkow8kiej, we- 
awat Leszek Pawla na zjazd panów do Sandomieiza i tam pochwyconego 
pneš 8zlacht§ zieradzk^ zwi|3anego, kaza} na prostým wozie odwieáó do 
«Í0rienia . w Sieradzn. Kapitola zaskaržyla gwah tqn do Bzymn i Papiež 
Marcin IV bnll^ z lo Kw. 1388 polecii bpom wroclawskiemu i poznaň- 
akiemn, aby wezwali Leszka o nwolnienie bpa, agdyby to niepomoglo, 
aby oUo^kyli go kl^tw^ {TheiMer^ Monnm. Pol. I 89). Leszek nie odrazu 
oštěpit; spadla na niego kl%twa, a na kraj interdykt {ž^towahi^ Katalog 
I 196), a Pawet nwolnioBy dopiero po dwóch latack wiQzienia. Pawel: 
aiegodnym byt bisknpem, ale Papiež wyst^powal nie w obronie jego 
wiqj, leoz przeciwka gwaítowi naú wytrartemu. * Uwi^zienie Pawla by)o 
ogmem qíq s^dowysut Iwz arbitralnym. Leszek nwi^iwtzy bisknpa, któ- 
TQiBB sam na wóz rznoonemn nogi wi^zal: dla mocy postronkiem, zaj%l 
«d<Hny, kfii^, azaty, konie, docbody wszystkie biskupa i stoliey bisku- 
v^^ tii4ziež innyoh ksi^ i domowników bi^upicb*' {Thtiner ibid.). 
Frzeciwko podobnego rodzajn gwattom Papiež wyat^powa} z dncbowym 
orQlenL, jaki mial w r^* Przeciwdziiďaj^c wplywom niemczyzny, ¥rzma- 
gajfcym síq za tego panowania, Jákob Šwmka^ arcbp gniežnieúski, pono- 
-Wit na synodzie iQCSQrckim (1285) postanowienia poprzednika swego PeUtí, 
^mifi^íAsm szkótek przy kcuíeiotach, i przykazfl^, aby przyjmowano tylko 
takioh nanczycieli, którzyby dobrze znali j§zyk poiski; zniósl takže zákaz 
png^tmowania do zákonu polaków, jaki síq po niektóryoh klasztorach pra- 
ktg^bowal. Leezek, oženiony z Oryfinq^ nie zostawii potomka. Z zamie- 
azaniaijakie powstalo po jego smierci, przyszedl wresžčie do wtadzy Wla- 
ify^ktw tLokietek. N. 

Letellíer Mickal, or. w Paryi^u r. isos, prsechodz^c róžnesto- 
pnie shuby publiconid* wreseoie, za wplywem Mazanna, mianowany zostal 
pEsex Lndwika Xm sekretarzem stanu. Po zgonie króla Maaarin i kró- 
k>wa regentka pokládali w nim najwi§ksze zaufanie. Po ámierd Maza- 
riaa poBosti^ L. sekretarzem stanu, ale r. leee ust^pi) tego miejsca 
swojamn synowi margrabiemu Louvois^ pozostaj^c jednsJc w radzie stanu. 
&. 147 7 otrzymi^ godnoéó kanclerza, licz^c wtedy lat 74 wieku, przeto 
dzi^knj^c królowi za ten urz%d, powiedzial: „Najjaániejszy panie, chcesz 
iwieňasyé mój grób.* Czynnoóč jego z wiékiem nie oAaYA^. l&\iX ^u 
wielki vdzial w QŮwobmn edyktu nanteúskiego i, podp\sn^%& \a^^^%^ 



166 



1 



wohk): .Teraz, Panie, odpudí stBg^ aviego w pokojů, slbowiem ( 
obaczyty amiíowanie Twoje," poczém w klika dni umarl. L. ůziai: 
w dochu KoSciota, który zawGze szanoira} snobod^ aumicQia i nigi 
navracat ludzi przez dragonady, ale w duchu w!;zechnladzy pa' 
i pioteEtontyziDD. Slnsznie powiada jeden z nowBzych pisar/y katolit 
.Odwohijemy si? do wszyBtkith tegoczeanych deklamatorów o tore 
religijnej. Niech nam pokaž% jabilcolwick kraib, jakiekolniek m 
gdzieby kalwíniíci, raz zostawszy panami, tolerowali aaboíciÍBtwo katol 
We Francji w pozostawionych sobio misstach níG chciťli cierpicč 
lików." Wedíug BoEsueta, kancterz L. byt ideálem najni^kszego 
atauu. nujpierwszego dostojnika n absolatnéin paústwie. 'W)'powii 
mn 01) zuQkotnit4 mowf pogrzebowq, w której znalazly miejsce 1 
wne i pinkne zdania o znikomoáci ziemskiej chnafy. .ledoak samie 
ínet, który przyj^l tok wielki udziat w uchwale dekiaracji Uem 
kaiSskiego (ob. Gallikaúskte awobody), doczekat sig byl tego, Se, wa 
rzeczonych swobód, jego wtasne pisma, z rozkazu tegoi! kanclerza, p 
ne byty najaurowszej cenzurze i níe mogty by6 drukowane bez jej 
baty. W takiém przykrém potoženiu on, biskup, nie widziat innego 6i 
jak ndaó íÍ^ przez trzecíe osoby do protekcji i pojrcdnictwa paiii> 
tenon, Takie byty stodkie owoce swobód gallikaňakicb {De Maiit 
1'égiiBe gallii-aue 11. lí). {Gnms). S, 

Letellier Mícha), ur. 1643 pod Vire w dolnej Noroiandji, 
pit do zákonu jczultĎw r. leei, byt professorem tilozofji i nauk n 
lonych w koUegjum Ludnika, póíniej zostat províncjatem snojego 
madzenia we Francji. Po ámierci ksi^dza La Chais« mianowaaf 
stal spowicdnikiem krfila Ludwika XIV, oraz ministrem wyzBart r 
nycb. Ka tém wysokiém stanoiviaku okázat wielk% sorowoáí zásad 
zlomn% Btatoáč charakteru, które w owycli czasach któtni relig 
£ci%gu^ly na níego powsiechn^ nicnawi^. Po ámierci króla vjgaanf 
regenta i z dwom i z Paryža do Amiens. a potéra do La Fteehe, 
tam r. I719. Wydaí dzieta nastupujíce: l) Qiiintus Curtíut in uevm 
phini, I6TS; 2) £ie/tnie den nouveatix chrétíeng et des mUsionnairta' 
Cliitie, du Japon et deB Indea; 3) Ofiservatione lur la nouveUe dtfa 
la oeríUm fran^aUe du Nouveau Tettameni, MODS et Kouen 1884. í 
piony tr dziele tóm oaobišcie janaenista Arnauld broni) ei^ lUMfer- 
w ! czfáci swojej „MoralG pratiiiue". h) Hiewria V propositúmttm Jal 
vol. 11 in-12, 1698. L. mia) charakter ognisty i nieu^gty, surový 
dla siebie i dla drugicb. Zupetne to byto przeciwieústwo tagodbegd 
dza La Chais*. To tcž larzncano mn zbyteczn^ snrowoáč, jak jeg 
przedajkowi zbytniq tagodnoáii i poblažlinoáť. Kiedy obj^ on 
oboni^zki (31 Lntogo 170b), król zapytat go, czyli ute byl krow&yn 
clerza Letelli«r? .Ja fcrewnym kanclerza? odpowíedzía), najjoániejd 
nic, JGstem ptoitjra wíeáDiakicm z dolnoj Normandii, ojciec mAJ \tf 
gira czynszownikieju," Poczytywano L'a za gtówn^ prz>'tízj'n5 irsíy 
przeiladovBil jaDBeniatów, lecz to meatuEzuie, ho wszyst.lcto árodlrí pi 
nim byty pnst&nowione jfiszcze nim I., zottal Bpowiadnikiem krůlM 
Ani ou ani jeiuiBl nie przyczynili alf byiiajmniej do zDisiTCzeniaU 
rn Port-Roj^al, jak to wykazař Crétmeau^oly w swej Ktatorjl: { 
-p. 484..), i prryzanli to wreszcie s»ni^ jaas«aj^i. Pomimato Ilanl 
w íwojej Pragmatyctae} historii iezuitiw, \. ÍV % i)í«», '(.'filerdil, i 



Letellíar.— Lati. 167 

tellier ledwo zostiď spowiednikiem królewskim, zacz%l wnet przeprowadzač 
swoje máciwe xamysly przeciwko jansenistom. Ze wszystkich wzgl^dów 
fltanowiako L'a na dworze Ludwika XIY hjlo ňader trudném i níebez- 
pieczném, tak dla niego, jako i dla jego zákonu. Za každý bowiem jego 
krok, osy to uczsmionj, czj nieuczyniony, odpowiedzialnym bywal c^ jego 
sakon. On sam pozostawaí i na dworze takim, jakim by} zawsze, to jest 
Gslowiekiem prawide} surowych, przekonaú mocných, woli nieztomnej, 
w iyeiii i obejáciu skromný. Król zapjrtat go raz, dla czego nie ježdzil 
tak, jak jego poprzednik, w szeáciokonnej karecie? „Najjaániejszy Panie, 
odpowiedziat, nie przystoi to wcale mojemu stanowi, i wstydzUbym sig 
tego tem bardziej, kiedy spotkaiem na ulicy Wersalu m^ža, obeenego tu, 
'wysoki^ godnoáci i wielkich zashig, pana kanclerza d^Aguesseau, jad^ce- 
go w dwukonnej kolasce.** Oratorjaninowi Faberowi^ swemu nieprzyja- 
eielowi, kiedy ten by) w potrzebie, L. najwspanialomyálniej pospieszyi 
z pomoc^. Gerberou (ob.) na jego usilne wstawienie si§ 18 Kwietnia 
1710 wypuszczony zostal z wiQzienia w zámku Yincennes. Z Fenelonem 
uiraymyw at stosnnki listowne, daj^ce mu zaszczytne áwiadectwo. W Lu- 
tym 1710 Fenelon przesti^ mu swój memorja}; 19 Mája I7ii pobudziď 
go silnie do dziatania pko jansenistom. ^Juž od lat 40, pisze Fenelon, 
pod oslon^ falszywego pokojů, jansenizm wzmaga 8i§ ci%gle. Dzi^ki po- 
Mažaniu, jakie maj§ dla niego, z obawy publicznych klótni, pozaraža) on 
jn£ wszystkie szk<^. Chyba wtedy u nas zaczn^ temu zapobiega6, kiedy 
jut b^dzie zapóžno." Po wielekroé rázy Fenelon rozwodzi si§ ze skar- 
gami na ty8i%czne tmdnoáci, jakie napotykaj^ katolicy ze strony janse- 
nistów w oglaszaniu pism na obrouQ wiary áwi^j. L., powiada Or&- 
neau-Johf w swojej Historji (v. IV p. 491), maj%c w r§ku serce króla, 
on, którego bíq obawiiď cí^ dw6r, by} nieczulym na powyžsze wyražy 
Fenelona, wyczekiwa}, traktowal, wreszcie postanowit dzialaó i wygoto- 
wat memoiji^ do króla, który w tajemnicy przedstawil do zatwierdzenia 
iVBzystkim biskupom. Letellier przez jakiá czas byt prawie najznaczniej- 
a% osobistoáci^ koácieln^ we Franqi. Gadano o nim w calej Europie 
tylež, co oksi^ciu Eugenjuszu i marszalku Villars. Wkrótce potem ca}a 
flprawa jansenistowska byla rozstrzygni^t^ w Rzymie. L. až do samej 
tmierci króla (i Wrzeánia 1715), który skonal na jego r^ku, okaziď 
w niej 8zlachetn% stanowczoáó i nieugi^toáó charakteru i nie dal síq wpro- 
wadzíč w b)%d obawom przewidywanyďi osobistych nieszcz§áé. Gf . Feller^ 
Dictionnaire; Critmeau^Joly^ Historja jezuitów tlY. (Gams). S. S. 

Letí Grzegorz, historyk, apostata, ur. 1680 r. w Medjolanie, 
liczyl si§ u jezuitów w Gosenza, gdzie pozostawal do 1644 r., nast§pnie 
p^zebywal czQáciej w Rzymie, 1667 r. odbyl podróž do Francji iSzwaj- 
carji. yr Lozannie, gdzie zaznajomil si§ z lekarzem Janem AnUmim 
Oumn^em^ przeszedl do kalwinów i poálubil córkQ Quirina. Od 1660 r. 
mieszkal w Genewie, 16 74 otrz3rmal tam prawo obywatelstwá, i 679 po- 
dróžowal po Francji, 1680 násA 8i§ do Anglji, dobrze przyj§ty na dwo- 
rte Karola 11: król ten darowal mu 1,000 talarów i obiecal má ihlejsce 
histoijognfá; gdy jednak swoj% historj% Anglji, któr% zaraz napisal, obra- 
zil na siebie wyžsze sféry, otrzymal rozkaz opuszczenia krajů w prze- 
ci%gu dni dziesiQciu. R. 1682 przybyl do Amsterdamu, gdžie. otrzymal 
miejsce historjografa, które zajmowal do émieTci (^l^^ ^^^tr. \i^S>í. 
Z wloskich pism Jego wymieniamy: Žycie donny Ol^mpji; Žijcie S\|lw.tuaa Y •» 



řl68 Leti.-Levati. ^H 

Karifynalizm; Ičozmow/ historyotne; Eoziaowy fioUlycins; H'fííriíiíiti dieo^^^^ 
rzymakitgo; Rt<fdz<ice Wlochg; Zt/cie filipa II; Teatr brytaúaki; Uittorja 
brandenburgiba; Hhlorfa azlqska; Teatr belgijski; Zycie Kromwela; Zgcie 
krélowej EUbiety; Žycie Karola V, i v. in. Byt to pisarz teodencygny, 
którego dzicla nie przed3tawiaj% iadaego tytutu niarogodnoéci. Pisat 
niele i prgdko, aio troszcz^c sig o to, aby rzecz jcgo zgadza}a sig 
z prawdq, (Gaím). jV. 

Leusden Jan, orjentalista, oř. w Utrechcie 26 Kwietuia 1S24, 
ksztatcit síq t&mia azczególniej w jazykách i matematyce, a nastfpnie 
w Amsterdamic; t. 16 49 zostat w Bwojám rodziunéui mteácie profossorem 
jgzyka iiobrajBkiego i BtarožytuoSci i z wielk% korzyáci^ Bluchaczów zaj- 
mowat tca obowi^zek až do ůmiem, 30 Wrzeá. i699 r. ZobUwU viele 
piBm, šci%gaj4cych si^ po wigkszej cz§áci do nanki jazyka hebrajskiego. 
Wyd^ Starý TeBtaraent po bebrajaku, Nowy Tost. po grecku, rozpocz%l 
wydaaie syryjskio Nowogo Test. i naplsat kommentarze na Joela, Abdja- 
aza i Jonasza. (WítzerJ. S. S. 

Leutard) poprzednik nowycb manichpjczyków albo katarów. Roku 
1000 pojawi) sig w pewnóm miasteczku gallijskiém uíedaleko od Chér 
lona, apiid ricum VirťUis voůabulo, in jiago Catalannico^ czlowiek imie- 
nieni Leutard, który, pod pozorem obt^kania úmyslu, nsíioffat rozpo- 
wazccbuiaó nauki autychrzeácjaůskie. Nauki te, zoane jedynie ?. urynków, 
obejmuj^ zarody manichcizmu. Leutard odwotywat HÍg z aiomi do moie- 
manych objnwieů boskich i do Písma á. Pcwnego dnia, jakoby, jak mówit, 
z rozkazu Ewangelji opu^cit žooq, wyszedt z domu ua modlitn^, w3t%pit 
do koáciota, achwycil krzyí i strzaskot iigurg Zbawiciela. Widz^y to 
przestraszyli sig i nzi^i go za warjata; Leutard xai praga^l icb prze- 
koaaá, 2e to czyni pod wptywem rozkazu z nieba. Pozyakat wíela lodzi 
z poEpólstwa, mianowicie przez ponstawaaie pko dzieaiecinie i nauczaaie, 
že uierozs^dkiem byto in placi£. Gebuin, biskup miejecowy, wczwal go do 
siebic. W obce niego L. byt trochy oglgdaicjazy i ckcial swe opiaie po- 
przeó éniadcctwami Písma é. Biskupowi ud^o síq odci^n^č jego zwo- 
lennikón i pozyaka6 ích zuowd Koícioíowi. Opuszczony L. rzucíl si^ do 
Btudni, VI której utonut. Cf. Gttber Raďdph II c. li ap. Bouquet X 
p. Z3; Ferlz, Uounm. IX 6i; Ilafm, Goschichte der nen-manichaischer 
Kolzer, I p, 31 Stallg, i84ů. {Gami). L. Z. 

Levati Ambrožy, ks. literát, nr. 1788 w Toricelia, w Lombardji, 
nauki odbyl w semínarjum raedjolaňskiém i, wyznaczouy na nauczycielB, 
wykladal retorykg i filozofj? v licenm modjoíaůskióm, hiatorjg w Ber- 
gamo, a w koáca literatury greck% na uniwersytecie w Pawji, gdzic 
umarí 6 Lipca isii, gotuj^c przektad dziet Platona. W roku poprze- 
flzaj^cyin zostat czlonkiem instytatu lonibardzko-weDeckiego. Pozoatawil: 
Viag-jio di Fr. Petraraa in Francia, in Germania edin Jtalia, 18S0, i r. 
ia-8, dzido petne atarannych poszukiwaA i uicoceDíouy zbiór loaterja- 
lůw do iycia tego poety; Ďizionario biografiao delle donne illuttri, 
MUODO 1832, 3 t.i-Soffj/io «uUa storia áella kUeratura Italiana n« pnW 
vettticinque anni ďel teeolo XIX, ib. 1831; II píccolo Muralůri otsia 
storia ďltuUa del medio ew, ib. 1837, 6 v. Oprócz tego L. bral ndzial 
w róžnych pablikacjacta, migdzy innemi w przektadzie DyBsertacji. doj 
czonycb do Bibljt ntoBkiej, wydanej nWenecji. (Fditr). 



I 

I 

1 

i 



i 



Levallery.— UMrtwIki. 169 

Levellary (Nivekurs^ Levellers)^ sekta religyna i polityczna. Podczas 
walki parlamenta angielstdego z królem Earolem I powstali przeciwko 
on^dowemii koácioiowi i presbiteijanom niezaleini (ob. Independenci), 
ftroBiuetiro religiine i polityczne, którego oztonkowie, bardzo zki|din%d 
róinydí tpúMit w tém byli zgodai, že domagali síq, aby kaide religijne 
xgroaidieiiie i každá religijna gmima byla znp^ie niezaležn^ od drn- 
giej, nrówno Jak od synodów i preabyteijów; nie nznawali stanu dacho* 
wa^go i prž]rzaawali, podobnie jak kwákry, každému natchnionemu prawo 
ivévienia w eharakterse kaznodziei. Z pankta politycznego d^žyli do 
ZBJariettiB monarcl^i i arystokracji, a stanowienia republik w calym éwie- 
fiíc. Majwydataiejszymi pomiQdzy niezaležnymi byli racjcnaUád, którzy 
sami aobie tf^ nazw^ nadali, z powodu že utrzymywali, iž post§puj^ je- 
dynie wedle praw rozumu; przedwnicy zaá nazwali ich leveller^mi^ czyli 
iMMei ni^mriatoramij gdyž zalecali zmesienie wszelkiego rz%(j[u duchown^^ 
i doczeenigo, równoéó praw religijnych i qrwiinych, wiadz§ ludu i ró- 
fHiicóflsy rozdzial dobr. ^Pan, mówili, powolnj^c síq na BiblJQ, nienawidzi 
wladsy kr616w; Bóg sam, ten Bóg trojen, rozstrzygl los monarchy. Ka- 
nil I stracil wazystkie prawa do tronu w dniu, w którym zgwalcil przy- 
JÍWOt 8^y po Bwej koronacji, zamiast popierania wolnoéci swych podda- 
ayeh, przelal krew swego ludu w niesprawiedliwych wojnach. Potrzeba, 
aby sdat z tego spraw^ i zostal ukarany.** Opinje królobójcze szybko si^ 
if owUMcbnily: tndka cas^ ludu i wÍQkszoá6 armji Eromwella przyj§ly 
ie. s dokioi zápalem. Wkrótce zasiedli w parlamencie naczebiicy niwela- 
žorów i kázali síq poiritaó przez kaznodziej^ Hugh Fetersa^ jako narz§- 
diía przyBpoflObione od Boga do uwolnienia ludu z niewoU egipskiej. 
Jakte spoflobmn^ zawolal pewnego dnia fanatyezny kaznodzieja, to wy* 
jDuelenie na^t^pi, dot%d objawioném mi nie zosti^o? Po tych slowach 
vkffl glewQ w swych rokách, poehylil bíq na poduszkQ, przed nim lež%- 
G^ aast^nie po ďitrili podniM glowQ i zawolal: Wiem juž! otrzymalem 
pbjaswianie, którém síq z wami podziel§. Armja wyt^pi monarcbjQ, nie- 
^]^yb> w tym krajů, leez i we Francji i w innych nas otaczaj%cych kró- 
leafcwaich. Ona to wyprowadzi was z Egiptu. Leez može kto powie, že 
wehodzimy na drogQ nieznan%? Oóž powiecie o Najáw. Marji Paanie? Czy 
byla przed ni% kobieta, któraby poczQla bez udzialu mQžczyzny? Nasz 
wiA poěhuBif za wzór cza$am przyszfym. Widzimy zt%d, že owi racjoncdiici 
s iyjwÍQk8z% lekkomyálnoéd^ wypowiadali najbezbožniejsze zdania i nie 
widiali si^ užywaó szarlatanerji dla osi^gnienia celu. Ožywieni oni byli 
wi^kiiym fánatyzmem niž presbiterjanie, jak tego dowioiúa armja Krom- 
welia, modl^ca sIq, ápiewaj%ca psalmy, prorokuj^ca i mordi^%ca. Nare- 
aaoie levellery osi^gli swój cel przez áci^cie Karola I, zamienienie Anglji 
w lepublik^ ale wkrátce Kromwell, naczehodk ich, pozyskal wladzQtak%, 
jakiflj przed nim žáden król nie posiadal. Z lona, zdaje síq, levellerów 
wjazU m^iourie piqttd monarchji^ wyczekuj^cy bliskiego przyjšcia Ghry- 
ftvsa i królestwa tysiv^etniego, którzy odrzucali Košciól i kaplaústwo, 
jikO; rz^cgy, niepotrzebne i szkodliwe, ar. 1658 sprzysi^gli síq przeciw 
l^otektoarowi swemu i konstytucji przez niego ostanowionej. Spisek zo- 
slat odkryty i pn^ytlomiony. Cf. The Levellers, Lond. 1658, i art. Wiel- 
ka Bfytaiýa. (Sohródl). L. Z. 

Lawartewski Ludwik Karol, kaplan djecez)i tatnoiníii^V ^"^^ 
X. 1831; po vlkoůczemu Bzkól i seminarjum w Tatnome t. \^v^^mSAr 



I 

I 




170 Lflwartowskí.— Lewi. 

uowany byt katechety gimnazjalnym w Nowym S^cza, a pot4m prětekten 
i profesBorcm w Dochni, it^á t. isse otrzymal probostwo w Inwaldzie. 
Doskonale znajqc j^zyk niemiecki, przeloíyl r. i846 ápiew dramatyczn»- 
relipjny w Bzeíciu iistgpach: .Chnjstu& te Ogrňjcu' í takony t. r. nydal 
u PÍ3ch'a w Bochni, R, 1849 dla užytku mlodziežy szbolnej, w zaatoso- 
naniu do potrzeb krajů, przeložyt na j^íyk polski Ilistorjf natnralnq 
Zyginuuta FiBclier'a. Dzielko to uznané przez radf ezkolD% ía elemen- 
taroe, trzy mialo wydania w Bochai n Pi9ch'a: i849, 18&4 i isei. 
Drnga elementarna ksiqíka L'go: ICyt-Vnd obrzfdów i rtli^jnych nnyei^ 
}ów éw. rtymsko-hatolickiego Koícioia dla uiytku mlodzieig ffimnagfabttj, 
takož trzecb doczohata sif nydaň: Kraków IHSS i 1869, Lnúw I87i. 
Drukowal takíe moraln^ powiastk^: Bóg karze zhrodnií a nagradza cnO' 
řf, Bochnia 1849, i Mowf z povodu udzielonej konatyUicji przet cetarea 
Ferdynanda I mťanf ie hoioiele bochetískim 27 Marca ISi/i r., Bochnia 
t. r, Umarl w.Ianatdzio 22 Czerwca 186G. A'. /. P. 

Lewi Plt^i Levi, Aeo{ = przywi%zanie, korona, wieniec), trzeci syn 
patrjarcLy Jakoba, z žony Lji, tej samej, z którcj pochodzili: Ruben, 
Symeon, Jnda (0en. 2!), 91 — 35), Isachar, Zabulon (ib. 80, 14 — 30. 
36, 23) i Dina (ib. 30, 2i. 34, 1. 25). Lewi, podobnie jak Symeon, 
byt charaktern gwattownego i méciwego (God. 49, 7), cz^O dowodem 
jest okrutne post^pienJe obudwóch braci z Sichemitami, za zgwalcenje 
Diny (ib. 34, i..), w skutek którego to post^pienia Jakob z cal^ ro- 
dzin^ opnícif musial Salem, žeby si^ na pomsty wspótplemieniiikůw za- 
moidowauego Sidicma níe uarazi<! (ib. 34, so. 8&, i), a umieraj^c, po- 
lecit aie dawaó potomkom Leniego i Symeona oaobnych dziatóv w Zienii 
obiecanoj (ib. 49, t), Iocz rozproBzyč icb mt^zy innemi pokoleuiuni, 
íeby tym spoaobem odgrodziú ích niejako od chanaaejciyków w prsy- 
szlym podzialc, a przeto i nchroni6 na przysztoáů od podobnego Bt&rcJa, 
mog%cego vywoHt smutné dia catego národu nast^pstwo. L. umftrl 
n 137 roku iycia (Exod. 6, 16), Potomstwo jego, cayli pokolenie Levi, 
wkrótce po nyjáciu z Kgiptu liczyto przeszto 22,oOfl Indzi píci mQdiej 
(Nnm. 3, 39. 26, 62) i dzielilo si§ na trzy wielkíe rody: Gersoni- 
tón, Kaathytów i Merarytún, od trzecb jego synón: Gersona, 
Eaatlia i Merarego. Pterwszych byto 7,500, drofíick 8,600, trtoctch 
6,200 (Num. 8, 21 — 33. 27^28. 3s — 84), nie licz%c niewiast i dzieci 
jednomiesigcznycb; samých zai nt^tów dojrzalych od lat 30 do sft růd 
Gersoaa liczyt 3,63o, Kaatha 2,tůo, Merarego 3,200 (Num. 4, 40. 
36. 44). Že zaá Bumma samých mgíůw zdatných do bojn we vSEjrst- 
kich pokoleuiach izraetskích nynosifa (i03,G50 (Num. l,4fi — 40), pn»to 
na 7 prawio samycli wojowników izraelskich wypad^ jeden m%í poko* 
lenia Lewi. Dnaj bracia: Uojžesz i Aaron, pochodzili od L., 2 rodu 
Kaatha; daron x catóm snojéin potomstnem wybJtniejsze w tym rodiie 
zajqt stanovisko; nybrany byt bowiem na arcykaptaua, a s3nionÍe j(^ 
na kaptanón dziedncznych. Pokolenie L., wedtng polcoenia Jakoba, ni« 
otraymato osobnego dziatu w zíemi Chananejskiej (Num. 96, 6S. Devt. 
10, 9. 14, 3. as. 18, 33); nposažoniem jcgo byty miaeta, roKmoone 
wárůd dragich pokoleú, oraz docbody nicktóre (ob l<e>iici). Zs Korlí- 
wo£č, okazan% pod gór% Synai i w ziemi Moab kn wyt^pieQia balwo- 
cbwalstwa, lewici wybrani zoetali na roiaistrĎw íwistego Prsybytko 
/ šwi^tfni (Exod. 22, 1.. 2D — 29. Sum. ía,\ — v^l, "w eami&u ' >a pii?r- 



Lewí.-Léwioi. 17Í 

worodnych synów calego národa izraelskieígo í^nm. 3^ IS — 18. 41. 46. 
^« 16. 18. I90i do których dawniej oboirlirid kai^ááikie naleialy. 
Cf. L. £nnkey Weiflsaping Jakoba, Mttnater 1848 p. 86u X. W.Ki 

Lewjatfcan (Jbebr. }ŘWiaáhcin\ potwór, któirego poetycčny opis ok 
Job. 40, S6.. 41, 1..' Niektórzy egzegeci mig^ go za smcÁa (ob..^S(iMr 
Uin»^ CoÍDment.vi|i Job. p. 1174), inni sa Pliigweowego (Hist. nat. YSL 8) 
ara^ t. j. pliyaeter macrocephains (ob. 2%. Amm, Diss* de leYiathane 
Jobi, Brém. 1738), inni za wieloryba; lecz iMijwiQksza cz^ za kroko- 
dýla, bo wszystko, co mówi o-lewjatanie ksí^ Joba (Lc), da bíq za- 
8t08owa6 do krokodýla (ob. Bochort^ Hierozoicon p. H p. 7 70...), i tal- 
mndyáci tóm mianem krokodýla nazywaj%.' Krokodýl jest zwierzQdem 
ziemnowodnóm, naleiy do rodzajn ia«zcznrek, žyje w Ameryce i w Egipoie, 
glównie w Niln. Ei^paki krokodýl bywa od.l8>do25 stópdhigi, grzbiet 
ma zielony, z plamami czamemi, brznoh jaaBOf^ótty; paazoza niezmiemie 
dhiga, 81^^ za nazy, w szczQkacb ma dlugie, ostro 'zakoňczone z§by, 
.w liczbie przeazto 60, których náe pokrywa tedna warga, JQzyk prawie 
calty przyrosly do dohiei} szez^, zki|d poszto a staro^ytnych mniemanie, 
ie wcale go nie ma, a przynajmniej ie go nie ožywa, grzbiet i leb 
'Okryte 8% grab^ tii8k%, której kola karabinowa nie przebije; žywi 8i§ 
mdnemi i l%dowemi zwierz^tami, napadá i na Indid, ieez tatwo przed 
nim nciec, skoczywasy na bok, bo sztywny jego grzbiet nie pozwala mu 
ú.% iatwo wykr^caó na róžne strony. W Afryee mi^so krokodýla jedz% 
jako przysmak, mimo odražaj^cego zápachu. W symbolicznym jazyku 
kn^odyl jest obrazem Egiptu (Psal. 68, 81. of. £zech« 89, 4. 82, 2..), 
niekiedy typem czarta (Isaj. 27, i..). . X. W. K._ 

LewtoL Lewitami (Levitae) cbrzeécjaúscy pisarze áredniowieczni 
na^ywaj% cz^sto djakonów (ob. JDu Cange^ Olossar. y. Levita), ledz 
w Starým T. nazwa ta oenacza iiiekiedy wBzystkioh w ogóle czton- 
.ków pokolenia Lewi (Exod. 6, 26. Lev. 26^ 82. Jos. 8, 8. £zech. 44, 
15 etc.), a p^spoliciej i w óciálejszóm znaozeniu tych tylko, kt6rzy 
pochodtili wprawdzie od Lewi'ego, lecz nie byli kaj^anami, t. j. nie 
naleželi do fámi^i Aarona (ród Kaatha), przeznaczonej, jak wiadomo, 
do arcykai^ástwa i kapiaástwa (Nnm. 8, 6 — lo. 18, 2). Wyraz 1^ 
wíía byi pi2eto tytulem, wíQcej oznaozaj%cym pewn^ relig^n^ godnoáó, 
aniželi pochodzenie od Lewi'ego, chociaž jedno od dmgiego od2i|cznéiQ 
júe byio, bo lúktnie mógl byé iewit), nie móg) spefaiiaó fonkcji le- 
wickich, kto od Lewiego nie pochodzil. Wszyscy przeto geiisonid (ob. 
Lewi), wszyscy takže meraiyci„ a z kaathytów d, którzy nie pochodzili 

od Aarona arcykaplana, nazywali si§ lewitami (CPp, lewiim, Asoťcm, 
levitae) i standwiliw narodzie žýdowskim ' stan, przeznaczony do pó- 
rtngi á. Przytytkn (póžniej áwi^tyni) i oharza. LeiHci nié byli kaj^- 
ittami: fankčji' éwi^lych, bezpoárednio z oňar^ maj^cy^ zwi^zek, ^spél- 
niaó nie megM, nie^^Wolno iiň nawet byld itkAykaé' naczyú' i 8prz§t6w 
éwi§tych !CNimi^'4, 1 6, 20. >8, is), nie ' aííe^ wsl^pn do sanctnarhbn, 
'Czylido kaplttbskiej cz§áci Pňrfl»ytktit«pSftim;>4, is),. nawét ezyszeztoie 
oharza naleMo^dó kap}a&ów,.= nie do nich''>{lfriiiti. 4, 18); byli oni ^- 
exóm ^i^e^ej, jak shigami kaplanów przy spcftnianiu obrz§dów áá* (fhm. 
8, 6—* 10. 8, 18^ 19: 18^ ey i stróžami domn Božegb, oraz ^pn^tíhr 
-wnim zawartych. " Pmwo Mojžesza okré9Íi?o iíá«k^T« is)i K!k\)Kim\t^x 
szczególowo BM c&ia podróty przez pvdtyin§ do C.\eí{bL\-iS\i\!(ieaxi^. \ \a^^ 



172 



Lewioi. 



do letiitáv nalézalo zívíjanie t rozbijanie é. namiota (Nnm. i, BTt^ 
które^o oni dokote 9t*wÍaJi bwoJr namioly. Gdy przysz&dl ciaa ■ 
szczama stanoviska jaktego i izraclíci míeli iryruszač w dalu^ di 
wtcdf arcfkaptan z kaptanami nchodzit do é^vi^tych ot^éta Pnyb; 
zdejmovroí opony, owijiit niemi arkg, ottarz zloty i sprz§^' iii«k1 
nast^imie lewici rozbioralí resKtg Pruybytkn. Gldy jnž wsEystko 
iwiuiQtém, kaplani wyznaciali, co który lewita mia) nieSč (Nnm. 4, i — 
lecz nie mogli tego ozynt6 dowolnie: gersonitoni naleíalo roKdai! 
w ogólo pokT7Cie Przybyticii (materje i skóry), wraz ze aznorami i 
którenii sprz^tami (Ňam. 3, SI^-SE. 4. 2i~2ii); moraryci poi 
byli niejá tlr^i, deski, stupy i ff Oj^óle cz^áci drcwniano lub meta 
(Nnm. 3, 33 — 37. 4, 31 — 33). Lewitom rodn Kaatha doatAwal si$ 
4ar najzafezczytniejszy, bo Arka, stW do chlebów pokladnych, ottarz z 
ánieczQÍk siedmioramionny i inne aprz^ty z aanctuarium (Num. 3, i 
33. 4, 4 — le. Deut. 10, 8. cf. I Reg. G, 16. I Par. IS, s. 31 
Par. b, 4). Wszyscy zárazem mieli straž nad przedmiotami, kt6re 
sUi (Nnm, 11. cc, cf. 18, 6), Te samé obowi^zki lostaty przy n 
mniauych rodadi po wejéciu do Ziemí obíecanej, dopóki Arka nie oi 
malá statego pomicszczenia; po nybadowanin éwj^tyni prze;: SaloE 
samo prroz sig ustaly. Dawid pi;zygotownj%c nast^pcy awemu vbiji 
1,0 bylo potFzebne do nybudow&nia šwi^tyni, lewitów, pod w^gl^den 
obowi%zkón, pottzielit, bez růínicy rodn, na l ) slayi kapianów (íepoSvj 
3) na ndčwiernyah (fttjprapoí, jroXoipQt) i 3 ) mvrykantiw (íepo^ 
Ú^vuSúl); pevm^ zaá cz§áč obróci) 4) ua sfdtiáw do godzenia I ^fli 
apruw sporných, jako tež ua urifdníkim krAlewakicti (I Par, !■ e. 
26, 1.. II Par. 19, 8. 11. cf. Jotepk Flav. Antiq, VII 1 4, v, XI S 
Tym sposobcm i strai przybytku (áwi^tyni) i rážné posilni pr>y d 
ieňstnie, których tryznat-zanie poprzcilnio naleíato do kaplanów fl 
4, 19), tcraz ini§d;iy trzy picmaze klassy lewitów, bez róžni^ i 
stale rozdzielone zostaly. Sludrg kapian<ju\ najblížsl oltarza, 04 
zdaje Eig, lowitami par exceilenoe nazwaui (1 Esd. 7, 34. II Eid. T 
assystowati przy otiaracb, b^d^c gotanymi na kaíde skinienie kapta 
pomagali przy zabijaniii zwierz^t ofiarnych i zdejmowanin z nich a 
(II Par. 29, 34. 30, 17. 86, li), odbieT&li krew ich, íeby }% p 
wrgczyi kaplanom (II Par, so, le), znosilt drzewo do ofiar (U 
80. 84), przygotowywali chleby pokladně i inne pieczywo do itrU 
(I Par. 9-, 32. 28, 39; w tém ostatniém miejscn Vnigata ma .kapte 
zam. lewitón); oni takíe oznwali nad czyatoáci^ fnigtych sprzgtów (I 
9, 38.. cf. II Par. 39, 16) i, trraz zkaplanami, mieli nad niomi i 
(I Pot. 26, 20.. II Par. SI, 12.. II Esd. le, i3). Do tejže Eftp< 
klassy lewitów nalézalo póániej zbieranie skladek na napraTrQ Swi^ 
(II Par. 34, 9), doi^lfdanie robot okolo niej prowadzonych (U Par. 34, 
karoeaic gwatcicicli sabatu (II Esd. 13, 2 2); Jozafat rozsylal id 
krajů, íeby naucKali Ind zákonu Bo;!ego (II Par. 17, 8). R^banie 
i noszenie wody powicrzone bylo osobnej klassic nicwoluikóv Jwii 
(ob. Gabaon; cf. a. Nethinim). Jak kaplani, tak i lenici .stndzj 
planów," wedlug Józefa Flawjusza (Aniii/. VH u, 7), równieí | 
Danida podzieleni byli na 2 4 dziaty (koleje, dc2ury), kolejno co ty 
sis zmieniaj^ce; 2e íoá liczba wszystkicb, do wewnQtrtnej abxtbj w I 
aj przeznatxonych, wynosUa 24,000 (\ P«x. i^, iV 'Snato lU j 



UmM. 17Í 

kolej wyptdalo i,900 lewitów. Odfwiernydí i miesykantów obowi^ski 
E camej ich naiwy b^ widoozne. Odžwiemi mieli Sťstanowisk wewn^trz 
i sewn^tR iwi^tyni, na którjch cznwali diliem i lioc^; mnzykand ápie« 
wali i grali podcsas ofiar (I Par 28, 80—^9); jediiydí ! drngich bylo 
po 4,000 xa Dawida (I Par. 23, 5) i dzielili 8i§ na takie samé dzialy, 
co teíwiei pienm^ klassy. Ma fii§ rosomřeé, fie každý dna} mial swe- 
go ]iraetožone|;o (cf. Nnm. s, 24. 80. 86. 4, i a. 28. 83). Pnsetožony 
od<wiern3rch obchodzď stanowiska, a kogo znialazl é)|»i%cego, skazywat na 
ditoslQ i spalenie odziety (MisEna, tr. Middoth 1, i). Niejakie zmiany 
w opisanta dot^d iirz%dzenin zaprowadzit król Herod Agryppa II {Jo- 
sef Flaw.^ Antiq. XX 8, 8). Obowi^ki swoje rozpoczynali lewici w 30 
roka žyeia (Nnm. 4, 8. 28. 80. 85. 89. 48. 47. cf. I Par. 28, 8); do 
liajssydí czynnoád, jak np. na 8tr6ž§, bráno ick jnž w 25 rokn (Nom. 
8^ 24 — 28), od osasów Dawida poezQto nžywaó nawet 20-letnich (I Par. 
88, 24. 27. n Par. 81, 17. I Esd. 8, 8). Pmwo Mojžeszowo po rokn 
5'0-yin pozwalato im odpoczywaó (Nnm. U. cc.), lecz, wedlng rabinów, 
(Babboth. f. 188,2), po wybndowanin áwi^tyni, ostatní rok služby nie 
byt oznacsonym: lewici sp^iali obowi%Kki swoje i po latách 50. Czy 
iďomnoéci cielesne nwalnialy od lewictwa, jak to mialo mi^sce w ka- 
phu&stwie, zákon nie mówi; pófniejsi žydzi tylko brak g^osn nwažali za 
dnszn^ przyczyn§ do dyspensowania w tym WEgl^dzie. PoátriQcenie 
lewitów odbylo 8i§ raz za Mojžesza. Wszyscy oni omyči i ogoleni po 
eaiám ciele, pokropieni wod^ oozyszezenia przez piBwodawc^ izraelskiego, 
prowadz%c z sob^ dwa wolyt jedn^^ na ciúopalenie, wraz z m%k% i oliw^, 
dmgiego na ofiar^ za grzeoh, stanuli przed oltárzem; tn stáni Indn wlo- 
ijh na nich r§ce, obrz§dem tym ofian^^o ioh Pann -^ zamian za sy- 
aéw Bwoich pierworodnych, nást^pnie lewici wlóžyU r^ce na glowy wo- 
MW) z któryoh Aaron zložyl- ofiar^ Pann. Aktem tym wszyscy lewici 
ras na zawsze od reszty izraelitów oddzieleni i poáwvgoeni zostali, które 
to poáwi^cenie i potomkem ich shižylo (Nnm. 8,5-^^2). Ubiorn od- 
dslefaiego zákon im'nie przepisal; zňajdnjemy tylko w czasach Dawida 
i Salomona, že ápiewacy nosili biat% s8atQ Bisiorow^ (I Par. 15, 27. 
n Par. 5, 12); d saini za Heroda Agryppy D pržywdziewali jnž szaty 
kaplaáskio (JÓJtef Ftaw., Ant. XX 8, 8). Z 48 miast, wyznaczoaych 
BÉ mieszkanie dla calego pokdenia Lewi (Jos^ 2i^ 8—88); lewid otrzy- 
aiali 86: rozrznoone one byly x>o dzialadi wszystkioh pokoleú; z wy- 
Jltkiem Judy, Symeona i Benjamina, jako bližBzych Jerozolimy, bo 
te trzynaáde mia8t posiadali sami kaplani. Lewici z rodn Gersona mie- 
adcali w pokoleniách^ isachar, Aser, Neftali, jako tež w zajordaúskiej 
pálowie Manasseea, i miéli miast 18; merarydmiast 12 w pokoleniach: 
Buben, Oad i Zabnion; kaathyci miast i o w E%>aim, Dan i przedUor- 
daňskiej pólowié Hanassesa (Jos. 2i, 8— 88i cf. Nnm. 86, 2..). Ze 
wspomnianych 35 miast, píQČ bylo zárazem iliiastami noieczki, t. ]. 
w owych czasácbi* kiedy nie bylo trybnnálttw kryminalnych i wymiar 
sprawiedliwoáci za zabójstwo zostawiony byl naJbMžsaětnn krewnemn za- 
bitego (mécicielowi kťwir^o^/-Aadďam), siiastá- te uÁBfy przywiléj 
(Jus asyli), že mógl si^ do nich schrotiié.každy^li^ca przed „mácicie- 
lem.* Starszyzna miasta orzefcala, Czy zabójstwo bylo Tozmyálnéra, Inb 
mimowolném: ježeli si^ pokazalo, že zabójca dopnácil ^\^ ^\^t^^\í\ x^tt 
myšlnie, yfyáBwňno go ^méciciélom\'' w razie pnecrimym tnaaato ftL%:swia 



k 



I 



174 Lewisi.— Uwioki. 

mu Dpieke, letu za karg swej nieoBtroJÍnoáci musial n niém pozosuů «t 
do imicrci arcykaplana, Gd;b; pizQd tym terminem wrócit do duma, 
albo tylku Wfďiylit Rig za múry míťjskie, utracut przynilej uietykalnošcí 
i luógí byí przoE .máciciela" za.bityHi (Kúra. S5, 2 — 88. Deut. 19, 2 — S. 
Jos. 20, 2..), I/ewtokie miaata ucíftM^i byty 3 za Jordánem (Sosor 
ff Buben, Raniotít-Galaad w Gad i Gauion w MaoíLSses) i dwa z taj 
strouy Jordánu {Siohem w Efraim, Cedet w Neftali). Tym satoym pny- 
vrilejeai ciesitylo bí^ mimlo hapia^nkis Uebron w pokoieniu Jndy (Jw- 
ao, 7 — 8. Deut. 4, 41 — 13). Žeby ulatwií ucieczkg przed pogoiú4> 
drogt rówae i wysodne ze wszystkich střou miaty do tych azeácíu miut 
prowadziů i samé miasta obrano takie, ií. odkgtDŠč migdzy níemí pra- 
wie równ% byla (Deut. 19, 3). Terrytorjum raiast lewickich i kaplaA- 
akich ronoí^ato sig na i,ooo kraków do kola za mnranii (Num. a, 
a — 6. Deut. 19, 2. 8. 9). Domy iewitów w miastach ich miafy przy 
wilej, 2c je n každým czasio wtaáciciol loj^gl odkupi6; jefili zaá nie wy- 
kupil, \vrac^y do niego w roku jubileuazowym, podcias gdy czlonkowiB 
innycb pokoleú w miastach warowaych, jeéli nie wykuplJi po rokn, 
utracali oa zaws^e prawo do domu i nawet w roku jubileuszowym nit 
odzyskinali go (Lev. 25, 39 — S3j. PodaiiejskJcb gruutów lewickicb nie 
trolno bylo wcale sprzedanač (ib. 32^84). Z uptywem czaau prawo 
to upadlo, bo je2eli nie pod Roboameiu (cf. II Par. 12, ib), lo po po- 
wrocie z nienoli babiloůakiej levici skončen tru wali sig n pokoleniack 
Judy i Benjamina (U Esd. ii, 30. se) i w eauiej JeroKoIimie wielu 
mialo swoje posiadluáci {ib. ii, 18. 22). Opr6cz domov i ziemi v mÍAr 
stach IcHickich, leníci pobierali jesz«ze dziesi^ciny (ob. tej Enc. IV ifiTl^ 
uf. Num. 18, 24. :í8.. Deut. 26, 12 — 13. 11 Par. 31, 4.. U Esd. W, 
37, 12, 44. 13, 10. Józe/J-law., Ant. JV i, 3. Fiiott. Opp. U 2SÍ-^ 
ci, któizy byli na poatudzo przy áwi%tyni, inioli w dodatku tywuoU: 
z prawa bowiem (Num. IM, ao. 23. Deut. la, 12. lí — 19, 14, 3a.. 
27. 39. 16, 11. 14. 3ti, 10 — li) ualežato icb zapraazaó do aczt ofiar- 
a}~cli, Niekiedy wydzielaQo im cx^é6 tupów, na nieprEyjaciolu zdobytyob 
(Num. 31, 30). Kimo tycb nszystkidi žrádel docbodn, utrzyuianie Ie- 
witów prawdopodobaie nie bylo zbyt obfite, dziosl^iuy zapevne n cs^ 
loéci aiezavrsze ich dochodzily, zreBztq, dzieBÍ%t% ich cz§s6 oddanai mu- 
sieli kaplanom (Num. |8, 26. llEad. lo, 38 1; nadto, podczas gdy UckIm 
Icnitów wzrastala, iloáč ziomi w ich pogiadaniu bgd^cej i gruntów, z Jctó' 
rych oddawano dziOBiecing, byuajmuiej ti§ nic podnosila. Widzimy jut 
w czasach sgdziów, }.o mtody Jewita opuszcza ewój dom i szuka gdziein- 
dziej utczynuLuia (jud. 17, 7..j; tém wiecej podobné wypadki musiat; si§ 
zdaizač póiniej, po podziole juonarchji 2ydowskiej na króleatno Judzkic 
i Izraelskie, kicdy n tém ostatni<Jm, gdzio ionici nizystko swoje mionic 
posiadali, przcna2y)o batwochwalstwo- Wreazcie lewici byli nolni od 
rfuiby wojennej (Józe/ Flaw., Aut. III 12, 4. IV 4, 3), a po niewoa 
babjlo^gkiej nawet ubcego szczepu wtadcy uwalniali ich od wszelkicb 
ceí i danin (I Esd. 7, 34). Cf. Jíeland., Antiq. aacr. 1. II; Bi. Ugoiini, 
Sacerdot. bebr. w jego Thtiaur. antiquH. »acr. t. XIII. Ji. W.K. 

Lewioki Míchat, kardyual, arcbp metropolita twowskt maki, ur. 
1774 r. na Pokuciu, wy4wi§cony na kaplana 179S, 1808 kanonik me- 
trop. Inowski, 18 IS bp przemyskí, a po émiercí metropolity Angitia- 
u'*^<i otnymil aetropolj^, na któr% byl prekonizowany 8 Marúa 1 8 1 g r. 



.í. Uwiokt.<^Lewirtt. 175 ^ 

Za jago pótfnicijpzyoh i!z%dów weszli lusinl galicyjscf w zajóeia z iywio- 
tem polaldm; wytt^powf^ pko ternu L. i Bi^m olo&yt modlitwQ bli^n% 
o wzmocnienie w wierze, któr% rozeslat po wszysťkidi oerkwiach, z na- 
kaseB^-aftebJ po nabožeústwie niedzielném odmawiali j% k3i§ža wraz z la- 
děnu. Wjpankže aa ^by, dal bíq cz^sto podejáč i nadnžyó swej dobroci. 
Do .ípomoej w zarz^dzie obszeraej djecezji wyprosit sobie snffragana, 
w oaobie Qrzegorta Jachimowicia^ którj gdy zostal bpem przemyskim, 
micijsoe jego zaj^ nowy soffragan ks. Bocheňaki. Z njm% powagi me- 
tropolitateej, nmini w Jachimowiczn pocz§li npatrywač swego oaczelnika. 
1848 cesarz Ferdynaad mianowaí Lewiekiego přymasem Oalicji; dot%d 
pryioasostwo to, czysto tytolarne, naležatb do aircbpów Iwowskich taciá- 
skich i /wakowalo od 1846 po arcbpie Piátekn. Zlámaný wiekiem, 
sduKOwany, zamieszksd.L. w Unijowie, zdawszy prawie znpelnie rz%dy 
diieoc^alBe na swego snlEragana; wszakže czynny byl do émierci, szcze- 
gjUnicg ted lOstawil sobie sprawy milosierdzia, opi6k§ nad wdowami 
i derotami ksi^y i založyt na ten cel fnndnsz wsparcia. D. 1 6 Ozerw. 
1866 kreowany zostal kardynalem, pierwszy kardynaí mski po Izydorze 
i D e Bea iýmie, iňreowanych w epoce soborn florenckiego. Kardyna) Scbwar- 
lenberg ^eďial do Lwowa dla wr^czenia kapelnsza kardynalskiego, ale 
L. by) tak derpi^cy, že przybyly kardyni^ mnsiai dla odbycia tej cere- 
mOBJi jeefaaé do Unijowa. Zaraz potem wydal L. i Wrz. 1856 list pa- 
stenki, pisany, tak jak wszystkie jego listy pasterskie, po lacinie; po 
poUcQ nie. byio wtedy ř^olno, po mskn jeszcze nie weszlo w zwyczaj, 
a po nienúecka nie cheiid. Po ómierci ks. Bocbeúskiego wybrat na 
sw^go soffingana^ks. - LUtrnnomoza. Um. 14 Stycz. 1868 w Unijowie 
i íMúi, ttosownie do woli swojej, pochowany. 

' L^Híirat (od Mtrsdziewierz, brat mQža, albo brat žony, czyii 
flBwagier),. Lewíratem zowié síq dawny i dosyč powszechny zwyczaj, 
nioc% którego, jeíeli izraelita zszed) bea potomstwa píci m^kiej, brat 
jego obowi^zany byl poj%ó wdow^ po nim (swoj% bratow§), a pierwszy 
z takowego mafeteáetwa splodaoay syn nwažt^ si§ . za syna zmarlego 
brata i po nim majetek dziedziczyl. .Zwyczaj ten istnial w czasach 
patrjarchahiych u 4rdów» jak to widzimy w Gen. S8, 8. lo. 24 (čí. 
Bnth 4^ ^) i przez Hojžetfza praWem náwiecony zostal (Deat. 25, 6^10). 
Wid»my. go takže n narodów pogaúskich, jak n dawnych persów, a te- 
rai jéflz^ze u ozerkiesów, tatarów, n gallasów w Abissynji, a siamczy- 
kéw i ki. (Winer^ Bibi. RealW6rterb. t. Leviratsebe). Góá podobnego 
iflteíalo i wtiród staro^nycb Indów Italji {Diodon SicuU, Biblioth. Xn 1 8). 
U indlían dziewierz winien byl poj^ó bratowQ swoj% nietylko po émierci 
j^ mgto (swego brata), ale nawet za žycia j^o, jeóli byl fízycznie nien- 
dotlnym. Wedhig prawa Mojžeszowego, wdowa po bezdzietnym m^žu nie 
mo|^ .powtómie poáhibió m^ža z innego rodu, tylko z rodu nieboszczyka 
(Dent. 35, 5). M^ takowy powinien byó bratem (C2^ jabom) nie- 
boBzczyka (Dent. L c), czyli jej dziewierzem; ježeliby brata nie bylo, 

winna léč za najbližszego krewnego (^KJ? goél). Dziewierzowi jednak 
{najbližszemu krewnemu) služylo prawo zrzeczenia síq swego obowi^zku, 
a w takim razie stawal przed starszymi miasta, oáwiadczal, iž nie chce 
poj%ó bratowej, i musial si§ poddaó ceremoiyi, zwanej przez talmudystów 

haUcah (n^řvíli wyzucie), która 8i§ zasadzala na tóm^ \a ^^^^t^twil^ 
przez niego wáowa zdejmowala mu obuwie z no(^ i pbxls^ mu ^ X^^tl 



^^^ 176 Lewirtt.—Lei Ramana. ^H 

^^ (Deat. I. e.y. Z postupem czsan, zdaje síq, ceremonjf plncíi asmiiCW^' 
dzMiirieTz tflko zdejmow»t obowie z nogi i oddawal je, růwníež pabli- 
czBie ir obec stanzycb, terno, kto podjal si; zast^pič jego miejice « po- 
šlabienm bratowej (Rnth 4, 7..). Celém pniwii lewinta bfto: i-ód M- 
chowanie roda i ímíenia (Bnth 4, lo), 2 -re przeszkodzenie rozpsdni^u 
3i$ nutjttini 1111^7 irieln róžnych sukcessorúw. Ob. SeUtn, Usor faebr. 
I 1 2; C. ir. F. IfoicA, Do l^e leviratus aď fratres noa germantra sed 
tríbules referenda, Gotting. we^; Peritonitu, De coastitutione diriaa 
^Dper defancti fratria oiore ducenda, w je^ Sbeenationnm trias i oso- 
bno ed. J. G. lleíneccms, Ualae 1743; F. Benary^ De bebraeorom ]»- 
virata, Berlin issó. Cf. Patrtíiut, De Evangeliis I. lU p. 36.. (Fri- 
bujg. 1663). X. W.K. 

Lax barbarorum (prawo barltanyrici^u;). Grecjr, a potem i Bij- 
miauíe itaz}'wali barbarzjúcamí wszjstkielndf, znajdajqce 3Í^ po za gra- 
nieami icb paDowaoia i grecko-rzjmBkiej knltni?. W áciélejazéin t»6 
znaczeDiu, od czasów Konstancjasza Chlora, rzyímame nazývali barba- 
rzyňcami bnrgundów, franków i iiine Indy, które najechaly Gallj;. 
Od czasów tego najazdn nymianami nazynali aig wszyscy krajowcj', 
barbartyňcami 7.aá przybysze. Fonicnaž rz}-mÍaDÍe ntrocili paaowanie 
i ulcgaó iBDaiel! przybyszom, przeto i nszwa barbarcyúeúw atracila swojo 
wzgardliwe znaczcme, jakie miala dawniej, tak dalece, že bnrgtindawie, 
frankonie, irundale i t. A. sami Dazywali síq barbarzyťlcami dla wy- 
r6íQÍeaia sig od krajonców. Barbarejniec znaczy) po prosta nowo pny- 
bylcgo. Lex barbarorum oznaczato tedy, w przeciwleústwie do lex Ro- 
mana, prawo wtoáciwe ladom, które najecbaly dziedziny paůstwa Ilzym- 
akiego. Jeszcze za panonanla Ladwika Pobožaego narzeka Agobard 
(w piámie awojóm De lege Gundohadae) na wlelk^ rozmaitošé praw 
w paústwie Frankoňskióm. Zvrolna tylko ndato si; cbrystjanizmowi ria- 
gO(ÍEÍ<S dzikie tjch praw przepiay i zapronadziii poniigdzy niemi pewn^ 
jednoSč. {MaTx). 

Lex Ramana. Pod tym wyrazcm ro^umiato aig prawo krajowców, 
w przeciwieústwie do prawa ludów, które w V wiekn wtargn^íy do 
dzicdzín zacbodni^o paAatna Rzymskiego, a szczogólníej do Gallji, gdzie 
krajowcy dlngi czaa po najoždzio barbarzyůców mogli jeszcze wlsanemi 
Bwenii rz^dzií si^ prawami. Wszakže ta lex Romana nie jest téni pra- 
wenj rzymakióni, jakie sig póíniej rozwinglo w Pandektacli i Kodeksie 
Jnatynjana, lecz tylko BreviaTÍnm Kodeksu teodozjaóskiego, ntožone 
w Tuluzie w dwudziestym roku panowania Alaryka H, króla wiEygo- 
ckiego, a we dwa lata póžnicj (50G r.) pnblikowane, nazywane teí niekiedy' 
AueUirilaa Alartci regis, niekiedy Liber legvm. Breviarium to bylo nlo*' 
ione lila rzymskiej ci^áci mieszkaňcáw krajů z i g ksiqg Kodeksu teodo- 
* zjaúskiego i z póínieJBzycii nowelli Teodozjnsza (mtodszego) i Walentynja- 
no III, z odponiedaicmí do uowego poíoženia rzecíy niodySkacjamL 
BreviariuM lo znajdujc aig przedmkonane w Corpus juris gormanici anti*^ 
iJQi V. III p, 61)8.. Ta Ux RmnaiKi uwzgl^nianii bjía i W koiciclnyoh 
kanonach, jak np. na synodzie areUiteiiskim (ďi i i.) can. i, co do ptOr 
wa Bclironieuia; nasyuodzío turoneiskim II {667 r.) can. aO i 3U co di> 
liziewic Bogu poĚvřigconych, a poj^tycli w matioíistwo lub porwanych, ai 

^L co ((oe Ilonuua stanowila kar^ ámiercí. (Mars). ^'S^^l 



I 

I 

I 



Lexycki.—Leyser. 177 

Lexyckí Franciszek, urodzony w Krakowie z niežnanych ro- 
dzicÓYT i w niewiadomcj dacie, zdaje síq wszakže, iž na pocz)}tkii XVII 
wíekn. Wczeánie zabřýsn^t w nim talent malarski, dla, ksztalcenia któ- 
rego wyslanj zostal do Wloch. Wróciwszy do krajn, oženil si§ i miat 
dwoje dzieci. Bóg wystawil na pr6b§ jego nczucia ojcowskie, zabieraj^c 
mu oboje. Lexycki, religijnie wychowany, nie poddal íig rozpaczy, 
owBzem, przyj^l wyrokt Opatrznošci z pokory i wst^pil do zákonu ber- 
nardynów. Žona jego poszla tymže torem, przyjmi^^c tQ sam^ Tegtú^ 
w klasztorze áw. Józefa we Lwowie. Letycki, wložywsxy babit, nie roz- 
sta} sí^ z poprzednio nmilowanym zawodem, poáwigcil go tylko wylt)- 
cznie chwalc Božej, malujíc obrazy na tle roligijnóm i dla koácioMw. 
W kontemplacji pobožnej czcrpal on natchnienie do swoich pomystów, 
które ožywial áwi§temi postaciami. Wzorowaí on styl swój na Van Dyckti, 
zachownj%c wszakže samodzielu^ indywidualnoáč p^dzla; kolorytem przy- 
pomina) Kembrandta. Spis dziel jego znajduje síq w Slownikn malarzy 
Bastawieckiego (tom I str. 2(r6); wažniejsze z nich s^: i) Ukrzyžowanie 
Ghrystusa; 2) Zdj^cie % krzyža; 3) Skonanie Zbawieiela na krzyžn 
(malowane z polecenia miecznika Zebrzydowskicgo), w Kalwaiji Zebrzy- 
dowskiej; 4) Zdj^cie z krzyža (znakomita kopja z Van Dycka), znajdr^o 
si§ we Lwowie n bernardynów; 5) Wieczerza Paňska; 6} Ukrzyžowanie^ 
7) Zdj^cie z krzyža, zdobi^ koációt bernardynów na Stradomin w Kra- 
kowie. Lexycki dziet swoich nie podpisywal, kladqc tylko skromný 
monogram, ztožony z trnpiej glowy, spoczywaj^cej na koáciach. Vití. 
w Grodnie 1688 r. Pobožný žywot jego, tajemnic^ klaÉžtomej ciszý 
pokryty, byl podniet^ w ostatnich czasach do kilkn dziel sztoki znáko** 
mitego p^dzla. Pisarze powažni, oraz poeci, z žywotn jego brali temftt 
do ntworów swoich na tle žycia Lexyckiego (Wojefckl w Klosachr XVT, 
407; Borkowska tamže XXVII 691). Portrét jego przypádkiem odktyí 
Ambrožy Grabowski, oraz podal kilka szczególów z žycia (Kraków i J0- 
go okolice str. 2 70), Wzmianki o Lexyokim znajdiq^ 8i§ takže w ro^ 
cznikn AllelD^a za r. 1841, w Muzenm domowém Dmóchowskiego, tu* 
dziež fantazyjny žywotopis w Ruchn literackim za rok b. 1878 (miesi^c 
Lipiec) bezimiennego antora. A. N. 

Leyser (Lysems i Lejserns).- Podt^ nazw^ slyngld wiehi núid^ 
nych w XVI, XVII i XVIII wiekn. I. Poiikarp L.,iir. wVřteéntóe, 
w Wirtembeťgji, 18 Marca 155^, miol ójcgymem íuhasta OHándet^a^ byl 
proboszGzem w GoUersdorf pod Wiedniem, nast^pnie asessoreln konsyMo- 
rza w Wittenberdze, gdzie staral si^ bardzo pozyskaó nznanie ták zwa^ 
nej formuiy zgody^ i wpadl w spory z Janem Majorem^ Samuelem HttBe* 
rem (ob.) i Jákobem GreUerem (ob.). Oženil si^ z córk^ žtuhasza J^a^ 
nacha; nm. 22 Lut^o i€io. Pisma jego, i^wieraj^ce powi^kszej cs^ . 
ici objaánienia Biblji i polemiky, poszly od dawna w zaponrnienie.—Sl 
Poiikarp, syn poprzedniego, byl doktorem teologji i na ostatkn super- 
intendentem w Lipsku, gdzie nmarl r. 1688. Qlówne jego pisma S): 
Centuria quaestionum thel, de articulis chrisHanae concordiae i Anátgzia 
tkeologica et scholastiea in epist, ad Galatae, — 3. Jan L., z tegož rodu, 
wyst%pil jako obroňca wieložeňstwa, wywotal pko sobie wiele pism i nmart 
w niedostatku w Amsterdamie r. 1684.— 4. Poiikarp L., nr. 1660, 
zmarly r. 1728 w Helmstadzie, byl tam professorem fi\oio^\^ ^^"fetowsc^ 

EnejkJ. T, XXL VL 



f 

I 



176 Leysor,— Lhomond. 

praná i medycyny; pozostawit wiele piam historj-czao-liierackich, Poml^ 
lizy inuemi jogo Oraíio de /cla medii acvi Laríurie odznacza sig riadk^ 
w jego czaaie i u jego wspólwj-znawców bezstroniioáci%. O innjch Lť^- 
serach ob. llistorycznj slownik Iselina, i. lil i dodatkowy II. (Ilatu), S.S. 

Lezana Jaa CLrzciciel, Us. kormelita, ur. w Madrycie 28 
Ijgtop, 16B0, wykladat ze slaw^ nanki w Toledo, w Alcaia i w Rzyroie. 
Urban VIII mianoniU go aseasorera kongregacji indeksu, a Innocenlj X — 
kougregacji obrxgdów. Umarl w Rzymie 39 Marca 165». Poaostavňť. 
Summa. (ptaettionum regularium, Lngduui IGCii, 4 v. in-f., toologjs, majv^ 
za przedmiot gtówny povriímoáci zakonoików, Summa theolo^ai ^aera6t 
Bomae 1664, 3 v. ia-í.; Annaka sacri prophutici et Mliani ordinú etíU, 
Romoe le&i — tese, 4 v. in-f., dzielo wcale niekrytycznio napisane; D« 
re.gularium re/ormaiione, Bomae 164ti id-*. (Felier). S. Si 

Lézeau Marja Malgorzata, ur. w Roaen 29 Paždz. 1IS6^ 
lakonnic^ wiiytk^ byla w Boncn ií89 r., kiedy rCTfolucja supprymo- 
nala jej klasztor. Mimonoli sekularyzowana, ale poczyluji^c stg zawBU 
jA zvri^anq élabamL, schronila 9i§ do Paryža i tam catkonicia oddalk 
bíq postndiG chorých i sierot. Zatožono przoz nif^ stowarzyszoaie sifrvt 
Statici Boskiej przyjelo wkrótce takie rozmiary, i2 Napoleon I wzi^ je 
pod swoj^ opiekg i, prKmieoiwszy jú nieco v s?.czcg6tacb, zainiení) na 
narodow^ inatytncJQ sierot Ugji hoitorowej. Lůzeau zostala gcucralo^ pne- 
tožon^ tej iQBtytucji. Úpadek Napoleona, a potem rok leso zacbwiat C^ 
iuitytag^. Calkowit^m wszakže oddaniem si^ Opatrznoáci fiožej nie^lfco 
ocalila instytucjg, ale jej przywrúcita nyt^cznie religijny charaktv 
eapro wadzeuiem habitu i áinbúw vieczystycb. Niedtugo potem zaloiyh 
dom Picpas, przczuaczony na ntrzymywanie nowicjatti i peosjonata. TtOli 
ifit !!ako&czyta áwi^tobliwy swój iywot sb Gr. isse. Reguty jt>i-i;t JUs- 
ttt Boaiifj zostiUy przez Piusa IX zatwicrdzonc 12 Marca ISS!*. Ct 
Vtrdalle, Vie de Marie-Marg. dc Lůzeau, fondatrícg des orpheliiies áe 
la Můře de Dicu, Paris i8G9, 

Lhomond Karol Franciszok, ks., prufossor aaiwersytetuparyz- 
kiego, ur. r. 172 7 w Chauloes, djecezji Nojon, przyjgty na stypeadjata 
do kollegjara Inville w Faryžu, odbyl w uiém nauki áwictnio i zosta) 
jogo przcložonym. Uianowany nast^poio professoram w koUcgjum kardy- 
nala Lemoine, zrzekl síq stopaia licencjata i wszystkich anausóir w za- 
wodzie aanczyciolskim. by pozostač kierownikiútu inalycb dzieci. Odma- 
wiat przeto stale wszystkich katcdr wyžazych i aa wBzystkie aalegaais 
o przyjigcie takowych snoim przyjaciolom odpowiadn^ zawGze jedno, te 
Die porzuci nigdy swoicb dzieci- Odznaczaty go: nieika slodycz charalcteni 
i obejácia, s^d o rzeczach Edrowy, ekiomno^č i pobo2noíč; te zálety sf 
vidoczno we wszystkich jego dsielacb, napiaauych din mlodziežy. W Sier- 
pnia i7i>j, po odmówienia prz}-siggi wymaganej przoz rz^d rewolacyjoj, 
zostal on, wraz z innymi kai^^mi, lamknl^ty w klasztorze é. Firmina, 
zajnienionym podówczas ua wi^zicnie, lecz jeden z cďonków tego rz^du, 
Tnllien, niegdyá jego uczeú, kázal go wj-pasciň na wolnošé. Pomimo t«k 
silnej protokcji nie czqI si^ jednak L. bozpiocznym w Paryžn i iinii'iiil 
wynie&! si; z niego, lecz, n wykonaniu tego zamyatn, zaekoczony ptzez 
dwúch zloczyúców na bnlnarze Satpetriíro i obrany z calego laioba 
pieni^diy, mosiat wraca^ Policja odkryla jeduego tc ztodziejdw i tmn- 
Si/a go do oddůaia pieai^dzj. LUomond a^jVouj. bj z3.Q0£wat go zaroi 



Lhomond.— Líbán. 179 

do s^dn, odpowiedziai: „Tego nie zrobi^, a jeáli chcecie mole zobowiv 
saó, dor^czcie ma pólow^ tych pieni^dzy, które mi oddal. On ich pewnie 
baxdzi^ potrzebaje." Odt%d pozostawal w spokoja. Zajmowai 8i§ tež bo- 
taniky, naby} w niej ogromncj biegloáci i udzielal jej pierwszych lekcji 
filawnemn Hatty. Umarí 81 Grudnia 17 94. Dziela jego s% nastupujíce: 
De vms iUustribus urbis Bomae^ in-24; Eléments de la grammaire /ran- 
qaiae^ in-12, u nas przedrokowane w Wilnie 182 7, ^maczenie polskie 
w Warazawie 1887; Eléments de la grammaire latine^ in-12; Epitome hi- 
itoríae eacrae^ in-12, n nas przedrukowane w Wilnie 1809 i, z doda- 
niem ďowniczka iaciúsko-polsklego: w Wilnio i Warszawie 181 1, w Wil- 
nie 1821, w Polockn i w Warszawie 1880; Doctrine chrétienne, in-12, 
^borne dzielo dla mlodziežy, pelne ducha pobožnego, po polsku p. t. 
Nauka chrzeécjaúeha^ podzielona na czytania duchoume^ w których wykia- 
daiq 8i^ dowúdy religji^ prawdy do wiary i ohyczajów náleiqce^ tudziez 
sakramenta iwi^te i modlitwa dla uzytku domów wychowania p^blicznego 
i rodzin chrzeécýaňahic\ przekiad poémieriny Wojeiecha JSoeha Karcze- 
wskiego^ przejrzany i tvydany przez Modeeta Kosickiego^ III cz^áci, War- 
szawa 1826; wydanie drngie ibid. 1829; Histoire abrégée de la religion 
uvant la venue de Jésus ChrisL i edit. 1791 in-12; Histoire abrégée de 
VÉglise^m-iZ. W pierwszém dziele autor wystawia cal^ pi^knoáó naszej 
religji w jej pocz^tkach i dalszym rozwoju, jak dla swojej dawnoáci 
i pewnoáci zashiguje ona na wiarQ i poszanowanie i jak godni s% po- 
gardy ci, co pko niej wy8t§pig%, by j% zniszczyč. W drugiém przedstawia 
pocz^tek Koáciola Chrystusowego i dalszy jego postup, osoby, które gd 
wslawily, i walki, jakie mnsial on staczač: z poganami, przeáladuj^cymi go 
w d%gn trzech wieków; z kacerzami, rozdzielaj^cymi go tyle rázy, i ze 
zgorszeniami, tyle rázy powstaj^cemi w jego wlasném . ionie. Koációl zwy- 
ci^} wszys^ch swoich nieprzyjaciól, i podczas, kiedy wszystko w kolo 
niego przephodzi i ginie, on sam stoi niewzmszony i niezachwiany wpo- 
áród najsilniejszych burz. Te dwa ostatnie dziela, czgsto przedrukowy- 
wane, nlegly pewnym skaženiom. Naležy przeto szukaó iCh dawnycb wy- 
daň, albo najpóžniejszych, wyszlych staraniem wyinienionych na nich osob, 
które zaslngnj^ na zanfanie. . (FeUer), . S. S, 

Liban, 7*133 *?» ACpavoc, Lilanm^ pásmo gór syryjskich. 

Mazwa ta pochodzi nie od Xípavog, drzetto hadzidlowe^ lecz od í^/i ^®^" 

^^> (Ui3/ oznacza tedy bialq gór§^ czy to z powodu ci^gtyčh éni^ów 
na jego wierzcholkach (osobliwie na Hermonie)^ czy tež može wi^cej dla tego, 
bo ániegów nie znajduje 8i§ tam tak wiele, 2e góry te z wapiennego s^ 
Iffi^j^w^iA i skalista ich powierzchnia bialawo síq przedstawia. Liban 
nazywany takže po prostu górq^ nriH (Ezech. 17, 26. Agg; i, 8), na 
pótnocnej granicy dawnej Palestyny (Bent. ii, 24. Jozu. i, 4), roz- 
dziela si^ na dwa równolegle laúcnchy, id^ce od pólnoco-wscbodu na 
pMnoco-zachódL líaúcuch , zachodni, czyli wlaéciwy . Liban, dzié zwany 
DieM Libnán^ rozpoczyna si§ pomi^dzy Sydonem a Tyrem, i idzie wzdlut 
morza Sródziemnego, przybližaj^c si§ raz mniej, ďrugi raz wi§cej ku 
brzegom i tworz^c ogromne, spadzisto w morze biegn%ce przyl^dki. 
Magošó tego pásma wynosi mil 15, a przyli|dek Aradus i miasto Tyr 
]ež% pod jednym poludnikiem z ostatniemi jego cieklinwnv. kAtv^uOĎ. 
Vtchodni, w/iagrj, nazwany przez gr^ków i rzymis^u 'A.vxCK\r^'».>*^Vi AjtC^v 



I 



I 
I 
I 
I 



180 Líbán. 

liAamis (slaroiytiii nie uíywali wyrazu dntUibanon), dziá Diebel-eu-Ssarky, 
j, f/ňra u-schodnia, rozci^gn gig na po índnio-w schod i wschód ku pn- 
stfQi i Damaszkowi. Prunie naprzeciw Damaszkn rozdzicla sig taócneh 
trschodni ' na dwa grzbiety, obejmaj^ce ijrnu iloling IVads-et-Teim. 
Grzbiet bardziej na wgcIii)<1 posuui^ty biegnie daloj n potndniowo-za- 
chodnim kierunka i jest. wlaíciwte prziidínženicm Aatylibann, które aoai 
naz*'? gór JJermm'!!, "fS^m (Deat- s. 0. Pa. 29, 6. 88, 13. Caol. 
cant. 4, B. 9), albo 'Baal Hennan (Sgdz. 3, S. I Par, S, SS), albo 
wreazcic fftrmnnim w liczbie mnoBiej C^Jl^^n (P^. 4i, 6), oznacza 
bowiem nie .jedn^ góre, iecz ich t3i\cac!i caly. Chauaaejczycy swali 
Hermon. weille Deuteronomium (S. n). Sariotťejn, Yf''^, S^mjnn (of. 
Ps, !!*, fi), Amorrejczycy zwali go -Sanir, Ssnir, "í^jtl* (Eíech. 27,6. 
rf. Cant. cant. i, e), którc to Btowo zachowalo si§ w formip arabskiej 
■STínír, za czasóvř Abulfedy, i nakoniec AVcn, T^Jí''!!? (Deut. 4, 48). S«j- 
wyísze wjiniosiellie Hennonu wynosi .s,9»» motróvr nad powiorzclini) 
morza Šródíiemnego, daje zachwycaj^cy -widok i objaánia nstcpy takie, 
jak z Pieíai nad pieán. 5, i5. Szeiyty Hennonu EawBíe pokryte 8% Ěnie- 
giem. To lei od najdawniejszej atarožytnoSci nazwany byt g6r% SaiegÓw 
(po chaldpjsku KJI7P 1112. Túr Talja^ Targum jerozol. Deut. 4, tS. 
po arabskn DžtM-esSaldi , dzií Diehel-eit-Steikh). Od biblijnago Her- 
monn odróžnií nalcíy mtih/ Ilermcn, dzisiejszy ĎieM-ed-Diihif, na páí- 
nocy doEiny Esdrelon, o iníl^ na potadnlc- od Taboi-. Biblja nic na tej 
nazwy, powatatej T.apewue w IV w. 7. bíednego tlamaczenia Psalma 88, 18. 
(.Tábor i Hermon w imienin Twém radowař sig bgd%"); poniowaí cy- 
towane byíy razenj w tym usl^jpie, mniemano, *e nnleíy ich szukafi blíz- 
ko siebie; za uzasów 4w. nieronima (Ep. 44 ad Maře, Ep. ho ad Eu- 
stoch.), bnmo powazechnie jeda% nazn^ za drug^. Pomigdzy obu gribie- 
tanii, t, j. ivtaíciwyra Libancm i Antylibanem, rozci%ga aig gl^boka 
i nrodiajna dolina Libanu (Jozue 11, 17), ataroíytna Celesyrja, 
KoíXt, &jpÍ5i (Plin. V 17; Strab. XV! 754), rrAífsía S^ja, dziS el-Bu- 
k-4a v, Belaa Kwana, którq przerzyna raeka LUáni/, dawny Leontes. Rniny 
Balboku (neliopolis) daj% áwiadectwo odawncj 4wÍGtnoSci tej doliny. Czgáá 
potDdaiowa Libann, którq zamioszkinali izraclici, .pomieszani z cbana- 
nejcsykami, zvata w^ granic% pogaa, C^ljn T^J (Izaj. 9, 1), zk^d 
nazivisko GaliUi pngaňskicj u Mt. 4, ta. Co do skladu geologicznogo, 
przemaga v Libanie napieá biatawy jurajski. Znajdoj^ sig w nim mn- 
ízle i skamieniato ryby na wysokoSci 1,000 motrów. G6ry wzaoBZft sig 
stopniami i koócz^ 8i§ falistJi plaszczyznq. Wiencholki zawsze pokryta 
94 Ěniegieni (2hcyí, Hist. V a. fpsa aeetae eomm (jugorum lAiani) ud 
hiems). którego uíynajf mieszkaúcy do chtodzenia napojów. W niísiyoh 
sferaeb áníeg v iecie topQiejo i dostarcza ob6tych nód (Caut 4, 15), 
które przyczyniaJQ slg do bujnej negotacyi (Ozeasz 14, s. Nahum 1, «). 
Poeci arabscy móní^ o Libanie, io na swej gtovrie nosi zim^, ua ra- 
mionach wicsn?, jesieii w toaie, a lato u nóg jego apoczywa wzdhiž 
morza Sródziemnego. DíiS czgáč zacbodnia zuprfnie jest uprawioaa, na 
urwistych i skaliatych Bzgórzach porobiouo murowane, zieint% n&pet- 
nione terassy, wznoszqce aig w arafiteatr. Patrice z dofu, nie widzi sig 
2adnej wegetacyi, a tylko ma si§ przed sobq mai^sf nagich, bialawycb 
ňtal. r{>;(dzI?loiiych gt^bokiemi i diiklemi rozpad linami. Glónnic tn 
cbodujf morwy i zbtersj) wiele jedwabiu-. jcaX lo ■ptetwic Jedyno h-ůdto 




Liban. — Libanjusz/ 1 81 

tjskn dla kr^n. Znajduj^ si§ tu mi§dzy innemi, cale lasy topolí bia- 
lých, jaworów, d§bów, cyprysów, akacji; winria latorošl údaje si§ w niz- 
kicb dolinách, a ^ino tutejsze síynglo juž w starožytnoáci (Oze. 14, i8. 
Cant. 8, 11). W pobližu póloocnego i može najwyžsz^o wierzcholku 
Ba Libanie, zwanego Mahnél^ nieopodal klasztoru kaiinelickicgo przy 
wbí Beszarre^ znajduje 8i§ slyímy las cedrowy^ znaný od níydawniejszej 
starožytnoáci. Liczba \vspanialych cedrów zdfyje si§ znów zwi^kszač za 
naazydí czasów: Eobinson znalazl icb kilkaset. Dhigi czas mniemano, 
te las ten byl jedyn^ pozostaloáci^ dawnych cedrów Libann, lecz Seetzen 
odkryt w r. 1805 dwa inne lasy cedrowe {Zach^ Monatliche Corresp. 
XV lil 549, ob. art. Cedr). Lában zamieszkany jest przez róžnego ro- 
dzaju zwierz§ta: barany i kozy ožywiaj% pastwiska (Jer. 40, 16); w la- 
$ach, jaskiniach, w^wozach pelno niediwiedzl, wilków, szakalów, Iwów 
(Cant. 4, 5. sq.; cf. IV Król. 14, 9). Z Libanu i Antylibann splSywaj% 
rz^ki w róžnym kieninku: ku pólnocy OronUSy kn poludnio-zachodowi 
Leantee^ oba wpadaj^ce do rnorza Šródzieinnego. Z Antylibann splywa 
ku wschodowi Amana i Far/ar kn dawnemu Damaszkowi; ku poludniowi 
Jordán przeplywa jezioro Genczaret i wpada do morza Martwego, Za 
czasów Salomona nalézal Liban do Ilirama, dziá zamieszkuj^ go glównie 
maronici (ob.), którzy prawie wyl^cznie zajmuj^ okr^ Kesraw&u; sto- 
hQ% ich patijarcby jest klasztór Kanubin na Libanie, po za lYipoii. 
Oawniej panami gór byli druzowie (ob.), ale po nawróceňiu si^ emir- 
skiej rodziny Szelab^ maronici przemagaj^ tam 6W% Iiczb%. Cf. Holo- 
UTÚ^H, Pielgrzymka do Ziemi sw., 185 3 p. isi..; MW^Vz, Les iieux saints, 
t. I 280..; geografíczny i geologiczny opis Libanu ob. Oskar Fraas, 
Drei Monate am Libanon, Stuttgart 18 7 6, i w Schwab. Merkur t. r. 
llappa Libanu: CarU de Liban ďapres fa reconnaissance de la brigádě 
topofraphique du corps expeditionnaire de Si/rie íSfí 0-^61^ dressče au de- 
pot de guerre, Paryž 1862 (spr^wozdanie o niej przez C. Maui|oir 
Yi Dtdletin de la société de géographie^ Octobre 186 2 p. 2 63...). 

LibanjUSZ, slynny sofista grocki IV w., ur. w Antjocbji, ze znako- 
mitej rodziny, migdzy r. 314 a 316. Otrzymawszy pocz^tkowe wychowa- 
nie w rodzinném mieácie, udal si§ do Atén, gdzie poáwi§cil si^ glównie 
klassykom. Wkrótce tak si§ dal ze swej nauki poznač, ie mógl si^ ubie- 
gaó o urz^ publiczny. Eetor Nikokles namówil go do udania 8i§ do Kon- 
stantynopola, ale wkrótce wypgdzila go ztamt^d zazdroáé j^o przeciwni- 
ków, niezadowolonych jego wzi§toéci%. Oskaržono go o magj§ i prefekt 
LkMfíjmz wydalil go z miasta r. 346. L. udal si$ do Nikomedji i uczyl 
tam z nie mniejszém powodzenlem, w skutek czego po latách pigciu znowu 
go powolano do Eonstpla. Znužony intrygami tu spotkanemi, odmówi- 
wazy z drugiej strony wezwaniu z Atén, otrzymal od Ceeara GaUa po- 
zwolejiie powrotu do rodzinnego swego miasta, i tam pozostawal po 
imierci Gallusa (354) až do koňca žycia swego. Žyl jeszcze w r. 39 1. 
Gesarz Jtdfjan byl jednym z admiratorów i gorliwych protektorów L'a: 
mianowal go kwestorem i korrespondowal z nim. Ces. Walens przeéla- 
dowal go z pocz^tku, póžniej jednak byl dlaá laskawym. L. napisal pa- 
negiryk cesarza i wyjednal n niego, 2e oglosil prawo, zapewniaj^ce pewne 
prawa sukcessji dzieciom naturalnym, co osobiácie interesowalo Libanju-* 
flEE. Chociaž hellenista i stronnik Juljana, nie byl osobUoie N^tQ^\^\sv>&.^- 
iolików. . Uczniami jego byli: é. Bazyli i š. Chryzoatom, ^\«^ YX^x^Osi v^- 



r 

I 



I 




1S2 Libanjusz.— Libelt. 

zostal przyiaznym. L. byí bardio próžny, wražliwy i zamiloffftny w 3y- 
spntach. Ďziela jego s^ nast^pojice: i) npo'p[''''^il'-át(ovT[apa?E{Y[iaTa, 
wybór astgpów, maj^cych služyó za wzór wymowy, wis rozďnalacii; 2) 
63 nwv:, do ktĎrych dodáno dwie, půžníej znalezíone; i) MsXštai, albo 
deklamacje w przediaiotach urojonjch i róínc opisy w liczbie 5i; 4) 
Žycíe Deitiosteneaa i zbiór jcgo mów, dol%czony do wigkBzej cz^áci wydaň- 
tego inówcy. L. byl zdolcym níiáladowc% starožytnycb, mianowicie D»- 
raosienesa. Styl jego czysty, attycki, lecz brak mu prostoty i natnralno- 
Scj, dwóch priymiotów, którycb powszecliaio nie dostawařo jego wiekowf. 
Wielc azczególów, dotycz^cycb historji i literatury wspóíczesnej, znajdnje 
sig w jego panegirykach na czesč Konstansa i Konatancjusza, w raowach 
miaDych do Juljana, przcciwko Tkarowi, ksigcíu wscbodu okoto S84 v. 
SB5, í innym pneciwnikom, którycb poiyakal czj- to w lawodrie polity- 
cznym, czy na arrediie profcssora. W wielu mowach můvři o przedmio- 
tach moralnych w dnchu 8n'ego czasu, np. o radošci, bogactwie, ubóstwie 
i t. p- C) Listy, daleko wa:i:uiojszG jeszcze pod pewaytn H-zglQdem dis 
historji owego czasu, niž mowy. Wolf ogtosil ich 1606 po grcckn, wift- 
cej jak 532 tíumaczoaycb po tacinic. Wi^ksza cz^íč takowych piaona 
byta do ludzí, nysokie w owym czasic zajmuj^cych stanovisko, takicb Jak 
Jaljan, Atanazy, Bazyli, Grzegórz nisaeúski, Chryzostora. Wiele teí po- 
mi^dzy niemi jest prostých listów rekommendacyjnyc!), grzecínoSci i wia- 
Jomoíci osobistcj. WszyBtkiu s% mniej Inb wigcej ciekawe i czytni% si^ 
przyjemiiie. Doďaé tu naležy 'ETrtícjXtxo! -/a;paxTf,pEí, albo fonnulare 
listów, ogloszony przez W. Moretla. Inne liaty jcszczc nieznane, tudiieJ' 
niedrukoiranc moTiy ziiujdonaii si^ maj^ w mannakryptach po róžnych bi- 
btjotekach. Dot^d catkonitego wydania dziet L'a nie bylo. Jedni} b le- 
pazych edycji jego niów jest 2ífíske'ffo: Lihanii sophietae orationea et de- 
clamationes ad Jidem opi. cod. rccena. et perpeí. adnnt. iUustravil Jíeiii«, 
Altenburg 1784, 4 v. Najlepsza edycja listów: Libanii Epp. yr. et lat. 
ed. et nolt. iU. Wolf, Amsterdam ITS8 in-f, Žycie L'a znajdtije sig wpe- 
wnego rodzajn autobjografji: Běi^;; -^ Xíi^X t^pl rij; éa.ozm tojpjc 
i w Suidaiie i Eunapjusíu (Vitae sopbist.). Z nowszych: Bergeťa, Do 
Libanto Disp. VI eae; Reiske'jo na wstspio jego wydania t. i, í Ptltr- 
sorCa, Comm. de Libanio soph.,p. 1 Havn. 183T; Gott/ried Sieien, Das 
Leben des L., Berlin 1668. (Gamf). L. Z. 

Libelt Karol, nr. iso: w Poznaniu, z ubogiej rodziny rzemie- 
ílniczej. Ukoficzywszy gimnazjnm poznaňskie, r. I8í6 udal sig na uni- 
wersytet berliňski, gdzie przewažnic oddawal síg filozofji; r. 1828 otr^- 
mal mcdal zloty za rozpraw^ o Spiuozic, s r. I830 doktorát sa rozpra- 
wg iJe /laníAeiimo m philosophia. Oddaný zajgciom rolniczym, prteplatat 
je pracami literackicmi, pisoji^c do Tygodnika Lilerackiego. R. 1840 
otrzymawBzy pozwolento powrotu do Poznania, zatoíyí pensjonat prywatny 
i przez póttora rokn micwal odczyty pablicnie z estetyki i titeratorj 
oicmieckiej; naat^pnie przez dwa lata nczyl fizjki i matematyki w nlo- 
micckiém gimnazjum poznafiskiíni. Uwolniony z posady naaczycielsldej, 
zajql sig I., wylqcznie literatury, zssilat swemi artykutami pisma perjo- 
dyczne: Dziennik Domowy, Rok, Orídowcik Naukowy, Bibljotekg War- 
siawska, Przegl^d Naukowy Warsz. i inne. Z tycb to artyknlów powstal 
póžniej ttjá6Lj jego Zbiór púm pomniejttych, 8 t. Pozn. 1849 — 61. R. 
1648 taioiyt z fíyssatdem iřcneirtsU-ťm Dňoimít ío\%^i, tok tylko wycbo- 



Libelt. 183 

dx^cy. Czlonek wielu stowarzyszeó obywatelskich w swojej prowincji, nie 
przyj^ ofiarowanej sobie katedry filozof ji w Krakowie. Osiadlszy we wsi 
swej Brdowie, brat nienstannie udzial w ftydn pnbllczném i literackiéra, 
by) postem na sejm frankfarcki i póžniej až do koúca žycia poslem 
na sejm berliňski. Na dwa lata przed ámierci% zagražala mn útrata 
wzroku. Pracowity i peten zashig žywot zakoúezyt 9 Czerw. 1875 r., 
pochowany, jak tego chcial, w Gzeszewie, w W^growieckiém. Prócz wspo- 
mnjanych prac i cenionego Wykiadu matematjfki cUa ukái gimnazjalnych^ 
napisal: Filozof ja i Krytyha^ 5 t. Poznaú 1845 — 50; Drtetrtea Orleaňska^ 
ib. 184 7 (napisane w wi^zieniu); Humor i prawda^ Petersb. 1852; Žy- 
tcot J^drz. MoraezewakiegOy Pozn. 1855; Éstetyha czyli umnictwo pi^kne^ 
3 t. ib. i Petersb. 1851 — 54, ikilka rozprawpomniejszycb. Poámiertném 
wydaniem dziel Libelta zajmnje síq professor Lepkcňoaln^ zi^ó zmartego. 
Pierwsz^ 6erj§, z 6 tomów zloion^, przygotowal sam autor; wyszla w Pozn. 
18 75 r. Seija dmga skladač bíq ma z PUm pomniejaeyoh; s serja obej- 
mowač ma reszt^ dziel. Catoáé ma mieó 1 8 t. TJczeú Hegla (ob.) i álepy 
zwolennik jego filozoQi w pierwszycb dwóch swoich pracach mtodzieň- 
czych, L. 'wyzwolil síq nast§pnie z bezwzgl^dnego holdowania swemn mistrzo- 
wi. Upatrnj^c w rozumie jedynie wladz§ rozbiorow^, anaútyczn^, roz- 

.khidaj^c^ i bnrz^c^, úpadek filozof ji niemieckiej, jej zanurzenie 6íq w czczej 
abstrakcji i jej negaeyjny, nihilistyczny charakter przypisuje wyl^czne- 
mu w niej panowaniu tego rozumu. Že zaiS rzeczywistoáó jest dzielem 
nie abstrakcji, lecz plastycznie kszti^tuj^cej potQgi ducha, przeto jej tež, 
jako žywej nierozerwalnej caloáci, uj^ó nie podobna bez pomocy wyo- 

. hrazni. Do fílozofji tedy, która ma byó nie martwym, abstrakcyjnym 
rozkladem rzeczywistoáci, ieoz jej žywém i^§ciem, wprowadzon^ byó musí 
dmga pot§ga umyslowa: wewn^zne^ bezpoérednie pochwyeenie pratody, mo- 
on bezpoáredniego zwi^ku z duchem ifiekuistym^ i nadawanie, sil^ wy- 
obrazní^ wyobražalnoáci pojawom umyslowym, tym sposobem miejsce filo- 
zoi^i rozumu i dbatrákcji zajmie filozofja ksztakóiD i czynáw, Tego pod- 
niesienia fílozofji na wy2szy szczebel dokonač može nowy szczep, a mia* 
nowicie slowiaňski, który zachowa) w sobie prostoty, naturalnoáé i pla- 
istycznošó pogl^du na rzeczy. Zaranie tej filozofji nowej upatruje w pra- 
cach Cieszkowskiego, Trentowskiego^ Bochwica, KróUkowskiego, Wroň- 
skiego i Bukatego. Sam próbowi^ fílozofji tQ uj^ó w pewien systém. 
Wyobražnia (um) wespól z myélq^ jako istot^ rozumu, stanowif umyai^ 
który jest ich jedniQ. Myál jest treéciq^ um pot§g% formy (obioczy) du- 
cha, úmysl tedy ogarnia treáó i form^ zárazem, a žatém zdolny jest do 

. uj§cia ifszelkiej rzeczywistoáci, b^d^cej zawsze spójni^ treáci i formy. 
Úmysl w pol^czeniu z u^olq jest duchem zupeluym, duchem myilqeym^ vjy* 
obraiajqcym i dzialajqcym^ j£Úko trójca trzech pot§g sobie ifspóli^tnych, 
jako najwyžsza do$konalcéé i rzeczywistoéé, Filozofja rzebzytoista powinna 
byó wyrazem ďi^Aa w jego caloáci, wszystkich jego pot^g, a žatém filo- 

.zoQ% rozumu (myéli), filozofja wyobražni (umu) i filozoQ^ woli (morcď 
noici). Ztych trzech dzialów filozofji, L. rozwija tylkodrugl, t. j. filo* 
zotí§ nmu czyli umnietwo, Poniewaž jednak um di^e tyIko,form§ {ohioct) 
dla myáli, i teorja myšlenia musi by6 pod8taw% teorji wyobražania, prze- 
to, zgodnie z poj§ciem úmyslu^ jako jedni umu i tnyi2t, filozofa jego Jest 

, takže umyshwq^ nazywa si§ systémem umnictwa czyli filo tof)\ umxj&UAn^. 
Jak u DékartB „mfšlg,*' n Trentowskiego Jistém," taJL ti1a\sA\a ,:«^- 



18* 



Libsll 



I 



I 



I 

I 



obraíam' jest filoroficznym punktem wrjšcia i icóditm odkrycia trzecU p 
nmaiczajtk: podmtíHu wjobraíoj^cego, bezwzgl^daego, t. j. nieskoúcíonej pO» 
l^gi umnej, pot§gi stwarzania (136g); prtedmiotowosci wyobraiouej i wci^ž 
wyoLraiauej, b^diicej dzietcm pot^i wyobraiajiicej (caíy Swiat zjawi^); 
wresicie pnedmii/tou-vici wyobražanoj i wyobražoj^cej (czíowiek). Trn 
w trzech róinych dziatauiach swoich objawia sig jako ohminia (bez- 
nzgl^doa potgga nmn w Bogu), Kyohraínia {wzgledna pol^ga Oinu 
w cztowicku) i przeoirainia (pot^ga umu przeduiiotowa, t. g. mctamor- 
foza íorm w wEzechšwiecie). Opieraj^ sig na szematyzmie J/yiřícií Tren- 
tonskiego, doje L. drobaostkowo vrykoAczon; Bzcniatjzm awojej Slozofji 
nyubTaŽQJ w trzech br6lestwacb: Boga, áwiata i czlowicka. Natm-alnie, 
Že chcijc jednostronaošé filozofji abstrakcyjnej naprawič za poiaoc^ pier- 
niastku unmiczego, L. musiat dojed do eatctyki, jako do najpizedoiej&zej 
cz^íci tak Teformowanej filozofji. Wlaácinie nawet cata filozofja L'a 
jest estetyk^. Foniewaž nszecháwiat, jako dzido obrazní Bo£cj, jest a^- 
wyíBzóm dzietem s-ztoki, wígc um&ictwo pinkne, czyli estetyka Libeltona, 
HÍ6gaJ4c tak wysoko, prowadzUa w rozlegl^ síerg poJS*^ fílozoficznycb i Wf- 
peloiata prawie wszjatkie dziedziny filozofji. Situta jest wyíi^ ÍMÍa, prze- 
rabiajiic^ inartwy malerjal w odpowiedni^ sobio forra^; piihio jest har- 
nionj% znaku i znaczenia, formy i^treáci; troécíii prafrdzin^ i% ^Iko 
inySli boskie, czyii íiiee, któro czlowJokowi obj&wi&j^ sig w forniie idea- 
Uvs\ dzieto, bgdqco wyrazem takiego azewntjtrziiiuňia inyáli boskiej, cijrii 
ideatn, jest »ttukn pitknq. Bo ezerokiogo swogo systcmatu sztuk pigkayob 
bierze L. za podstawg trzy pierwiafitki: formy, íreiti i ich jedni w igciu^ 
i trzy ideaty: piíkna, prawdy i dulra. Dziolg ^Q l«dy sztoki aíjm-malno 
(plastyczno), ireřciowc (ideálně) i tpohcstie (žjciowe). Do formatnych na- 
ležft: arcAiíeííura , kazti^tujlica ideál pjgkaa; snycenslmo. ksiUJtlýítCj^ 
idoaJ prawdy, i muUtrstv^o, kaztaJtiy^ce iděii dobra. TroSciowemi s^ 
:ylcít, ksztaUuj^ca idest pi^kaa; poeya, kszU^uj^cá ideál prawdy, 
nwwa, ksst^tnj^ca idcat dobra, Do spolecznych nalež): ideatiiowanitM 
tupy (oKrodnictwo, stroj czyli przcmyst estctyczny), esUtycsm wyclita 
(gininastyka, taniec, pi^knoxnawstwo czyli wyksztatcenic ducha, 
turgja czyli wyksztaícenie žycia), idialúo\ir-ank spclccíitotai (kult re|[ 
ny, Ma\t polityczsy, kult narodony). Sztnczae, nacJitJtaae szeinatyzotn^ 
Bwoje oslania L. pieknym wyktadem, ale ani pigkny, ožywiony jego j 
klad, aui zacn& ckgí ratoitauia filozofji od jttj negaťyjnych leoďei 
nie pokrywa zasadniczcgo btgdu jego eystematu. a miaaonicíe: jedlici 
uoéci w pojecin rozuma, jako wladzy jodyaie abstrakcyjnej i analitycjj 
podoiesienia uran, wyobraini, do znaczcuia najwyičszej i najbogalszcj fl 
nicy [irawdy tiiozoScanej. 2c z takiego íródla musial wyplyn^d \ 
wtaéciwie nic Slozoticzny, lecz fantaslyczny, rzccz% jest bardzo oaturall 
L. chciat odeprzeč pantaizm, dla zagrožonoj nowemi doktrynami 
koácí ocalió dníQ wielkie prawdy: Baga osobowego i uieámierlelaúůé 
duazy, ale dla dokonania tego wiclkiego zadania nie opuácil fatszyH<;i 
podatawy filozofji racjonalistowskJej; domieszanie tedy do uiej elemeatU| 
[qyslycznego, jakkolwiek nadalo jej pcwicn odcicii religijiioíci, naiury 
jej njo zmienilo, nie dalo jej íyciodawcaej prawdy, W poca%tkiicb swegu 
zanods stanowczo antyclirio^cjaúski, L. w filozofji awojej cbcial btí 
clmeácjaninom, ale oie podtojj Chrystusa, lecz po swojemu. Jak SloH 
do prawdy dotrzeč míata przez inyil stowiaůskq^ tak i chrysijanizm n 




LíbelL— Liber boneficiorum. ' 1S5 

bjč religj% s}owiaňsk%, religj% postupu, a tóm samém róžn^ od dotycii- 
czasowego, jak síq wyražal, „na opok§ stwardiego katolicyzmu.*' Boéwiad- 
czeiiia tycia wszakže wyleczyiy go z racjonalistowskich uprzedzeú, ze 
ďudnych marzeň/i z ch^tki szukania jakiejá nowej slowiaúskiej religji; 
testament jego, w którym wyražnie pisze, že jak nrodzil: si§ w religji 
katoIicki^j, tak w niej pragnie mnieraó, éwiadczy, iž zacny ten žyciem 
i vyžszy nmyďem czlowiek, jakkolwiek, nlegaj^c wplywom czasu, dlugo 
8ÍQ bl^ki^ po za Eoéciotem na sznkaniu nowego caíoksztaltu prawdy, 
wszakže w koácu oznat, že Ejošcíóí wskaznje najpewniejsz^ do prawdy 
drog^f že jakkolwiek na twardej, niewzruszonej wiekamistoi opoce, wszak- 
že niezamieraj%cém nigdy tcbnie žyciem, i že w nim najbezpieczniej ro- 
dsič síq i do innego przechodzió žywota. Cf. A. MolúM^ Stauowisko fílo- 
sofji E. Libelta i stosunek jego do innych spó^czesnych fílozofów pol- 
akich, Lwów 18Z5. N. 

Liber benefícionim nazywa ú% ksi^ga, obejmnj^ca spis przywi- 
lejów i fnndnszów, stanowi%cych uposaženie koáciolów i szcz^ólowych 
przy nich istniej^cych posad koácielnych, czyli beneficjów. Eažda djecezja 
powinnaby takow^ posiadaó z dawniejszych czasów; nie wsz^dzie jednak 
docbowaly bí§. ISÍa szcz^ácie dwie najobszerniejsze u nas djecezje dot^d 
je mig%: krakoWska (ob. Diugosz) i gniežnieúska. Lipski {Decas quae- 
stíonum publ. regniy q. 1 n. 17) mniema, že dziesi^cina z dziesigcin 
prasez duchowieústwo pobieranych, przez Mikolaja V Pap. darowana kró- 
lowi Eazimierzowi Jagielloáczykowi po klgsce pod Wam^, daia powód 
do spisania L. b. djece2;ji krakowskicj. Za nim zdanie to powtóryli: Ka- 
kiekki (Miechotňa p. lOf), Ostrowski (Dzieje i ptxuva Koéc, p. II p, 2 69 
wyd. 2), Bentkowski (Hiát. lit, pol, II p. 208), Wiszniewski (Ilist. lit, 
pol. IV p. 1 1 0) i inni, lecz mylnie; Dlugosz bowiem autor Libri bemf. 
4iece^i krakowskiej nie wspomina o tém, a mówi tylko {lAb, benef, I 6), 
ie bgdi|c sekretarzem Zbigniewa, bpa krak., r. 1440 opisal; dobra bi- 
sknpstwa krak. ad memoriam et doramentum posterorum. Metoda tež, 
przyj^ta w opisie dochodów koácielnych, okazuje, že te nie byly glówuym 
i jedynym celém autora: dzieio bowiem miešci wiele aktów crckcyjnych 
i szczegófów historycznych; nadto, rok sam wskazuje, iž ta praca podj^t^ 
zostala przed ámierci^ Wladyďawa Warneúczyka. Wzgl^ žatém szlache- 
tny uratowania pami^tek historycznych i zabezpieczenia dochodów ko- 
ácielnych, j£^ niemniej okazanie áwictnoáei Koáciota i ^j^cezji krak. byly 
mu pobudk^ do spisania tego monumentalnego dzieta. Dzieduszycki (Zbig, 
Oleénichi II p. 123). domyála síq, že bpowi Oleánickiemu naležy si§ pier- 
wsza myál tego przedsÍQwzi§cia. Pierwszy tom, ob'€|jmig%cy opis dobr 
bpa krak., w r. 1440 spisany, nie doszedl nas. Kast^puy zawiera wykaz 
dochodów prelatur, kanoxgi i nižszych prebend w katedrze krak., oraz 
kollogjat ten' djeceaýi. Zaoz%l go Dtugosz r. i470-juž w starošci, gdy 
byi uauczycielem synów królewskich, i dalej prowadzit, opisujíc koácioiy 
paxaQalne i zakonue. Pracy tak wielkiej nie mógl sam podoiaó, žatém 
nia dsiwBego, že r^kopism, dot^ przechowuj^cy si^ w archiwum kapi- 
tuly krak., me jest jedn% r§k% i ci%giem pisany, lecz ma karty i miejsca 
pr6žne, przeznaczoxiLe do dopetniaú, których Dtugosz przed ámierci^ za- 
pefaiió nie zdolal. Hr. Aleksander Przeždziecki wydat to dzielo w Krá- 
kowie 1868 w trzech tomach in-4. Cfr. tej Encykl. t. IV ^. "i^b, 
W przedmowie bp Z^Xowaki opml manuskrypt. PieiYi^^ XiOm^ V^bcT v^^- 



r 
I 

I 



I 
I 



I 




Liber beneficiorum. 

latnr, kanotiji, altarji i prebend katedry knik., zawiera w^kaš"? 
hollegjat: 5sadomierskiDj, viálickiej, ktelcckicj, na Eleparzn, Bkarbimler- 
skiej, i. Michala na zamkn, w Sqc/u, Opatowie, S. JcrzcKo na zámku, 
Š. Idziego pod zamkiem, i w Tarnowie, oraz dobra bpów: gniežnieňsklego, 
knjanskiego, plockiego i Inbuskiego, w obrgbie djecerji krak. zaajdnj^oo 
Bíf, jak nieinniej azpital i ktasztor beriiariiynów v Opatowie. Drnsi tom 
miejci spis dochodón i sicz^gdly bistoryczno o kóíciotacb parafjalnjdi, 
które antor opisnjo stosowníe do podziatu djecc^i, wówczos istniej^cego, 
wymicníaj^c archidjakonaty lub propozytury i náležíce do nich děka- 
náty z košciotami parafjalnemt. Samjch ko^ciotó^ krakowskicli (prÓcz 
katedry i koUegjat, opisanycb w tomie 1) zaajdujemj tu 23. Po za sto- 
lic^ biskupi^ arcbidjakonat krak. iniat koáciolůw asi w 8 dekanatach; 
nrcbidjakoaat s^decki koáoiolów iňe w s dekanatacb; arcbidjakonat san- 
Uornierski koSciotůw 37; prepozytura wiálicka koáciolów 70; prepozytara 
kielecka koáciolów 3S; arcbidjakonat zawichostski (wymíonione 2 děka- 
náty) lioáciotów S8; w arcbidjakonaoie Inbelakim jest opisanydí koíciotóv 
paraf. ei. Sazem tom ten (II) obejmuje opisy koíciotów w S4S miej- 
sconoáciach. Oatatni tom poŠwigcony opieowi fnndnazów koáciolów za- 
konnycb, vvraz z leh bistorjq. Dzielo to jest bogatym skarbem dla }iÍ3to- 
ryka i prawmka: rznca wielc íwiatta na dannc stosunki koácielne, po- 
daje pocz%tek fcndacjí koSciolĎw i WaBztorów, czgsto pomieszcza w ca- 
toíci lab treSci wažne akty i dyplomy, a tam, gdiíe užywa wyraiów driS 
zapomnianycb, dostarcza uczonym wiele tematów do rozpraw (np. dzie- 
3Í5CÍaa in gonitwam, narok i t. p.; cf. BiblJoUl-a wares. r. 1871 t. II 
p. 314). Dia tcgo niematq przyslngí! oddaí F. Zíeliriski, gdy w S&t. 
icarsi. r. i87i t. IV p. 337 i r. i87í t. IV p, 333 objaíinU wytazy 
tej ksiggi, do stoBunków rolnych odnoszijce sig. — Jakkolwiek nio ma pe- 
wnoici, czy Dhigosz dziela tcgo dokonal poivagi^ bpa Oleánickiego lub 
rzeczypospolitej i krůla, owBzem, wigcej dowodów zdaje sig przemant&£ 
za prTwatnym tej keiQgi pocz^tkiem, to jednak tak wiclkq oddaTRta 
przj'ni%zy7ano do niej nag^, i2 vi s%dach dnchownycb i fwieckich za 
antentyczny akt erekcji powazecboie jq miano. Powodem lego byřa po 
ozeici powaga autora, a cz^Scifi potrzcba. ArcLiwa bowiom nasze, uie- 
dbaie przechowywane, w skutek wojen i czsatych požarów tak byty la- 
wsze nbogie w dawne dokumenty, iž ani kancellarje królewskie, ani wo- 
jewůdztwa i koácioly, a tím mniej rodzíny prywatne ich nic posiadaty. 
W braku wigc erekcji níywano ksiqg zwanycli libri henejleionim, kt6rc 
w treSci podaj^c npcaažcnie koíciofn, byly těm dogodiúejaze do kopjo- 
wania. Biaknpi teí i kapituly mieli notarjiiszów i archiwarjuszůw przy- 
sj^gtycb; tycb vt\%c wiara zastupovala aiitentyki, opatrzone pieczgci^ 
i podpisem nrz?dn. Dia tego to tak málo dziá ogl^damy po arcbiwach 
koéciolnycb doknmentów w orjginalacb, bo doá6 bylo wolg bpa zapisafi 
rík% notarjnsza w odpowiedni^ ksi^gg. Tak bylo w koácielc i w krajn. 
Průžno gzukalibydmy dziS rekopismn synodu z podpisem bpa, atc tei nie 
znajdziemy i autentykn nstaw sejmowych. Inne djeceije, po krakowakiej, 
zdobyly si^ na Z. i- dopiero w XVI w., a to z iiaBtfpiij%cego powodn: 
.lutjuBz II pozffolil (1S05} na zostawienie Snigtoptetrza yi krajů przc2 
lat 10, dla powctonania szkdd, przez tatarów Polsce poczynionych (Thei- 
ler, 'Mon. PoJ. U 803); pottím Leon X (isii) postanowit, zoby dncho- 
wSeiistwo polskie žloiyio 40,000 dotatňvj na ^'jlcaiíTWi lastawicnych důbr 




Liber benefíoiorani. 187 

królewskich i ostanoivieiiie statej obrony krajů pko muzuimanom (cf. ib. 
p. S6i). Zt^d okázala si§ potrzeba dokladnego spisania ówczesnych do- 
chodów benefícjów koácielnych, žeby przy pobieranin kontrybucji spra- 
wiedliwolšó zachowaó, žeby ani ubogie beneficja nadto obci^onemi, a^ni 
bogatsze máto taksowanemi nic byly. Stany rzplitej dopiero r. 1527 po- 
lecity otak&owanie dobr koácielnych (Volum, kg, I 48 1), t. j. wtedy, 
kiedy one przez dnchowieústwo samo oddawna opisane i oszaoowane byty. 
Jqž bowiem r. 1510 za bpa Lnbraňskiego powstat Liber benefic to- 
rům (Liber retcucatúmum) dioecesis poananiensis; wiadomoáč o nim 
podat k9. Lukowski (Bozprawa o Lib. benef. Jana Easkiego w Eocznik. 
tow. prztp, nauk poznaň. t. X 1878 r.), lecz miaí pod rgk% tylko t§ 
cz§šč, która obejmowata děkanáty: poznaí&aki, pyzdrski, obornicki i s^- 
siednie; przypnszczaé zaá naležy že i archidjakonat warszawski w podo- 
bny sposób opisanym zostat, jako nalež%cy do djecezji poznaúskiej. Po- 
dobny ksi^g§ miala i djecezja kujawska; sporz^dzon^ ona by ta r. 
152 7, lecz nie dtugo zagin^ta: jnž bowiem r. 1584 za bpa Roždraže- 
wskiego robiono poszukiwania wzgl^dem niej i mgdzie nie znaleziono. 
Z fragmentów, jakie síq przechowaty w aktach bpa Stan. Eamkowskiego, 
"widač, že przy opisié probostw kierowano 8i§ jedynie myál^ taksy: po- 
dáváno bowiem ogóIn% wartoáč dochodów koácielnych, bez wymieniania 
fródet. Cenniejszym jest Liber benefiaiorum Jana iSaskiego (Jóhannis 
de Lasco), arcybpa gniežnieňskiogo^form^ swoj^bardzo do Dtngoszo- 
wego zbližony. Spisanym byl z polecenia tegož arcybpa mi§dzy r. 1611 
a 15-28; w wypisach jednak nrz^dowych kapitnta zwykta kts^é rok 1521. 
Obejmnje dwa tomy: jeden przechownje síq w archiwum kapituly gnie- 
ánieňskiej, drugi w konsystorzu kaliskim. Opis jego podal ks. Eukowski 
(L c. i w czasopiámie Warta r. 1874 n. 1 — 4). Každý archidljakonat 
opisanym byl przez innego delegáta, najczQáciej archidji^ona swego, po- 
dhig formy, przez arcybpa podanej. Opisy tezawieraj^: miqscowoáé, pa- 
tronát, nazwisko ówczesnego plebana, wsie skládajíce paraQ§, czy jest 
wikarjusz i szkola, jakie role nalež% do plebana, jakie do szkoty, jakie 
daniny skládaje kmiotkówie, jakie obowi^zki ci%ž4 na zagrodnikach, go- 
icinnych, mlynarzach, jakie i zk^ dziesigciny pobieral pleban, wreszcie 
ogólne oszacowanie dochodów i wysokoáó éwl^topietrza. Archidjakonat 
kaliski opisany nieco w odmiennej formie, lecz oznaczenie dochodu sta- 
nowi glówny cel pracy. W ten sposób opisanych jest przeszlo 600 ko- 
áeiolów parafjalnych; brakuje opisu archidljakonatu kamieúskiego i ko- 
ádolów zákonných. Szacowny ten zabytek ma byó wkrótce drukiem oglo- 
szony. Liári retaxaUonum v. beneficiorum takiej samej užywaly powagi, 
co Liber beneficiorum Dtugosza; zast§powaty przeto oryginalne erekcje 
i akta donacyjne. Lipski (Decaa quaestían, qu. 1) áwladczy, že za jego 
csasów s^dy królewskie uznawaty je za godne wiary i nadaly im powa- 
gi dokumentów prawnych, zanim sejmr. 1685 orzekl: «ižduchowni libris 
beneficiorum na dobra ázlacheckie dowodzič nie b^d^, krom poáwiQtnych 
i dziesi^cin" ^). R. 1868 b. senát kazaí je przyjmowaé jako dowód pra- 



') 8pór ospójnik i rozstrzygn^l Cttíciki f O dnemfcinach w poŘDUáth^Á^^^sn^. 
7). Prawmcy w królestwie i teizat zawaze rozumieli, to VotuAi^Xac^'^^ t. Y^^b 
mówi o grande pošwlftnjrm (t, j prsy erekcji ofiaToiianyin^Q&Q\oWtrL^\^^xvftr 
tifcinie. 



l^^ Uker 

^17 * Inka za^iiiorijcii erekci: i Ob. Prz€j^d kaLdícH, Warsz. 1663 
r, p. 44i;. W PmjAch od r. is2é lo-izyrr 5i§ !p<^, akonoone przy- 
zsLíc^^nn povag; pr^w^ej kil^om teaeici.run. W bliakiém bardzo po- 
kre9i6u3tvíe z ksi^^gaLci heneňcUjTuSi p«:2ostaj:| Zďn' cúiCatiVmEcra <ob. 
Wí27t7; i Lilri priisiltgiorujK. Te o^tatnie, wLiáciwe kapitulom, ob^ 
»&^ kopj^ davnfch djplomów krúleií skica i in., nidaj^^ch dobrom 
b^;2» i kapltoiafm róžae lAski i przT^ileje; wrwolatj je sejmy za Zy- 
gznunu Ao^osta, gdy sziachta zac2í^la sii^ domagač okazania wszeikich 
d^kďt&eatów, na jakich si^ opieraÍT dotTchczasowe swobody dachowien- 
%tira, jako to: svážeme spraw swych podwladnych, wolnošé od podatków, 
od zací%^ wojskovcao i t. p. Kopjarze takowe, staraimie i zwykle w par- 
í^amíaowej ksí^dze ápisane, potwieTdz^uie byly przez królów. Tak Lib. 
phfík-fporam bpatva krakowskiego zatwierďzoay byl r. 1548 przez Zy- 
^rzannta Augusta, — pozoaúskiego przez Stefana Batorego r. 15 76 (Boz- 
j/rav:y i tjďatcozd. z p<'SÍedzeři urydzialu JásUrr.-filol. akademji umiejetn.^ 
t. IV p. I88j, — knjawskiego przez Zygmnnta III r. 16 ii. Prócz tych 
kaí%g, opatrzonycb podpisem i piecz^ci^ królów, maj^ kapituly uasze 
flawoícjizc ksi^i przipciUjówy pochodz^e z XV w., dla prywatnego zapewne 
užytku w czeénie sporz^dzone. Takie te2 posiadaly klasztory, zwlaszcza cy- 
')V;niów, I>enedyktyn6w i inne, opatrzone hojnie wsiami. Djecezja knjawska 
po^tía^iu jcszcze ksi^^ zwan% Liber erectionum. Obejmnje ona kopje 
/4ipÍHÓw fnndaazowych dla košciolów, oltarzy, szkól, bractw i szpitali, nie- 
kiedy samé oryginaly 3% wszyte. Ksi^a ta pochodzi z czasów bpa Rozdraže- 
wskíego. Akty zapisowe s^ w ni^ przcnicsionc zapewne ze starých i nad- 
[isutycb doknmentów, gdy^ tu i owdzie opnszczone miejscc swiadczy 
o njcczyfcelném ich piámic. Póžniej kapitula kázala w ni% wpisač nposa- 
ženio koáciolów parafjalnych, niew^tpliwic z wizyt dawnych poczerpni^te. 
KHi^*ga ta nie ma z góry obmyslanego porz^dkn; po czasach bpa.Rozdra- 
žew8kiego róžn^ r^k^ pisana, z licznemi próžnemi kartami. X. Z. Ch, 

Liber diurnus (Ksi^ga codzicnna), z wieków šrednich pochodz^y 
formularz kaucellarji rzymskiej, obcjmuj^cy aryngi, czyli wzory róžnydí 
aktów urz^dowych, wysylanych z kancellarji papiezkiej. Jak Ordo roma- 
nuš (ob.) zawiera formuly czynnošci liturgicznych, religijnych, tak L. d. 
ma formnly czynnoáci administracyjnych, juryzdykcyjnych, sprawowanycli 
przez Papieža i jego kurj^. L. d. dzieli sig na 7 rozdzialów, a kaž4y 
z nich ma po kilka tytulów. Rozd. I, Indiculus scribendae epistolaey ma 
formuly listów papiczkich do cesarza, cesarzowcj, patrycjusza, egzarchów, 
kousulów, królów, patrjarcbów, arcybpów Rawenny i t. d. Rozdz. II, De 
ordinatione Summi Pontificiě^ traktuje o wyborze i éwl^ceniu Papieža 
i o lištách z tego powodu pisz%cych 8i§ do cesarza, egzarchów i t. d. Rozd. 
ní, Ve ordinatione episcopi suburbicarii a Summo Pontifice^ równiež o wy- 
borzo i konsekrácji bpów podmiejskich (suburbicarii). Rozd. IV, De usu 
paUUy formnly udzielania palljusza. Rozd. V, De praeceptia Summi Pantí- 
Acie ad epUeopoa suae ordinationis^ de eacris locie et Sanctorum reUquiis^ 
zawiera 2^1 formuly listów, których treáci% jest zalatwienie nieporozumieů, 
xnog^cych zajéó mi^ďzy Papiežem a biskupami, przes niego áwi^conymi. 
Rozdz. Ví, De rébus ecclesiae procurandis et alienandie^ formuly plenipotencji 
do zarzi^n lub alienacji dobr košciola rzymskiego. Rozd. VII, Diversa pri- 
vůšpia apoětoUoae auctoritatia coneeaaa monaateriia^ diaconiia et menodockUa^ 
formuiy pnjrvriiejów^ nadawanych korporac^om i instytntom relig^nym. 
-£> d Jeat wBžnjrm pomnikiem, do^odz^cym^ ^^^^ \vt«s«^ ^\a\\^ k^^Mt. 



Liber díurnus. 189 

wykonywaía wtedy, kiedy on po^FStal, a nawet i dawniej, i przeto ozna- 
Gzenie czasu, w którym on powstai, nie jest rzec2% obojQtn%. Zbieracz 
tych aryng nie byl; kto inny, tylko jakiá officjalista kancellaiji rzym- 
skiej, któremu to bylo potrzebnóm. R^kopism paryzki Libri diumi, o któ* 
rym nižej powiemy, pocbodzil, s^dz^c po piámie, jak éwiadczy Garnier, 
z wiekn YIII. Nie póžaiej tež bezimienny ów kancellista go zebra}, jnž 
to 2 iistów á. Grzegořza I, z listów Damazego I i in. Papiežów nad Aga* 
tona (t 682) nie zna póžniejszycb (ob. Professio fídei secnnda w cap. 
II tit. 9 i Indicnlam Pontifíc. ibid.); ostatním cesarzem jest dlaú Eon- 
stantyn Pogonat ^f 685. Indícnlmn cit.)) egzarchat rawennatetiski, znie* 
siony r. 761, jeszcze istnieje, bo s^ formoly listów do egzarchów (cap. II 
tit. 1. 4. 6). Z tego wnosió trzeba, že Liber diurnus powstai przed r. 
751; póžniej jož nie miatyby racji bytu listy do egzarchów, z zawiado- 
inieniem o ámierci Papieža jednego i elekcji drngiego. L. d. byl w užyciu 
až do w. XI, t. j. do zmiany stosnnków Stolicy Apost. za Grzegorza YII. 
Znali go jeszcze póžniejsi nieco kanoniáci (np. Iwo z Ghartres wspomina 
o nim w swém Decret. part. IV c. 132), lecz w nástupných czasach 
poszedl w takie zapomnienie, že o jego kiedykolwiek istnieniu pow%tpie- 
wano* B^kopism spoczyw^ dlugi czas nieznany w Rzymie, w klasztorze 
cyBtersów á. Krzyža m Jerusalem. Tam go odkryl tameczny opat Hila- 
rion Bancatos, ok. r. 1645, i požyczyl Lnkaszowi Holsteniusowi, który 
prsepisal wszystko przez jedn% noc. W tymže prawie czasie uczony je- 
zaita Jakob Sirmond w jeznickiém collegium olaromontanum (póžniej koť 
Isgfutn Ludwika WieUdego) w Paryžu znalazl dmgi r§kopism lÁbri diumiy 
pochodz^cy z w. VIII. Holstenins, za poárednictwem kardynala Franci- 
szka Barberini, w r. 1646 požyczyl tego egzemplarza, > lecz užytka ža- 
dnego zeú nie uczynii; z r^kopismn tylko rzymskiego wydrukowal for- 
mnlarz w Bzymie 1650 r., w drokami 6ríniani'ego, in*8. Objaánienia, 
a acwlaszcza do n. 84, gdzie jest wyznanie wiary, skládané przez nowo 
obranego Papieža, a pot§piaj%ce Honorjnsza Pap., quia pravte haereU" 
eorum aseertionibufi /<nnentum impendit^ obieoal dač póžniej (ob. Boziéree^ 
w now. wyd. LiM dtama, wstQpu rozdz. IV). Z powodu tego braku 
cmzorowie r^mscy powstrzymali ogloszenie líbri dinrni; a gdy Holste? 
oias unari (1661) i nie pozostawil nic pod tym wzgl^dem w papierach 
swoich, caly naklad, bez ostatniego arknaza, zložony zostal w bibljotece 
wafykaňski^ (1662 r.). Niewiedz^c o tém wszystkióm, Garnier ogloail 
dnddem paryďd egzemplarz z objaánieniami, p. t. Liber diumua Romano^ 
rvm Fonttficum ess arUiquiesimo codice ma, nunc primům in Uteem editue 
opera ei eUtdio Joan. Gamerii^ Parisiis 1680 in-4. PoblikacJQ tQ pos%* 
dzimo w Rzymie o sprzyjanie gallikanizmowi, dla tego wydawcQ (o. Gar- 
nier) wezwano do wytlumaczenia síq. Garnier w drodze do Rzymn omar) 
(w Bolonji 26 Paždz. I68i). Mylnie jednak twierdz%, jakoby wydanie 
jego bylo w spiaie (Index) ksú|g zakázaných i jjG^oby Rzym przeszkadzal 
wydanin LiM dtumť, wstydz^c síq przyznaó, že wybory na Papiežy po- 
twierdzali cesarze. Liber dinrnns pisany byl wtedy, gdy byzantyjska 
przemoc panowala w Eoáciele, a przemoc ta byla dobrze wiadom^ w Rzy- 
mie w XVII w., i ani myélal ktokolwiek jej zapieraó lub taió. Gdybyta 
byla przyczyna, toby mnsieli w Rzymie taió Inb zniszczyó pisma Pawla 
djakona (ob.) i Anastazego bibljotekarza, bo w nich y^^sucz^ ^\%^^\ \^R^ 
o podleglošci Stolic/ ÁpostobkieJ wzgigdem cesarzy koncXp^ůt^ii^O^- ^^ 
piež Beaedfkt XUI pozwoUt wydobyé z ukrycia wydv^^ TSLo\^\«i4'^^''^ 



H 190 Liber diurnus.—Liber pontifioalis. ^| 

i rozeslali ie bibljotekom i uczonvm nieklilrym. Z tvch to BZCzatkĎw^^ 



I 



i rozeslali je bibljotekom i uczonym nieklilrym. Z tych to BZCZ^tkĎwl 
jakotci z wydania Garnioťa i zdodatkňw Mab!Hou'a (w Mu«tum Ital. V 
U par- 11. p. 82) pDS!:ta edycja Gotfryda rioffmauna (w JVona seriptor. 
et monuiiieTttor. colhctio, Lipak 17 31 — 173S t. 11) i J. Rieggeťa (w Wie- 
dniu 1362), Niedíngo potom w samým Uzymie wydobyto z nkrycia 
arkusze wydasia HolBtenjuszo^Tego i, dodawazy ostatní arkoBz z Garaier'*, 
pnszCKOno W obieg p. t. Liber diurnus fíomanorum Pontificum ř.r a»ťi- 
quitaimi' codice mantitcripUi nunc primům in lucem edilus, Romae, typia 
Vannaci, iTi8, ctiociaž rzeczywiácie dawniej i kto inny drukowaf. Do 
Qonego wydania zabral sig o. Zaccaría, lecz napisat Iflko naín^ przed- 
raowg do nJego {Vísaeriatio praefiminaría w BižtUotheca Rituálů, t. II p. 
II. disB. 2-a od. Uomao. I78i). Bonix (Tract. Aq priacipíis juris can., 
Paris. IS&S) £ niej zaczerpn%} to, co podajc o tym formulann. Ostatnic 
wydaaio sporz^dzil EugCDJusz de Hoziěrc; Liber rfíumue vu Jtecueil Jšs /oT' 
faules uniteet par la ehancellerie ponti/lcate clu V au XI siicle, publie' ďaprit 
le manuscrit dt» arckieet du Vatíean anec le» notes et disaeríalion du P, 
Garnier el U commentaire inédtí de Baluze^ Parjž 1868. X. W. K, 

Liber Ponltficalis, ktArego nie trzeba braó za jedno z PonHfieeňe 
(ob. Pontyfikal), zawiera íywoly Pftpicíy z picrwsKych IX iríekůw Ko- 
íciola i dla tego noai takže tytnly: Gesta rmnanimim P<mtiJ\cum, Liber 
^eatorum Prmtificalium i 1. p. JuZ iaHalogou-Í Felikta IV (ob. tej Eno, X 
182) niektórzy nowsi pisarze (np. De Jloeai, Róma sotterranea, passim) 
t? nazwe nadajn; e; w nim bon iem oietylko zwykle katalogowe notatkí 
o dacie objgcia rz%dów, o dacie émierci, o dlugoáci ponlyfikatn každego 
Papieža, oo maj^ innc katalogí Papiežy, ale takí« wíadomoéci o wažai^- 
dzych poBtanowieniacb i czynach tycbíe Papicíy, o donacjach dla bazyiik 
rzymakicb, o Ikzbie wyíwieoonycli przez každego Papieža bpów i innycli 
docbonnycb, o przeniesientach ÉS. relikwji i 1. d. Ivecz poapoíiciej i od- 
damia pod iraieniem L. P. roznmie siy dzielo, w ktAréra, oprócz wiado- 
moĚci w katalojfu Feliksa IV zawartych, s^ jcBzcze niektůre inne o Pa- 
piežacb szczególy, z kontynnacj^ o nast^pcach Feliksa IV (| 53o r.). 
Žywoty Papioíy pierwszych siedmiu wiekón, od é. Piotra až do Sisin- 
ninaa (f 70S), sq bardzo krótkie, málo co obszerniejaze od ij-wotów ks< 
taloga Fclikšowego; dopiero odKonstanlyna Ipaezynaj(tc(wstqpil r. <0H), 
autor, a raczej antorowie opowiadaj% obszeraicj, tak, iž pranie calf hi- 
storie spůtczesn^ písz^. Zanim powicmy, jakini sposobcm i kiedy powsUt 
L. P., musiiay wpri6d nadmieaió, 4e ze znaných jego okolo 1 1 kóde- 
keów czyli r^kopisniów (ob, ks. Duthesne rozpraw§ o L. P. w Bibtio- 
thtqve dea ícoles fran^aiees ďAlhinee íí de Eoiot, annóe 1877, I fasc. 
IřBjyi 1877) najdavniejszy, znajdnj^y sí^ we Florencji, pisany pod ko- 
niec w. VII, zawiera historj^ Papieíy tylko do Leona II (f 683), Dmgí 
po nim oo do staroSytnoÉci kodeka ueapolitaíski (opisany ap. Pertt, 
Archiv, der Gcsoliscb. fOr ftltero dentscbe Geschichtskundc, t. V p. TO.. 
HMinoTer i8í4), pisany takíe w koůcu w. Vn, koficzy Bíg wprawdtíe 
obecoio na Anastazym il (f 498), lecz pierwotnie mia), zdaje sif, do- 
prowadzone dzieje až du Konona (f 6H7), bo na poczqtkn jego znajdu- 
jucy 8Í5 regestr Papieiy, pisany t^ samq r^k^, co caly rekopism, tegoí 
Kouona ma jako ostatniego Papieža, a po nim zostawicne jest wolae 
miQjsce dla wpisywania jego nastepców. Trzcci r^kopism (cod. LeydensJí 
Voiaianns) z koňca w- VIII ma ten sam tekst, z konlynoacjq do Stefana 




Uber pontifícalis. 191 

III (t 7 5 7). I to zdaje si§ byc redakcja ostateczná, bo inne kodeksy, 
Inbo byly pisane w w. IX, jednakže koúcz% síq takže na Stefanie III, 
a nast^pców jego, z maiym wyj^tkiem, nie opisuj^. Jož wíqc z tego sa- 
mego wnosiéby naležařo, že L. P. powstai w drugiej pólowie w. XUl. 
S^ jednak élady, že rozpoczgtym byi nieco wczeániej. Jak juž nadmie- 
niliámy, žywoty pierwszych Papiežy až do Sisinniusa (f 708) 8% krótsze 
i styl w nich jednakowy; dalsze s^ obszerniejsze i stylem nieco odmien- 
nym. Zt%d wnosióby nalézalo, že pierwsz^ czqšó opracowal jeden aator, 
íyj^cy w pierwszych latách w. VIII. Potwierdzaj% to dwie zapiski w žy- 
wotach: Leona II (f 688) i Konona (f 687). O Leonie II mówi autor: 
•Hic suscepit sanctam sextám synodům, quac per Dei providentiam nuper 
in regia urbe celebrata est.** Szósty zaé sobor powszechny odprawit si^ 
w Eonstpolu r. 68 1. W žywocie Konona opowiada autor, že wyprawio- 
no z Rzymu poselstwo do egzarchy rawennateňskiego, z zawiadomieniem 
O wyborze Papieža, Jak to jest w zwyczaju:" ,»et missos pariter uua 
cum clericis et populo ad excellentissimum Theodorům exarcham, ut mou 
est^ direxernnt." Tak o zwyczaju, jako i8tniej%cym, mógi mówió tylko 
antor, pisz^cy w pierwszej pólowie w. VIII, bo póžniej (r. 752), gdy 
Aiistulf, król longobardzki, wypgdzil egzarch^ Eutychjusza i egzarchat zostal 
tém samém zniesiony, powiedzialby: ut mos erat. Wszystko wíqc za tčm 
przemawia, že L. P. pisanym byl wkrótce po soborze VI powszcchnym, 
kiedy egzarchat rawennateňski istnial jeszcze. Prawdopodobnie autor, spól- 
caesny Leonowi II (f 683), pod tymžc Papiežem dzi^o swoje rozpocz^l, 
a póžniej je kontynuowal až do Eonstantyna I, t. j. do r. 7 08, jak 
o tóm jednoáč stylu w tych wszystkich žywotach s^ié káže. Gdyby po- 
daná przez kardyiu^a Humberta (w Eespansio contr. NiceU) wiadomošó, — 
te pošlo wie Agatona Pap. na soborze powszechnym VI (681 r.) cesa- 
nowi Konstantynowi, na jego pewne wzgl^dem Mazy á. pytanie, dali odpo- 
wiedi ex gestís pon^ficaUimB^ — byla prawdziw^, to uložonie Lihri P. na- 
kžaloby odnieáó do czasów przed-Agatouowycb. Lecz pisz§c to Humbert 
mi^ przed spb^ zapewne jakieá podrobione akta synodu VI; w autenty- 
coiych bowiem greckich pytania, jakie mial zadaó Konstantyn, nio znaj- 
dnjemy, a i w L. P. takže nie ma tego, co legaci papiezcy rzekomo od- 
powiedzieli. Autor pierwszej, najdawniejszej cz^ci L. P., od é. Piotra do 
Eonstantyna wyl^cznie, miat przed sob^ katalog Feliksa IV i ten prze- 
piaal po wi^kszej czqící doslownie, szczególniej ohronologiczne noty: te 
axne bowiem imiona konsulów, jakie ma katalog Feliksowy, gdy oznacza 
wst^ienie na StoUcQ i ámieró Papieža, znajduj^ si^ w L. P.; gdzic zaé 
pierwszy tego nie podaje (od Damazcgo I do Symmacha), tam i nasz autor 
dat nie oznacza. Leez katalog Feliksowy niewszystkie ma wiadomoáci 
podané przez L. P., nadto, wtym ostatním mamy žyciorysy Papiežy, žy- 
jl^ch po Felikfiie IV w ci^ffu lat blisko 200 Cod 580 do 708), czego 
takže nie ma w pierwazym. Žródlo jednych i drugich wiadomošci nie za- 
mze možná oznaczyé. Autor nasz žyl w Rzymie, jak to widaó ze slów 
jego w žywocie Sisinniusa Papieža: .Erat constans animo et curam agens 
pro habitatoribus hujua civitatis;** mial tež przystgp do archiwum Sto- 
hcj é., bo Bi§ powoluje nanicktóre dokumenta tamže znalezione, „quod 
archivo Ecclesiae cotinetur* (w žywocie Leona II), — .quorum chirogra- 
Ifhiis archivo Ecclesiae detentus est" (w žyw. Jana V). W ogólo wi§c 
iBÓwi%c, korzystal z archiwum Eošciola rzymskiogo, z napisów, których 



192 Uber poDtíficalit. 

w Rzymic byla znaczna liczba i z któremi, o ile ich dot^d odkrjrto, L. 
P. zawszc jest zgodnym; korzystat z ustnej tradjcji o Papiežadi, niedawno 
przcd nim zmarfych; z aktów m^czeňskich, z Jakichá može žywotów, pó- 
žnicj zaginionycb, o których nawet glucba wieáč nas nle doszla; wreszde, 
mianowicie co do najdawnicjszych Papiežy, z apokryfów takidu Jak np. 
Clementina (ob. tej Enc. X 389..) i in. Dalszc žywoty od Pap. Eonstan* 
ty na až do Mikolaja I (f 86 7), a t7 niektórycb r^opismach až do Ste- 
fana VI (t 89 1), wedhig wszelkiego prawdopodobieústwa, pisane byly 
przez róžnych spólczesnych autorów, može i na rozkaz pojedyúczych Pa- 
piežy. Autorowie ci nie s^ wiadomi, podobnio jak autor pierwszej cz^ád 
(od š. Piotra do Konstantyna). Jedni w pocz^tkowych žywotach až do 
Libeijnsza chcieli widzieó r§k§ Damazego I Pap.^ twierdzenie swoje opie- 
raj}|c na dwóch líštách, zwykle w r§kopismach L. P. na pocz^tku kla- 
dzionycb: w jednym i, Hieronim prosi Damazego, žeby opisal dzieje 
swych poprzedników, w dmgim odpowiada Damazy, že proábie tej uezy- 
u\\ zadoáč. Drudzy, jak Bellarmin, Baronjnsz, a za nimi wielu innych, 
znalazhzy nicktóre r^kopismy Lihri P., z dodaným na koúcu žywotem 
^likolaja.I, mylnie Anastazemn bibljotekarzowi przypisanym, cafy Liber 
P, za dzielo Anastazego uznalí, w skntek czego potem niejednokrotnie 
i w dmkowanych edycjach imi§ tegož bibljotekarza jako antora Libri P. 
figurowařo. Tymczasem žáden z dawniejszych pisarzy, ježeli si§ kiedykol- 
wiek na L, P, powolywat, nie cytowal go pod imicmero Anastazego, ani 
Damazego. Co do Damazego nadto: styl L. P. tak jest nieokrzesanym, 
>.e žadn% mian^ z pi^knym stylem Damazego pogodzič sig nic da; listy 
zaá Damazego i Hieronima na pocz^tku L. P. przepisywane, s) podro- 
bionemi, jak to powszechnic krytycy nznig^. Go do Anastazego wreszcie 
(losyé przypomnieé, ie s^ r^kopismy L. P, z wiekn VTI i Vin, podczaa 
gdy Anastazy žyl dopiero w IX w., a antorstyro Z. P. zacz^ przypi- 
sywač mu dopiero w XVI w. W wieku XII kontynuowali to dzielo: Piotr 
z Pizy (ob.), Pandulf z Pizy (ob.) i Bonizon (ob.). Kontynuacja dwódi 
pierwszych przez dhigi czas uchodzita za dzielo Pfotra OuiUerma (ob.), 
Bonizona zaá za dzielo Cencjusza (Honoijnsza III), póžniej za Mikt^^ 
Roselli (w XIV w.), gdy tymczasem tak Piotf Guillermus jak Gencjuas 
i Roselli byli tyiko przepisywaczami, nieautorami. Gzy pierwsza, ni^da- 
wniejsza czQŠé L. P., równie jak i nástupné byty pisane powag) pabU^ 
czDi|, z polecenia samých Papiežy, rzecz% jest w^tpliw), chociaž tego 
dowodzi Watterich (Pontiff. rom. vitae t. I, prolegom.). Pewném jest 
tylko, že gdy raz Liber Pont. sig ukonstytuowa! (najprzód w katalogQ 
Feliksa IV, potem w obszerniejszej recemyi w koňcu w. VII), nastal 
zwyczaj, rzec možná, publiczny kontynuowania go, czego dowodem s^ 
kontynuacje od *w. VIII coraz nowej r§ki. Dodaj^c zaá kontynuacje, auto* 
rowie tem samém przyznawali powagQ dzielu poprzedniemu, juž istniejf- 
ceniu, a tak L. P., ježeli nie de jure, to dc facto nabieral powagi do- 
kumentu publicznego, Wydania L. P.: najdawniejsxe ap. Orabbe^ Con- 
cilia, Colon. 1588; ap. BiniuSy Goncil., Oolon. 1606; pierwsze osobné 
wydanie p. t. Anaetaaii Bibliotheearii Vitae seu gesta Summor. Pontif., 
ed. J. Busaens S. J., Mogunt. ieo2 (w dwóch egzemplarzach tego 
ifydania na s. 29 s wtr^cona bc^ka o Joannie Papiežycy, w innych jej 
n/e jna): nast§pDe: w Anaatasii Biblicih. Historia ecclesiastica, seu Chro- 
nograpbisk trípartítBj curante Cw. Ant. "Ea^itoto, lř«ra. v^Q^, Vene- 



Liber pontifioalis.— Liberalízm. 193 

tiis 1 7 2 9 (stanowi cz§áč publikacji p. t. Byzantinae historiae scríptores); 
Anasiasíi Biblioth. Vitae romanorum Pontif. nunc tertium prodeont, cum 
auctario vari^tium lectionum desriptamm per Luc. Holstenium et Emman. 
a Schelstrate, additis etiam pluribus collectis a Fr. Penia, servata ubique 
divisione sectionum B. Millini, cum praef. ete. opera et studio Fr. 
Bianchini, Romae 1718— 1786, 4 v. f. (w tomie I tekst tíařy Libri 
P. z warjantami; w II i III tekst uryrvkami z objaánieniami; t. IV wy- 
danj po ámierci Fr. Bianchini, przez jego brata Józefa, obejmuje Prole- 
gomena, Notas varior. i dokumenta; obiecany byl; jeszcze tom Y, lecz 
nie wyszed}); wydanie Bianchini'ego z rozprawami etc. przedrukowal Mi* 
gne^ PatroL lat. t. 127 i 128; tekst zwydania Bianchini*ego, z warjan- 
tami nowo odszukanych r^kopismów, powtórzyl Muratori^ Scriptores rer. 
ital. t. III (17 24 r.). Wydanie p. t. Liber Fontificalia aeu de gestis Ro- 
manor. Pontif. ed. J. Vignolius, Romae 1724—56, 8 vol. in-4, naj- 
wi^cej cenione, z powodu že Yignoli najwíQcej r^kopismów porówna); 
zarzucaj^mu jednak samowolnoáč w poprawianiu tekstu. Dr P abst, przed 
kilku laty zamierzaj^c daé krytyczne wydanie L. P. w Fertz^a Monu- 
menta Germaniae historica, porównaí wiele kodeksów (ob. Lipsvua^ Ghro- 
noL der rOm. Bischdfe, Kiel. 1869 p. 8 8), lecz zgin^l w ostatniej wojnie 
francuzko-pruskiej (16 Sierp. 1870) i nie wiemy co si§ stalo z przygo- 
towanym przez niego materjalem. Ob. Em. a ScheUtraie, De antiqnis 
Romanor. Pontificum catalogis ex quibus Liber Pontificalis concinnatus 
sít et de Libri Pont. auctore et praestantia, Eomae 1692 (to samo ap. 
Miffne^ Patrol, lat. t. 12 7; ap. Muratori^ Scriptor. rer. ital. t. III), praca 
ňader gnmtownie zbijaj%ca antorstwo Anastazego bibljot. i innych; — 
AJUserra Notae etobservatt. in Anastas., Paris. 168O (powtórzone w wy- 
danin Bianchini'ego et ap. Migne 1. c); Ciampini^ Examen Libri Pont., 
Romae I688 (i ap. Muratori 1. c); Mock, De donatione a Garolo M. 
Šedi Apostolicae a. 774 oblata, Monasterii I86I p. 6...; JJuchesne, roz- 
prawa na pocz^tku tego art. przywiedziona. AT. W. K. 

Liberalízm (1. Liberalizmu poj^cie^ 2. rodzaje^ 8. zasadnicze kiam- 
atwo i bi^y: a) ateizm^ b) antychryatjanizm^ c) bledne pojede cziowieka^ 
d) Ufdne pojede epoUczeústwa. 4. NastfpBtwa liberalizmu w dziedzinie 
umyUowej: a) stfstematyczne zbydl^canie rozumu^ b) úpadek nauk^ literatury 
i eiiuk. 5. Nastfpstwa w sfér ze spoieczeňskiej, 6. Liberalizm katoUcki. 
L Liberalizm jest to doktryna, glosz^ca zupeln^ niezaležnoáó wolnoáci 
hidzkiej, a tém samém przecz^ca wszelk^ nad czlowieka wyžsz% powagQ 
w poraidku umyslowym, religijnym i politycznym. Jest tedy liberalizm 
ostateeznym rozwini^ciem pychy ludzkiej pko miloáci Božej i ostatnim 
wysilkiem stworzenia rozumnego pko opiece i kierownictwu swego Stwór- 
cy. Zasadniczym symbolem liberalizmu jest gioána z czasów wielkiej re- 
wolncji francnzkiej deklaracja praw czhuňeka. Wprawdzie, po dlugich 
rozprawach, zgodzono si§ umieáció na czele tej dekUxracji imig Istoty nsj- 
wyiszej, ale, zgodnie z deizmem Rousseaďa, ehoé w pierwszym wierszu 
tego aktu uznáno istnienie Stwórcy, zaprzeczono go calym tym aktem. 
Od cziowieka wywodzi si^ tam wszelka wladza (art. 8); myál i slowo s^ 
Bajzui>elniej niezaležne; každý cziowiek može nietyiko wewn^trznie odrzu- 
eié Objawienie Bože, ale nadto može jeszcze podkopywaó Je^o ^qhi^*^ 
w umyále swych bliinicb; wolnoéé tg ogloszono za naisiaco^m^^^^^ \ít\í.^^ 
macjkl T, XII. ^ 



I 
I 



194 Liberalizm. 

citowiecie (art. ii); religia chTzešcjaúaka w oczach spoleczečstwa Edfl> 
gradovrana do znaczenta innych, btgdnych kultów rcligijiiy'^'! (^ť '*^)- 
Bóg tedy, podlng tego aktu i nszystkich jcgo zwoleoiiikón, nie jest pa- 
nem ani yi porz^dkn mnjstowyiu, ani ir porzq,dkn religijnym, aai w po- 
r2%dku polityciínym: ne wszystkich tych trzcch sférách panem jest czlo- 
wiek. Líberalizm jest m^a prosty i zupctnn acgacj^ nauki katolickiej, 
glosz^cej panowanie Boga we viBzystkich tych sférách, w którycU bt^d 
liberalistonaki gtosi aiepodlegtoéč czlonieka. Nowa ta herexja podkopujc 
nie ten ju2 lub úw artykul wiary, ale sam^ tvíary podatawg; w gruacie 
rzeczy zaprzecza ona nEzelk^ prawd^, skoro przyzuaje rozuinowi prawo 
wyinawania wszelkiego bl^du: jest to za|ielny i radykalny aatycbrystja- 
nizm. Logiczuie nie ma írodka poniigdzy těmi dntema doktrynami: jeíeti 
chrystjanizm jest prawdi|, líberalizm masi byi^ fahzem ne wEzystkich 
Bwoích postaciach. W porz%dkn umystonym rozum ludzki nystepujc bun- 
tovrniczo, ježcli nie chce nledz rozumowi lložemu; n porz%dicu religijnym 
wolnoič nic može bez popetnicnia wyst^pkn odrzucit: obowi%zkón, jii^e 
joj oznajmia powaga ustanowiona od Doga; w porz^dku polityczuym nie 
raože byó godziw^ rzeczy opicraé 8i§ wladzom prawym; wreszcie, w po- 
rz^dku poli ty czno -religijnym spoteczeůstwo áwieckie nic moie núei prawa 
tamovanía dziaíabioáct powagi duchonnej. Z drugiej znów strony odrzu- 
ciwBzy ponage, jak^ Syn Bo2y ustanowil na ziemi, aby jcgo zast^powata 
miejace, nie pozostaoic íadncj wladzy, któraby zdoln% byta Iderowač ro- 
zumem czlonieka, rz^dzid jcgo nolnq nol^ i hamowad ztc jego oamif- 
tnoáci. Jeícli Bóg nic pannje nad cztowickicm, mo^e nad nint paaowitč 
tylko podobny do niego czloniek, ale kto ámiafby przyznač sobie wzgl^ 
dflm Bwego bliíniego tg wtadz^, jakiej on Stwórcy przyznanač nie chce? 
Po odrznceniu tedy nauki katolickiej, logicznie przyj^čby naleíato kmi.' 
cowy liberalizm: cztonick niezaleínym bgdzie we wszystkich trzech sfé- 
rách: nmyalowcj, rcligijnej i poiityczQcj; woinoSé indynidualna nie va 
íadnego ograniczenia, — 2. Wszakže nic wszyscy stronnicy liberalizmu 
wyznaj) jego zasadg ne wszystkich jej nastgpstnadt. Lndzio mieszaj^ 
w swych doktrynach prawdg z bl^em i to n rozniaitcj mierze, »%d 
doktryna ta ma wtelc róínych odcicni, poczynaj%c od radykalizmu lak zna- 
ných pozytynistón, až do liberalizmu katolicklego. Gtónaiejszych jednak 
odcieni liberalizmu trzy možná latno wyróžnid: liheralitm rad</kalng, liíe- 
ralůtn umiarkowany i liberalúm kaioUeki. Liberalizm radykalny jeat 
liberalizmem szczorym i konseknentnym: wyznaje on fmialo ewojc zásady 
i nie cofa bí$ przed ich naatgpstwami. W porz^dkn umystowym nazyna 
BÍQ wolnomyélnoáciq; nczy, ie cztowick zaležy tylko od awego rozumu i ie 
przed íadnq wladzy wyžsz^ nie odpowiada za swojc czyny. W porz^dku 
religijnym jest on zupetuym indywiduali zrnem, ncgacj^ wszelkiego naucu- 
nia dogmatycznego i kaplaii^twa. W porz^dku poUtycznym jest dema* 
B0RÍ4, przyznajqc% massom prawo wynracaoia i zmieniania instytucji cy- 
wikych, podtug swej woli, W porz^dku polityczno-religijnym jcsi zupel- 
ném njarzmieniem spoleczcúatwa religijucgo pod níadz^ polityczn^. Li- 
beralizm umiarkonany uznaje zásady, lecz odrzuca nastgpstwa libe- 
ralizmu; robi zaš tak dla tcgo, že zásady te maj^ wiele ntudy dla czto- 
wieka, nast^pstwa zaá ňader s^ wstretne. Uicszaj^c prawdQ z bt^deni, 
l^czy on nastfpatwa prawiy z zásadami bl^du. W porz^dku umyslowyni 
obok woluomyálnoéci dopuszcza powagg nominain^, a miaaowicic powagft 



LíbQralizm. 1 95 

rosamH wiekuistego, którj nazywa nawet Bogiem, ale z zastrzeženiem, 
aby ten Bóg, kierownik rozumu indywidualnego, zrzek) 8i§ užywania 
fiwej powagi; a ježeli podobalo mu si% postawió na ziemi tínmacza swej 
iroli najvryžszej, powinien zdecydowaé si^ na to, že glos tego tlumacza 
nic suiaczyč nie b§dzie. W porz^dkn religijnjm liberalizm ten dopuszcza 
kult pewien, ale každému zostawia najzupelniejsz^ swobod§ wjbierania 
sobie jakiegob^di kulta. W porz%dku politjcznym uznaje koniecznošé 
poddania burzliwjch itnmów pod jak%á powag^, ale powaga ta ma po- 
20stawač pod kontroly klas oswieconych, które ni) rozporz^dzač h^á% 
podhig swej woli, za pomoc^ systému parlamentamego; parlamentaryzm 
dla tej partji nie jest form% polityczn^, regulujíc) wykonywanie wladzy, 
ale jest zásady wyžsz§ nad sam^ wladz§. Wreszcie, w stosunku Koécioía 
do paústwa liberalizm umiarkowany rad wstrzymuje 8i§ od gwaltownego 
przeáladowania, posuwa síq nawet do otoczenia religji pewn^ protékej), 
-ale wymaga, aby spoleczeňstwo duchowne uznalo zupeln) supremacj§ po- 
wagi do«zesnej nawet w tych kwestjach, któr^ síq wprost odnosz% do 
interesów duszy. Liberalizm ten wysila 8i§ na zacbowanie neutralnoéci 
pomi^y dwiema pot§gami, walcz^cemi o panowanie nad ziemi), wjrsila 
8ÍQ na pogodzenie praw Beliala z prawami Jezusa Cbrystusa. Wyst^puj^c 
jako lekarz cierpieú spolecznych, obce je leczyč, gdy podaje w równych 
dozach bl^d i prawd§. Liberalizm katolicki wi§cej jeszcze oddala 
«ÍQ od radykalizmu: nie wypowiada on teorji, przeciwnych nauce objawio- 
nej, szanuje zásady katolickie, ale nie chce, aby je gloszono, aby ich 
broniono; dosyó mu, aby ich nie zwalczano. Mniema on, že tradycyjna 
doktryna katolická o zgodnoáci dwóch wladz nic daje si§ stosowač w žy- 
«iu nietylko w pewnych daných przechodnich okolicznošciach, ale že jest 
iiiepraktyczn), zpowodu wlaáciwoáci nátury ladzkiej. Liberaliáci katoliccy 
ssacbowuj) síq tak, jakby od Jezusa Cbrystusa otrzymali upowažnienie do 
xrzeczenia si§, w jego imieniu, jego najwyžszej w spoleczeňstwie powagi. 
Obrona praw jego wydaje síq im niewlaáciw), gdy ma przeciwko sobie 
4>pÍDJ§ publiczu), gdy wlaánie tém bardziej praw tych bronióby nalézalo. 
Wyrozumiali dla przeciwników Koáciola, surowo i zgryžliwie W3rst§puj) 
pko najwiemiejszym jego slugom. Ježeli Koációl wyst^pi ze swoj) powa- 
gi dla podtrzymania nietykalnoáci swoich zásad, liberaliáci ci, chc^c po- 
loataó katolikami, nie powstaj) otwarcie przeciwko jego decyzjom, ale 
ostabiaj) ich donoánoáó i skrzywiaj) znaczenie ich wyražeň. Wyrabiaj) 
aobie dwa sumienia: jedno dla swego žycia wewn^trznego, drugie dla 
áwiata zewn§trznego. W koáciele i w rodzinie s) katolikami, w žyciu 
apoleczném liberalistami. — 3. Zasadnicze klamstwo liberalizmu. Jezus Ghry- 
stas przyszedl zapewnió wolnoáč wszystkim czlonkom wielkiej rodziny 
faidzkiej i przywrócié prawa czlowiecze tym, którzy przed jego przyj- 
<ciem nie posiadali žádných praw osobistych, potzytywani byli za rzecz 
i przedmiot cudzej wlasnoáci. Každému czlowiekowi wskazal on cel oso- 
bisty i na wszystkich wložyl obowi^zek niesienia sobie wspóhiej pomocy 
dla osi^gniQcia tego celu. Wolnoáó w tém znaczeniu, jako wyzwolenie od 
VBzelldcb wi§zów, któreby przcszkadzaly czlowiekowi w d^ženiu do szcz^- 
kia i w pozyskaniu doskonaloáci, jest wolnoáci) chrzeácjaňsk). Pozyskana 
ceiu| krwi Jezusa Cbrystusa, ma ona najdzielniejszego swego i najwy- 
trwalszego obroóc^ w Koáciele. Wolnoáč liberalizmu jest zupelnie inna: 
«olaoi6 t9 Bwoj) opiera on nie na prawie Božém, ale noi ^ tVK\^ \^^^-^ 



r 




I 



196 Líberaliím. 

cém wyrazem powazechDej noli tudzkiej; Bóg nie wchodzi do p^?d». 

wolnoÉci liberalifltowskiej, Íatot% tej wolnoáci jest niezaíežnoáú wzglgdem 
Doga; jest tedy la wolnoáó nie wolnoáciq dobra, ale wolnošci^ zřa, Wpra- 
wdzie w samej moinošci swoboJnego dzialania dobrze spoczywa moínotó 
rcbieuia žle, ale liberalizmoni chodzi nie o tg fizyczn^ wtadzg cztoffiecz^i 
ale o prawo robienia žle, to jest o prawo gwalcenia prawa. W oczach 
jego wolnošd nie jest wyzwoleniem od prieszkód, tamuj%cych cziowiekowi 
ára(c% do szczgácia, ale jest fltyzwoleniem od wszeikiogo prawa, przoszka- 
dzaj%cego czloviekoni do wtasnej jógo zgnby. Wolnoéč taká jest ociy- 
wiat% niedorzeczuoSciii. Niedorzecznft bowiem jest rzeczq przyznawad ja- 
kiemub^dí atnorzeniu uÍezale2noá£. Niezatežnym moie byó ten tylko, kto 
maj^c w sobie przyczyng swego bytn, ma zarazom w sobie zásady awojej 
doskonaloáci; ale stnorzeaie, które aui powstato wtasn^ sw% sit%, ani 
tež nta£D% av% ail^ nie jest w stanie przedln2yi5 swego ÍBtnienia, chodby 
na jedni cbwilg tylko, nie ma w sobie nieodzownej dla swego řachowa- 
nia i dla swego rozwoju potggi. Niedorzeczn^ tedy rzecz^ jeat gloszenie 
niezaleinoáci cztowieka, kiedy widzimy, jak iiietistanu% jest jego zaležDoé6 
od wszystkiego: zaležy on ctd powietrza, któróm oddychá, od gruntu, po 
fctórym st%pa, od roália i zwierz%t, które go žywiq, odrodziców, z któ- 
rych na šwial przyazedi, od spoíeczeňslwa, w ktúrém žyje- Zalciy od 
wszyatkich stworzeú, jakíe tedy šmie sig gtosid niezaleínym od Stw6rcy! 
A jednak za t% niedorzecznoSciq goniii tlumy od wieka jní calego, i na 
niej chc^ oprzeí caly porzqdek žycia ludzkiego. Wprawdzie niedorae- 
cznoSd l§ otwarcie wyznajc tylko liberalizm radykaluy; liberalizm nmiar- 
kowany wslrzymnje sig od gtoSnego do niej przyznania, ale po cácbtt 
i on Jí przyzuaje zasn'OJ% prawdg, poaiewaí upowainia do niezwracauia 
uwagi na powag^ Boi% wg wszystkich sférách swobodnej dzÍolalnoS(a 
ladzkiej. Z tém zasadniezém ktamstwem liberalizmu o wolnoáci Indzkiej 
4cz4 si? ínne blgdy, a raianowicie: a) ateitm. Wprawdzie nie wsřywy 
liberaliici fl^ atenszami, g% nawet pomigdzy nimi Indzic szczerze rcligiJBi, 
wszakíe w istode svrej liboralizm jost atenazowskim: nio podobna bowiem 
logicznie zapraeccad nÍezaleíno$ci spoteczei^stwa od Boga, nie przecz^c 
zárazem najwyžszej wtadzy Božej nad šwiatem, a žatém nio przecnc 
i aamego bytn Boíego. Bo czyž možo byé wigksza sprzecznoád, jak tuna- 
wad Boga twórci^ czlowieka, a zárazem twierdzid, 2e cztowiek nie jeat 
obowi%zftny atucbad Boga? Atbo Bóg jest Panem najwyíazym, albo go 
wcale nie ma; kto tedy zaprzccza jego wtadzy nad spole czoústnem, ten 
zaprzecza go zupetuic. Dla togo ma swoj^ logíczn^ racjg owo wyne> 
czenie jedsego z przywódców szkoly libcralnoj; .Prawo jest atenszowekie 
i powinno byč takiém." Pomimo rellgijnoáci niektórycb liberalistów, libe- 
ralizm logicznie jest ateuazowskim. Z negacj^ pierwszego dogmatu rellgji 
natnralnej, liberalizm í^czy negacjf pierwszego dogmatu religjt objawía- 
nej, \Í) aniyckryítjaniím. Nie podobna bowiem wierzyé w Bóstwo Chry* 
Etnaa, a zárazem zaprzcczad jego wladzy nad spoteczeňstwom. Nie podobna 
przyznawad, íe Syn Božy stal sig czlowiokiem, a nie przyznad, te tén 
samém zoalat glow^ ludzkoáci, že przyj^l postannictwo Zbawiciela, i íe 
pomimo tego godzi sig každému szakaó po za nim swego zbawienia- 
Oczywist^ jest rzeczi|, tu natora ludzka w gpotoczenatwie osi^ga SW0J4 
doskoni^ofd, že przez spelnianie cnót spolecznych zbliža aig coraz wi?- 
eej do ůoskoasXoiú boskiej. Ograniczaaic tedy panowama Chrystusft tylk» 



Liberalízm. 197 

4o zakresu siunieú jednostkowych, a wyl%czanie go ze spoteczeústwa, jest 
wydzieraniem mu najpi^kniejszego jego dziela i wyp^dzaniem go z naj- 
wspanialszej jego dziedziny. Ale liberalízm za póžno bíq pojawit, aby 
idotat Bwemi frazesami zaslonič królewsk^ nad spoleczeústwem w^adz^ 
Jeasusa ChryBtnsa. Tytnt ten jak najnroczyáciej przyznawaty mu i dawne 
proroctwa i Ewangelja. Jako król i oczekiwanie narodów zapowiedziany 
on byt Indzkoáci na wiele wieków przed swojém narodzeniem („Rex gen- 
tinm" Jer. lO, 7. „Desideratns cunctis gentibos" Agg. 3, 8). Nie jedno- 
8tki tylko, ale Indy caie wzywane s^ do przyj^cia jego prawa i pokojů, 
jaki im przynosi (Ps. 7i, 2. 85, 9. Is. 2, 2 i n.). Wreszcie królówis^- 
dziów ziemi wzywa Wszechmocny, aby oddali hoM jego Pomazaňcowi, 
ježeli chc4 jego gniewn nnikn^ó (Ps. 2, lo). Sam tel Jezns Chrystus 
w dzieú Bwojcj ámierci przyzna) sobie wyražnie najwyž8z% godnoáó kró- 
lewsk^. Na zapytanic Piláta, odpowiedzial: „tak, ja jestem król." A wy- 
snaj^c swoj^ królewakoáč, objasnil jej pochodzenie, jej nátury i jej roz: 
d^gloáé: pochodzenie niebieskie, gdy rzekl: „Królestwo moje nie jest 
z tego á\?iata;'' natnr§ dnchown^, polegaj^c^ na panowanin prawdy: »Na 
tom przyszcdl na éwiat, abym éwiadectwo dal prawdzie"; ro^ci^loáó nie- 
ograniczoní^, bo wszystko winno ulegač prawdzie: „Wszelki, który jest 
I prawdy, shicha glosn mego."* Nie podobna jaániej wyrazió tej snprema- 
cji, jak^ Ghrystns mial wywieraé na ziemiQ przez swój Koációt. Królestwo 
to nie jest doczesne, bo nie plynie z doczesnych faktów, ani tež docze- 
sne cele ma za swój przedmiot. Rozci^a síq wszakže nad spoleczeňstwem 
doczesném o tyle, aby to kierowaném bylo prawdy i sprawiedliwoáci). 
Przez czternaócie wieków spoleczeňstwa chrzeécjaúskie, pomimo swydí 
chwilowych najwyst^pniejszych upadków, nie záprzeczaly tej snpremacji 
Syna Božego. Ksi^gta i Indy przyznawaly zgodnie jego powagg, jako 
podstawQ wszelkiej swej wladzy, a prawo — jako regnl^ wszystkich praw 
swoicb. Dia tego tež pod jego berlem ojcowskióm stanowily one rodzinQ 
narodów, nazywaj^c^ si^ chrzeácjaústwem. Rozbijaj%c tQ caloáč, rewolncja 
splnila rzeczywi8t% apostazJQ spoleczn^, a wlaénie to wyst^pne zaprze- 
czenie praw Jezusa Chrystusa libcralizm podnosí do systematn. Slusznie 
tedy nazywaó si§ može antychrystjanizmem. c) Bi^dne pojdete czhtcieka. 
Ktodobrze rozumie czlowieka, pojmuje i jego godnoéé wjrsok^, a zárazem 
i g}§boki jego úpadek. LiberaÚzm inaczej rozumie czlowieka. Jedyny 
cel jego upatruje on na ziemi, i pod tym wzgl^dem równa go ze zwie- 
notami. Nadto, zaprzeczaj^c jego úpadku, uniemožliwia jego podžwigni§- 
cle. Wbrew i codziennemu doáwiadczeniu i nauce wieków i jednomyél- 
nemá áwiadectwu calego rodu ludzkiego, utrzymuje on, že czlowiek rodzi 
si^ dobry i že z nátury swej d^y do prawdy i sprawiedliwoáci. Dia tego 
tež aczy, že czlowiek, w znpelnej swobodzie pozostawiony samému sobie, 
ům prawdzie pierwszeňstwo przed bludem i swojc namíQtnoáci nieporz%- 
dne poddá pod jarzmo sprawiedliwoáci. Na tej oczywiécie niezgodnej 
s rzeczywistoáci% hypotezie opiera síq d) b^ídne pcj^cie špoUeteňgtwa, 
Podhig nanki chrzeécjaňskiej, celém spoleczeňstwa jest obrona czlowieka 
pko zlým sktonnoáciom, wyplywaj%cym z jego úpadku, i popieranie roz* 
woju jego wyžszych zdolnošci. Ale ježeli czlowiek rodzi síq dobrým, 
a p8i^4 go tylko instytucje spolcczne, tedy naležy usun^ te instytncje, 
aby przywróció czlowieka do normalnego jego stanu: do tego di|žy rady- 
kalizm. Liberalízm umiarkowany, nie akceptuj^cy gwaltownych árodków 



^r Liberalizm. ^^| 

^ rtdykaliímu, iiie mysli usuwad csikowicie, ale tylko stopniowo ostaSB^^ 



I 



I 
I 

I 



rkdykalixmu, uie mysli usufcač caikowicie, ale tylko stopniowo ostá 
powsřs, prawo, a szczególiiiej religj^. Ale poércdnie lo stonOffisko libe- 
ralizmu niepodoboe jest do utrzymania. Kto nie zgadza sig na doktrynf 
6ocjali4, jak% chrystjanizm opart na dogmacie upadkn i odkupieaia, tea 
zmaszony b|dzie przypuícid w calej jej rozci%gíošci doktryug antysocja!- 
n^, jak^ socjalizm wywodzi z hypotézy naluralistowskiej. Logika bl^da, 
popierana gwahowaoáci^ aamigtiioíci, poprowadzió musi do nszyatkich, na* 
stgpstw raz przyjgtej fahzywej zásady. Nie ma na áwiecie potf gi, nie ma zr$- 
ctnoici, kt6raby zdotala powstrzymač bieg tego potoku. Naležy albo ea- 
tamowaú jego žródlo, albo tcž zdecydowaó sig na WBzystkie jego spur 
stOEzenia, na zburzenie nazystkich instytncji spotecznycb i doprowadzenie 
ipoteczcůstwa do zupelnej anarcbji. Liberalizm tedy jest toí samo, co 
rewolucja, z tq tylko róžnio^, že liberalizm umiarkoirany jest rewoliiej% 
W poviolnyro przebíegu, — 4. Natt^pnica liberaliímu w dfiedti- 
nie ttviytlowej: 9.) sytUmatyccne zbydlícanie rotumu. Gdy, za pomOC) 
zásady Uberalistonskiej, rozum poczynat wyzwalač síg z pod jarzma via- 
ry, obiecywano mu wielkie podniesicnie i nowe widoki niezmierzonych 
nidnokr^gów prawdy. Na katedrách akademickich marzono o bezpofre- 
dniej intuicji absolutu, o transccndentalnej kontcniplacji prawdy, pi^kuft 
i dobra; wynuszono tedy wysoko rozum po nad wiai'^, ktúrej pozostaw^a 
skromná rola patrzenia przcz zaslouy tam, gdzie rozum widzieé miaí bet 
oetoB žeduycb. Zaponiadaao now^ religji;, dziedziczkg chrystjanízmn, 
ktůra miala przudstawiad jego dogmaty, ale w fonnacb odponiedniejszycb 
do spoeobu, n jaki íwiat dzisiaj patrzy na rzeczy. Forma tycli dogmatów 
miala byč czysto nauková (cf. Damiron, Essai de íbistoírB et de la phi- 
losopbie au XIX siécle, 1 24 1). Obietnice te byly owocem zrgcznoj ta- 
ktyki liberalizmu umiarkowanego, który usuwat na bok cbryatjanizm, mc 
wpadaj^c w kraúcowe negacje níedowiarstwa, a na miejsce wplywa Ko- 
Ěciola stawial wplyw professorów, którzy pompatycznie nazywali si§ „fito- 
zofj%.* Ale cata ta zrgcznoáó nie mogla powstrzymaá wolnej myáli w dal- 
szym jej biegii. Unosz^c jako lekk^ plewQ czcze systematy, jakiemi dicíaao 
zastfpiů buskie tamy Objanieuia, potok wolnej myéli pod^žyt w przepofd 
radykalizmu. 1 zamiast onej jakiejá uItra-spir>'tuatÍEtycznej religji,jí^ 
obiecynauo, oast^pila negacja Boga, duszy i aamego rozumu: ďowem, 
dzisiejszy tak zwaiiy puzytywi^m, który sam jeden jui tylko po za cbry- 
Btjauizmem ma jeazcze jak^S žyvfOtnoáú i aitg przyciqgania, a kt6ry wía- 
áciwie puninienby si^ nazywaii brutaliziaem. Liberalizm musiat dopirowa- 
dzió do tego rezultatu ailq swcj wlasnej nátury, Podaje si§ on za systém 
szczególoiej praktyczuy, w rzoczy zaá samej jest jak najzupelnioj chimo- 
ryczoym systémem. Kiuáli on liuj^ dovolnq na pocbyloki, prowadK^co) 
ss wyíyn prawdy w przepaáó btgda, i móni do umyatów í do spoteczeistiR 
zst^icie dol^d, dalcj nic idžcie. I nie pojmujo, íe dla zadiowania tego 
przykazania, potrzcbaby byto znieéč prawo spadku po pocbyloáci. Dlá 
tego t«2 liaja moderantyzmu líberalnego nie zdolata zatrzymač ani nmf 
sl6w aat apoleczeůatw. Bezeccilstwa pozytywizmu wyplyn^ly wproat a wy* 
znolenia rozumu z pod jarzma \TÍary Boíej. Liberalizm filozotiuziiy Ode- 
pcbnqwazy tajemnice cbrzcícjaúsbie, choiaí jeazcze utrzyraaó prawdy ro- 
ligji nataralaeji alo rozum widzial równie niezgl^bione dla siebie tajemni- 
ce w ítwor/eniu, w OpatrznoSci, w róžnicy duazy i ciala i ich náje- 
mném polqczeniu, jak w Ti-ójcy, we Wcleleniu i ir Eucharystji. Ale gdy 



Liberaiizm. 199 

thryttjanizin podaje mzystkim ludziom jasné dowody wiarogodnoáci tjch 
tajemnic, tak jednych jak i drugich, racjonalizm, odrzncaji|c jedné a sa- 
trzymnj^c drngie, nie podaje massie umystów iadnego powodu wiarogo- 
dnoáei; ivydzieraj^c im jedyn^ wiar§ prawdziwie racjonaln%, uniemožliwia 
dla nich wiar^ wszelk^. Po odrznceniu tajemnic natnraln^ bylo rzeczf, 
že odrxncono ti^emnice nietylko teologiczne religii objawnej, lecz i filo- 
zoficzne tajemnice religji natnralnej. Pycba ladzka nie mogía spokojniej 
zno8i6 Boga roznmn, nit Boga Ewánge^i. Pomimo oslabienia pojQcia Bó- 
stwa, Bóg, choó przestal by6 dla nmyslów žyw% rzeczywistoáciii, byl je- 
szcze straszliwém, niepokoj^cém dla sumienia widziadlem. Dogodniej bylo 
pozbyč síq go znpetnie. Ale poniewaž bez Boga nie podobna bylo rozwi%- 
zaó wielkich pytaň pocz^tku i koňca wszech rzeczy, porz^dkn i mcliii 
wszech áwiata; poniewaž nie 'bjlo na czém niewzmszenie oprzeé praw áwia- 
ta moralnego, ani bylo czém zaspokoič tak najwyžszych pragnieň serca 
Indzkiego, jak i d^žeň roznmn, który po za zjawiskami zmyslowemi sznka 
Toznmu, przeto postawiw8zy zásady, že przyznaje síq to tylko, co 8i§ ro- 
mmie, odrzncono wszystkie to niezroznmiale tajemnice i wszystkie te nie- 
rozwi^zane pytania, a z niemi odrzncono podstawy moralnoóci i apole- 
czeíistwa, najistotniejsze pragnienia serca Indzkiego, wreszcie zdeptáno 
filozoQ^ i sam rozum. Liberaiizm nmiarkowany protestuje wprawdzie pko 
nikczemnym teorjom, które czlowieka zamieniaj^ na udoskonalon^ malpQ, 
ale protestacje te dowodz^ tylko niemalej jego naiwnoóci. Naiwnoáci^ 
bowiem bylo przypuszczač, že ludzie, których nauczyl on gardzió powag^ 
Objawienia, poprzestani| na platoniczném užywaniu swojej swobody i za- 
tapiaó síq b^d^ w czczych jego teorjach. Zreszt^, swobodne užywanie 
žycia, služ^ce za pomocnicz^ pobudk^ liberalizmowi pko Objawienia, po- 
dugnje wybomie do werbowania adeptów radykalizmowi. Ježeli serce 
cclowiecze nie wznosi síq ku Boga uczuciem obowi^zku, nieuchronnie 
opanuj% nióm niskie instynkta i zepchni^ czlowieka nižej zwierz^a. har 
mi^c jarzmo powagi, ustanowionej przez Boga na przewodniczenie rozn- 
mowi, liberaiizm odj^l obowi^zkowi jedyn^ jego skuteczm^ sankcj§, i dla 
tego to znajduje on przyjazno przyj^cie w massach tych ludzi, których 
bogiem jest brzuch i którzy pragn^ wyzwolió síq z wszelkiego obowiy^- 
Diamassdwie tylko toraz doktrjrny s% možliwe: chrystjanizm albo mate- 
rjalizm: liberaiizm wydziera im chrystjanizm, a žatém on sam gotige so- 
bie ámieró swoj% i tryumf radykalizmu. I chočby najmocniej ubolewal 
na widok tego potopu blota, jakim wezbrany ów potok zagraža áwiata, 
na niego spadá odpowiedzialnoáé zatQ straszliw% katastrofy, b) Upadah 
nauhi^ literatury i sztuk. Od czasu, w którym rozum wyzwolil Bi§ z pod 
przewodnictwa wiary, w skutek usilowaň pewnej gruppy ludzi, którzy 8Í9 
nazwali fílozofami, zaprzestano poczytywač za nauk^ nawet fí)ozQ§, która 
jest nauk% w najwyžszém znaczeniu tego wyrazu, a dawaó pocz§to t^ nazwQ 
tylko znajomoéci stosunków liczbowych i praw mateiji. Liberaiizm tak^ 
tylko zna nauk§; w jego oczach nauka ta jest powag^ najwyžszil, ia8t%- 
pič ma ona miejsce nietylko fílozofji, ale Koáciola i Objawienia. Možnaby 
si^ tedy bylo spodziewač, že nauka ta w epoce liberalaej przybierze 
rozmiary olbrzymie; na jej uprawQ niczego nie zaniedbano: potworzono 
akademje, bibljoteki, gabinety íizyczne, laboratorja chemiczne; ale libe- 
raiizm jest tak bezplodny z nátury swojej, že pomimo tego rozwój na- 
aki wcale zadawalnii^iicym nie jest, szczególniej ježeli wežmiemy na uwag^ 



r 



í 






2ůO Liberalizm. 

potgínc írodbi i zásoby ogromuc, pnekazane przei przesztoíĚ nowym 
generacjom. Zdanie to stwicrdza sig aajzupetníej sprawozdaniem (d. e 
MarCA tSll) Saiute-Claire DerilWa, Jednogo z najzuakomitszych cztou- 
kůw parjzkiej akademji nauk (pomieszczone w Pamiítnikacb tej akad. 
t. 78 p, sar). Wykazaje onUm, jak liberalizm fatalnio oddzialywa na 
nftukf, poddajné ludzi nauki pod dyrekcjg ludzi politycznrch i organów 
admiuiBtracyjnych, i koóczy wypowiedzoniein przekonania, íe obecná orga- 
nizacja uniwerBytetu paryzkiego doprowadzíč z czasem moie do zupetaej 
ignorancji. Ci^íhie to oskarženie uie zaniazto n nczoném ciele ani je- 
diiego przecivr&ika. Akaderaja nank zatnierdzita jo swém milczeniem. 
Nadto, nicktórzy cztonkowic, jak Damaa, znakomity cbemik, Quatre/offeM, 
natnralista, poparli wprost snemi uwagami idanie DevilWa. Obanpadek 
i ostabieniG uaak przyptsyffali centralizacji i z pochna)^ odzywali i\\ 
o da^noj áredniowiecznej. orgaDizacji i 2ywotno£ci nniirerGytetów. Stan 
dzisiejszy literatary charaktery zuje sig tém najlepiej, íe gdy uajpiíkni^- 
sze dzic)a zaledwie licby znajdujf^ pokup, nlaácidele dzíenników ulicznydí 
licz^ ogrorane zastgpy preuumoratorúw i bnduj^ patace. Pamtlccianka 
gazeta Latamia wyniosla swego redaktora liocheforte'a do wtadzy naj- 
wyžszej; wprawdzie, po stlumieniu kommuny, wystany on zostal do Nowej 
Kaledoqji, ale dalsze fuukcjouonaaie liberalizmu moíe jeszcze raz losy 
FraDcji oddaí w rgce ternu bohaterowi literatury wspótczeanej. A nie 
jest to rzecz czystego przypadku. Dziennikarstwo jest nieodzown^ sprf- 
Í7114 v tej organizacji spolecznej, jak^ liberalizm poilstawia ua mi«J8ce 
organizacji ctirzejcjariskiej, a panowanie dziennikarstffa jest Smíerciq 
vrszelkiej literatury ponažnoj. To tel, ze wstydem to przjziiaé musimy, 
nawet kaznodziejstwo, jako gaJ^i literatury, wznosz^cej sig až do po- 
rz^ku Búžego, nieraz dla poci^gntfcia tíumów udeka sig do stylu dzion- 
níkarskiego. Bourdaloue szlacbctném powažnóm swém stowem maloby 
kogo dzisiaj juž zaj^t. O úpadku sUuk jwiadcz^ sami libcrališci (ob. Ke- 
vne do3 DeuxMondea w sprawozdaniachartyatycziiyelL,a osobliwie z I8í3). 
Sztuka jest jednym z najwybitniejszyob objawów idei, obyczajów i mo- 
ralnej wartoáci kaídcj epoki. S^d ni§c o naszych czasacli aie wypadni* 
príychylny, gdy z dniera kaídym widzimy coraz maiej tworów mistno- 
wskicb, a coraz nigcej miemych. Sztuki kwitn^ů mog) tylko w tskiéffl 
epoleczeÚBtwie, w którém panuj:^ uczncia i d^žcnia podaioste, a wtojoie 
takich uczuč i d^ieň iródto ivysusza liberalizm. Brutalnemu pozyt)Tfi- 
zmoni w filozoíji odpowiadač mu3i wstrgtny realizm w sztuce; jak fonUí 
jest Platonem liberalizmu, tak Covrbet jest jego Uafaelcm.— 5. Libere- 
lizm szczegóiny kredyt zyskuje sobie u maas jako obrotíca wolnoíúi 
tymczasem rzecz ma sig wrgcz przeciwnie. Nie jest oa obroňcn, ale gro- 
barzem nolnoáci. Nie poprzestaj^c na domaganiu si; gwaraocji wulnoáci n 
pomoc^ wřaSciwycli instytacji, reprezontujiicych przy wladzy wszyslltie 
intcresa i ochran i aj^cycb tg wladz^ pko wlaanym jej zboczeoinm, walciy 
on pko samej zasadzie ponagi, przypisuj^c, czy to massom ludu, czy 
parlamentont, práno ct%gtego kwestjonowania jej egzystencji. Liberalizm 
ten, cho£ nazyna sig politycznym, i stusznie si^ tak uazyna, pontcwat 
wywraca podaiawy porz^dku potitycznego, ale nadto nie jest obojqtnyiD 
i9 wzgl^du religijnego, poníevraž d^ly do zuiesienia jednego z przykaeaú 
pravra Božego. PowBtaje bowiem pko najwyiszej wtadzy Boitej, gdy odnU' 
wia poBzanowania wladzy przestrzegaj^cej w spoleczeúatwie pon^dkn 




Liberaiízm. 201 

Božego. Piervfszym ciosemjaki liberaiízm wymierza wolnoéci, jest znie- 
9ienie pojfcia olfowiqzku. Obowi^ek, nwažany sam w sobie, ma pewn^pig- 
knoáé, poci^gaj^c^ ku sobie nmysl ladzki. Mog% tedy úmysly, przyzwy- 
czajone do wznoszenia si§ po nad áwiat zmyslowy, doáwiadczač pewnej 
platonicznej mUoáci dla tego pi^kna idealnego, jakie przedstawia obo- 
wi%zek, ale dla wytworzenia rzeczywistego zobowi^zania trzeba czegoá 
wi^ccij. Dla wolnej woli czlowieka pewne pojQcie ideálně može byó jak^á 
regály, jak^ vskazówk%, ale jedynym, skutocznym w§z)em, l4cz%cym 
wol^ czlowieka z t% regnl^, z t^ wskazówk^, može byó tylko pragnie- 
nie, a raczej potrzeba szczQŠcia. Gdy Bóg przemawia, gdy zabrania 
nam czynió drngim tego, czego nie žyczymy, aby nam czyniono, mamy 
sarazem i rega2§ i w§zď. Poznajemy dobro, jakie naležy czynió, i zle, 
jakiego naležy unikaó, a zárazem mamy skuteczn^ pobudk^ do czy- 
nienia jednego, a nnikania .dmgiego. Miloáó porz^dkn przestaje byó 
csysto platoniczn%, poniewaž porz%dek, wyražony wol^ wszechmocn%, ma 
w sobie síIq nakaznj^c^ poszanowanio. Gzlowiek nj§ty zostaje w calej 
awojcj istocie, rozumem i sercem, miloáci% dobra bezwzgl^dnego i pra- 
Cnieniem wlasnej swej 8zez§áliwoáci. Pozostaje wolnym, ale rzeczywiécie 
zobowí^zanym. Dla tego szanowaó b^dzie prawa drugi^o, co nieodzo- 
wnym jest czynnikiem wolnoéci, b^d^cej prawem každ^o do swobodnego 
nžjrwaiúa swoich wladz i dobr swoich. Wolnoáó b^dzie zhidzeniem, ježeli 
dmdzy tamowaó b^d^ j^ užycie. Liberalizm zaprzeczaj^c wszelkiej inter- 
weneji Bóžej, tém samém podkopuje obowi%zek i niweczy podstaw§ pra- 
wa, a zatám i wolnoáci. Nadto, liberalizm wysila si§ na wywrócenie po- 
wagi vtadzy, nieodzownej oslony wolnoáci. Powaga wladzy, pot^ga mo- 
ralna, róžni síq od sily materjalnej tém, že rz2|dzi wolami swobodnemi; 
istoieje ona dla ochrony icb wolnoáci, co spelnia, kieruj^c niemi. Z dru- 
' giej strony wolnoáó, nieustannie zwalczana ntfmiQtnoáci^, nie može zacho- 
waé 8i§ dhigo bez opieki wladzy. Jak wolnoáó jest prawem nižszego, tak 
wtadza jest prawem wyžszego; dwa te prawa ten sam maj^ pocz^tek, to 
jest wol§ Bož^; t§ sam% regul^, to jest prawo Bože; maj% t% sam% san- 
kaJQ, tež samé kary i te samé nagrody Bože; maj^ wreszcie tych samých 
przeciwników, to jest nieporz^dne nami^tnoáci czlowiecze. Takie jest po- 
JQcie wladzy i wolnoáci od czasu, jak Jezus Ghrystus, Pan z nátury swo- 
jcý, a postnszny z wyboru swego, uáwigcil rozkazywanic i posluszeňstwo, 
nbófltwit wladzQ wyžszego i wolnoáó nižszego. Liberalizm tymczasem 
m&wl poddaným, že wladza jest z istoty swojej wrogiem ich wolnoéci 
i ie iycie spoleczne jest cii|g}% walk% pomi^y těmi dwiema zawistnemi 
sobie silami. Zadaniem tedy spolcczeústwa nowožytnego ma byó wynaie- 
sienie gystematu, któryby utrzymal równowag§ pomi^dzy dwoma przeci- 
wneini kierunkami; dla uproszczenia zaá rozwi^zania tego zadania, libe- 
ralizm wystQpuje przeciwko powadze wladzy. Fundamentalnym jego do- 
gmatem jest, že spoleczeňstwo powinno si§ rz^ió samo, nie opierig%c 
bíq na žadnej powadze i wladzy wyžszej. Ale ježeli wladza rozkazywania 
wjplywa tylko ze zgody tych, którzy rozkazywania shichaó maj%, tedy 
b^dzie na lásce ich kaprysu. Teorja liberalna robi przeto wyžszych niž- 
fliymi, a nižszych wyžszymi. Powaga ginie tu zupelnie i wladza, chc^c 
nakazáó poszanowanio swemu prawu, nie ma juž innego érodka, jak tylko 
8&Q fizyczni|. Bo ostatecznie nastQpstwem liberalizmu jest rozatomizowanie 



r 




I 
I 



202 Liberalizm. 

czlonkóv ciaU spolecznego, walka oanii^tnoáci, vytvolonycb od wan 
hamnlea, i wolnošci indywidualnj-ch, poibawionj-cli wszelkiej reguty, slo- 
nem anarcbja. Ale anarchja dtugo trwad nie može: pmva zdeptané gw&t- 
tem, interesa pozbawione wszelkiej gwarancji, namigtnoSci cawet sune, 
wynosz^ce z owej iralki wifcej ciosów niž zadowolnienia, domagaf ii? 
b^d^ jarzina, któreby je wyzvrolilo od wlasnych ich nadužyó i ochromlo 
pko napafci; a poDÍewa2 jarzmo sily moralnej ztaniane, przeto pozostftje 
ulycie tylko sily brutalnej. Podkopujqc powage wíadzy, liberalizm spro- 
wadza do spoleczeústwa deapotyzm. Ludy ciirzGáeJaAakie daty si^ nwieíó 
obietuicora liberalizmn i, pozorem nolnoáci zludzone, powstaly pko \rladiy 
Bo2ej. ZludzenÍG lo znikn^í mnsi, gdy si^ przekonajq, te umniejstenie 
powagi Bo2ej mnai pociqgn^d za sob% wzmoženie sig sily brutalnej, £e 
liberalizm pronadzi do anarchji, b naat^pnie do wyíqcznydí rz%dów mie- 
cza.— 6. Szkoía liberalna katolická powBtala we t^rancjí po i8so roka. 
Ojcem jej byl ks. Lamennain (ob.), a kolébku dziennik VÁvenir. Wezj- 
stkie frakcje stronnictwa rewolucyjnego, pol^czone pod sztandarem libe- 
ralizmu, nailowaly wówczas zohydzif religjg, utožsamiajqc jej sprawf ze 
spraw) absoluiyzmu. Koíciót nie przyjmowat ircale tej solidarao£ci, a go- 
dz^c BÍg z róžoemi formami rz%dów politycznych, bronit zawsze niepo- 
dlegfoáci awych praw wiekuistych. Gdyby VAienir na tům stal 9tano> 
wisku, bytby síg mógl wiele zasla2y£ spoleczeůstiru, ale tak samLamen- 
nais, jak i jegu nczniowie wpadti -w zgubn^ ostatccznoSč i za snĎj pro- 
gram przyjgli wzajemn^ niezaležnoíó spoleczcůstwa religijnego i spole- 
czeůstwa cywilncgo. Nie pytajíc si? Koáciota, nowi ci apologeci w jego 
imieniu zapropouowali partji liberalnej iiklad pokojowy, moc^ któr^o 
nznawal on i uíwigc^ porz^áek spoleczny, pko sobie wymierzony, .a la 
to mial pozyakač zupcln^ wolno££ -w porz^ďku indyvidualnym. KoéciÓt 
nie akceptovat tych ukladów, doktryny dzieunika VAvenir zoataly potg- 
pione. Ale jakkolniek jasné byly slowa encykliki Mirari tw, wkrótce 
ci sami, klórzy sig jej nyrokowi szladietnie poddali, poczgli tlumarayč, 
íe potgpiaífl ona jedynie przesad§ doktryny liberalnej. Teorje Laineo- 
iiais'go odžyty zuowu, tylko že w zfagodzonej formie. Podtrzymywali je 
mgžowie szezerze przyvri^ani do Koáciota, a silni pot^^ swegú talentn 
i szlachetnoÉci^ swyeh uczné {Monialemhert, Lacordairf, Failour, Dvpan- 
loup i in.). Wla£ciivie bowiem katolicyzm liberalny nie tyle jest doktl7Ti% 
btgdnq, ilc ztudzcniem praktyczném, unodz^cém, swemi twierdzeniami dwn- 
znacznemi i swemi utudnemi obietnicami, najznakomitsze um}'sty i naj- 
sílachetniejsze serca. Katolík liberalny róžni sig od katolikůn cxystyoli 
i od czystych liberalistów tém, íe nie šmie wyzuawaí ani doktryny libe- 
ralnej przeciwnej katolicyzmowi, ani doktryny katolickiej przeciwnej IBie- 
ralizmowi. Jako katolik wyznaje on vf porz^dku religijnym dogmata, J«- 
kicb uaucza Ko^ciót, ale jako liberalista odrznca konioczne uast^pstna 
tycb dogmatów w porz^dku spotecznym. Jako liberalista zgadza si^ os 
antycbrzeácjariski nkíad spoteczeilBtwa, jako katolik pot^pia zásady anly- 
chrzeácjaňskie, na jakich sig ten uktad opiera. Wtaíciwie tedy nie ma syst«aiAtii 
bardziej niekonsenkwentnego, nielogicznego, jak liberalizm katoličtí. W isuft 
- wolnolci katolicyzm ten domaga sig równej swobody dla nszyetkich, t^ 
ssmej dla bígdn co i dla prawdy, siawia tedy róvfooíópraw blgdn iprs- 
wdv, Beliala i Jezusa Chrystusa, Gdyby nauka, kt6r% Syn Boíy powie- 
rzy/ Koiciotowi, by/a i?piDj% podobna do \in\5ch,ia,'Wve »\^ Tt i-Hxacie re- 



Uberaiizm. 20B 

Ugjjnym od ciaaa do czaau pojawifig^, w takim razie wnioaki liberalistów 
bytyby najzopehii^ sprawiedliwe. Ale skoro przyznajii oni, že nauka 
Jezusa CluTstusa ma za Bob% niezaprzeczalne znaki swej prawdziwoáci, 
i le dla zbawienia cziowieka i spoteczeňstwa jest tak samo nieodzowni|» 
Jak prawa sprawiedliwoáci i moralnoáci indywidnalnej, oczjrwiácie nie mo- 
g^ logicznie domagaó si§ w imíQ dasznoáci, jak to czyni%, tej samej 
protekcji dla waicz^cych najprzewrotniejszemi árodkami pko tej nauce, 
jakiej iižywig% hidzie, którym Bóg zlecit jej zachowanie i szerzeaie. 
Teozji takiej nie Chciaiby nikt stosowaó do žadnego innego interesn spo- 
lecznego, do zdrowia pnblicznego naprzyklad. Kikt nie zgodzitby síq na 
pozostawienie tej samej swobody handlarzom zdrowych materjaíów žy-> 
wnoáeí, co i handlarzom materjatów zatmtych. Žáden zaá katolík nie 
može zaprzeczyó, že propaganda antychrzeácjaňska przynosi wi^cej szko- 
dy dnszoita, niž tmcizna cialom. Myl% síq tež liberaliáci i w tém, že argn- 
mentnj^ pko tradycjonalnej doktrynie katolickiej, przyposzczaj^ zawsze, 
jakoby pomi^dzy katolikami a ich przeciwnikami sďo o kwestj§ przy* 
musuy gdy w rzeczy samej idzie tu tylko o kwestJQ obrony. Koációt odrzuca 
w zasadzie swobody prassy i wolnoáó sumienia (ob.) w znaczeniu libe- 
ralném, poniewaž s% to árodki nie volnoáci, lecz ucisku i to ucisku nig- 
niegodziwszego i uajzgubniejszego, bo ucisku dusz slabých pod haniebném 
jarzmem klamstwa i niemoralnoéci. Koációt nie jest wrogiem wolnoáci: 
pot^pia on tylko jedn^ wolnoáč, to jest wolnoáé tyranji. Nie ž^da on, 
aby wladza cywilna užywala sify materjalnej dla narzucania wiary nie- 
wiemym; ale ž§da, aby w spoleczeňstwie, ciesz^cém síq jednoáci^ wiary, 
nie Tvolno byto klamstwu podkopywaó tej jednoéci i wydzieraó wiary 
duszom slabým, za pomoc^ uwodzenia i sofistyki. Nie chce on, aby wla- 
' dza cywilna mieszala síq do kwestji dogmatycznych, ale poniewaž postan- 
nietwem tej wtadzy jest obrona praw spotecznych, poniewaž w spoteczeň- 
stwach chrzeácjaúskich nauka katolická ma egzystencj^ spoleczeňsk^, 
wtadza powinna jej bronié, jako wspólnego dobra wszystkich cztonków 
spoteczeústwa. Obowii|zek ten jest tak zásadný, že sami nawet liberaliáci 
nieraz go przyznaj%, jakkolwiek, przez zwykl^ sw^ niekonsekwencj§, nie 
zgadzaj% na jego wszystkie nastgpstwa. Liberalizm skazuje wladzQ na zu- 
peln^ w tym wzgl^dzie neutralnoáó: chce, aby zarówno ochraniata ona 
religijne prawa robotnika chrzeácjaňskiego, który chce przestrzegaó przy- 
kazanie áwi^cenia niedzieli, jak i wolnoáó bezbožnego pana, który gwat- 
cenie tego obowi^ku stawia jako warunek placy zarobkowej; aby ochra- 
niata áwi^te prawo ochrzczonego dzieci^cia do wychowania chrzeácjaň- 
skiego, a zárazem pozostawiala zupetn^ swobody promotorem wychowa- 
nia ateuszowskiego. Choó tedy liberalizm zapewnia, že odrzuca tylko 

• przymus, oczywist% jest rzecz%, že zásady jego prowadz% do ucisku dusz; 
i dla tego Koációt nie zgodzi síq na nie nigdy, bo jest matk^ dusz i od 
Jezusa Chrystusa ma postannictwo bronienia ich wolnoáci. — Dla U8uni§- 

• cia nieporozumienia dodigemy, že wcale pod nazw§ zwalczanego przez 
' nas liberalizmu nie podci^gamy pragnienia prawdziwych swobód spole- 

cznych, ale wtaánie te swobody, czy to indywidualne, czy domowe, czy 

• fminne, czy prowincjalne nie zgadzaj^ si§ z liberalizmem, który je wszystkie 
niweczy, jak wyžej wskazaliámy. Jak wszystkie bt§dy, tak i liberalizm 
zawiera w sobie pewn§ doz§ prawdy, któr^ przekrzywia i za pomoci^ 

^ której uf odzi dusze prawe. I dia tego nazwaliámy go \ittiEi\V«TC^ ^ «^^\ 



r 



I 

I 
I 



204 Liberalizm. 

istocic; ktamstwo jest jcgo podstaw^. Chce oq aJezaleínoéci nzgl^dem 
Boga, a nolnoáci dla czlowieka, ale picrnsze t tfch pojQČ oiwecz; dru- 
gÍQ, bo ludzÍG mog4 byó wolni ir anych wzajemajch atosnnkacb o tvle 
tylko, o iJo wolnoáč ich szanowaiia jest przoz drngich, a posEanowaniť 
to nie može ntrzymaó sig tam, gdzie pů^atra Boža wydana jcstnawzgar- 
dg. Zupetaie nie zua nátury ludzkicj, kto, zgodnie e nadziejami liberalizmu 
fcaloliuliiego, przypuszcza, íe nzglgdem prun Božych može pozostawač 
ona na stanovisku przychylnej nontralaojci, i dla tego, w interesie ja- 
koby KoSciola, gtosi zupelae wtadzy šwieckiej od Koéciola odilzieleaie 
i iDpcInq wzgi^dera niego neutralnoáó. Podwladny, wypowiadaj^cy poita- 
BzeĎatwo wtadzy swego przetoíonego, nie raože nie byt mu nieprzyjaznym. 
Neutralao£č taká možliwa jest tylko w takiém spoteczeůstnie, w ktůrém 
duchowa supremacja Koíciota nie byla nigdy uznawana; ale fsdzie byla 
uznawaua przoz dlngic czasy, gdzie Jezusowi Chrystusovri i Koáciotoirí 
apolec7«ůstno zawdzigcza nszystko, tam buut pko Jozusowl ClirystnsoHt 
nie ueutralnoéč, ale wrgcz uieprzyjaíií za 3obq prowadzi. l.iberalixní 
CEysty jest tedy klamstwcm, a liberalizm katolicki, nierz^cy w prandf 
tego klamatna, jest grnbém zludzeniem, tóm zgubníejszém, ie popiera 
przcv¥rotny stratagcmat. Liberalizm bowioin nie jest szkol4 Glozofji spe- 
kulacyjnej, ale jest stronnictwem, zárazem religiJQéDi i poliiyczném; awQJt 
teorjg klamlinq stawia on tylko dla osi^gni^ia celu nyl^cznie prakty- 
cxnego. Fakta nyáwiecity cel ten najznpetniej . Szto mu najprzód o ini- 
neczcnie ponagi fioíej, najprzód w porz%dku politycznym, potům w po- 
rz^dku reiigijnym. Dla nkrycia tcgo celu nystawiono najprzód díni^ca&t 
i pongtn) nazw^ tvolno^ci. W mowie ludzkiej nie ma vyrazn, któcy^ 
wigcej miat znaczeú i dla tego lepicj síq nadanal do ludzenia ludzi; nie 
ma tel nad ten wyraz inncgo, któryby potgžuiej poruszal aajsElachetniej«e 
pragnienia serca czlowieczego i któryby iGpiej achlebial jcgo najgonqn 
instynktom. Oddanna tei bti^d tej uíynal taktyki, že dla zwalczania prt- 
wdy užywal formul, które pod n§c%cym pozorem kryly ncgacj§ jakitfO 
dogmatu objawionego; liberalizm tém sif; od innych bt^dów wyrótau, U 
podkopuje dogmat najfundamentalniejszy, bo powagg Bqž%, a níyna &> 
tego najpongtniejszcj formuJy, bo nolnoici ludzkicj. W obec atakn tak 
niebczpieczncgo, libcraliáci katoliccy l^cz^ sig z nieprzyjacielcm i mu 
z nim gloaz^ wolno^č, nio rozróžniaj^c wolnoáci falszvwej od wolnoéci 
prawdziwej; milcz4 systcmatycznie o dogmacie nladzy Boíej, któi? udo- 
mnič jest zadanicm bt§dn. — Katolicy tčm bezpieczniej uitrzedz Etemogli 
blgda liberalistowskiego, že Koációt nieraz jasno nyrazit o nim myti 
swojq, jaickolwiek fonualuie nie obtožyt go kl%tn4. Tn zalicza sig bttllt 
BonifaCQgo VIII L'nam Sanctam, pot^piuji^ca únczesoy liberalizm, mi 
z cezaryzmem Filipa Pi^knego. Hostepnie, gdy liberalizm nyst%pit w whr 
éciwej swej postačí, Pius VI potopit jego zásady, nazywaj^c je pitwor- 
ntfiní, brcwem Quod aliqvantutum z 10 Marca 1 7 9 1 , adreEOwunóm do 
kardynata do la Rochefoucaold, cztonka zgromadzeiiia narodowego fraa- 
cuzkiego. Teoíesam Papiež rokicm irczeáníej (lO Lipca iT90), breitea 
do arcbpa z Bordeaux adrcsowanem, Bformurowal s^d KoSciota o ttk 
zwanych .vriclkicb zásadách 1189.' Pius VU w encyklice Diu»ati» ntli' 
13 Mája igoo,jakby ojwiocony duchem prorockým, zapovriedott. 
te jeíeti nic b^dzie pobamowana vyuzdana snawola myáli, slowa i Anku, 
•ila materjalna uie zdola poskromič rewolucji, która $Í9 z czasem irimo- 




Lib6ralízDi.->-Libarttore. 206 

le i ogarnie áwiat cáty, Tež samé pnestrogi powtórsyt Leon XII i Pius 
Vni (ob. Onclairy De la révolution et de la restauration des vrais 
príncipes sociaiix, m 227; Citnlta CattaUca^ seija IV y. I). Ni^aroczy- 
stszém wszakže i najwyražniejszém pot^pieniem zásad liberalistowskich 
jest encyklika Onegorza XYI Mňari vos. Qáj tedy Pius IX w encyklice 
QtrofUa Cura i w SyUabune potQpi! na nowo te zásady, szedl wiernie 
áladem swoich poprzedników. Ponawianemi těmi wyrokami swemi Papieže 
nie myáleli bynajmniej stawaó w obronie dawnych nadnžyč, ani pot^piaó 
post^pn spoíecz^twa nowožytnego, ale chcieli powiedzieč i powiedzieli 
to ňader wyražnie, že w dawnych czasach byla jedna rzecz wyborna, 
a mianowicie xgodnoáó dwóch wladz, i že w czasach nowožytnych jest 
Jedna rzecz ohydna, a mianowicie apostazja spoleczna. Koáci6t powtansa 
to dziš áwiatn nowožytnemn, co mÓ¥rit starožytnemu, že tylko prawda 
zbawió go može; rozktad spo^eczny, jaki idzie wsz§dzie w álad za libera- 
liímem, przekonywa dotykalnie, jak dalece slnsznym jest ten glos Koáciola. 
Cf, Bamierěy w Étndes religienses, philosophiqnes, hist. et littóraires, ser. 
YI t. y, YI, Yni; tegož, Les doctrines romaines snr le libóralisiiiie; «Sl0- 
gur^ Hommage anz jennes catholiqnes libéranx; At^ Le yrai et le fanx 
en natiére ďantorité et de liberté; Ondatry La róvolution et la restau- 
ration de 1'ordre sociál, 4 t.;.Aug. NiooUmb^ L'etat sans Dieu; La rÓYO- 
hitíon et Tordre chretien; Ferrin^ Les lois de la société chrétienne, Pa- 
ris 1875,2 V. N. 

Liberat (Liberatus), autor historji nestorjanizmu i eutychjanizmn 
p. t. Breviarium cauaae nestorianantm et eutychianorum^ byl 4j<^konem ko- 
áeiota kartagiúskiego w w. YI.« Gdy synod kartagiňski r. 585 wysylal 
I grona swego dwóch bpów do Pap. Jana II, z zapjrtaniami w niektórych 
kwestjach wi|tpliwych (ob. HefeU^ Gonc. II. § 348), L. dodaný zostat 
^ymže bpom za towarzyssa, jako znaji|cy Rzym, bo by} w nim poprze- 
dnio za wspomnionego Papieža (Breviar. c. 20). Pod owe czasy toczyl 
^ spor, wywolany tak zwanemi 2Wa caipitula. L. odby} ¥riele podró^, 
ieby sprawQ ca}% gmntownie zbadač. Pytal síq ludzi powažnych, robi) 
poňnkiwania w dzielach historycznych, w archiwach koácielnych, odczy- 
^jwal akta synodálně, listy bpów i t. p. Owoc tych badaú zamieóci} we 
wspomnioném Breviarhitn^ obejmuj^m dzieje sporów nestorjaňskich i eu- 
tyebjať&skich z lat okolo 125, doprowadzone do soboru Y powszechnego 
(r. 553), i tym sposobem uchronil od zac^ady wiele dokumentów, dzió 
Jol zaginionych. L. jest žarliwym obroňc§ trhtm capitulorum. Styl jego 
prosty i w róžnych miejscach rozmaity: snaó wiernie przepisyws^ žró^tta, 
jakie mial pod r^k^ Breviarium jego wydat Oamier(ob.) 1675 r.; znaj- 
dnje sÍQ takže w zbiorach soborów Grabbe'go i innych, oraz ap. OaUcauL^ 
Biblioth. PP. t. XII; ap. Migne, Patrol, lat. t. 68. X. W. K. 

Liberatore Mateusz, ur. 4 Sierp. 1810 r. w Neapolitaúskiém, 
1826 wst^pit do zákonu jezuitów, 18S6 professor filozoQi, od 1850 je- 
d^ z najdzielniejszych wspólpracowników czasopisma CiviUa cattolica* 
Napisal: Conoeeenea intéUetuáU^ Róma 1858, 2 t. (tium. na niemiecki 
przez Frfifu^a^ Hoguncja I86I); Irutííutionea phtlasophiae ad triennium 
aecommodaiae^ 3cie wydanie ib. 1864; Sapra la teoria ěcokuiica déOa 
eomposizione eostanziale dei eorpi^ ib. 1861; Con/utazione di AnUmo^ pn^ 
tiriarca di Conetantínopoliy ib. 1854; Del compoato umanOy ib. 1862; Comé' 
di€ filosofické^ ib. 1868; Opueculi vart, ib. 1868; EUmenia ethicae «t 



m 



sos Liberatora.— Lib«rjusz. 

Jtírii iiatarat, ib. 1864; Spicil^io del M. Liheralore (v. 1 paru reUgioMt- 
V. II porte /iwřyfca), Napoli 1877; Compendium ethieae el jařit neUurae,ih^ 
B78 (przetí. na jgzyk wloski Winc. Liberatore p. t.: Comptndio ái f^ 
lotofia del diritlo). 

LiberjUSZ (Liberias), Papiei, 352 — 366 r., áwi^ty (as Wn.), 
nsyroianiD, syn niejakiego AuguBta, na Stolice rzymak^ watqpil ja Mají 
(tJ, ai Cierw.) 362 r, (ob. Lipňua, Chronologie der rflm. Bísch., Kiel. 
1869 p. 262). kiedy arjanie i pótarjaníe wszyBtkie awe sily wyt^žali, 
icby 9\% pozbyó Atanaiego (ob,), aajmgtnicjszego i najwiecej wpl)-wo- 
wego obroCicy wiary wc wspólistotnoéé (ó^loougio;) Syna Boiego z Bo- 
giem Ojcem. Nic mog^c poprzcdaio wymódE na Jnljnsia I, íeby t^o 
patrjarcbc potopit, terai pnácili oni w obieg list zmyálony, w którym 
niby Liberjuez oáwiadcza, že powolyfrnt Atanazego do Rzymu, iíby Bi$ 
ociyScit 7 czj-nionych mu zarznt&w; leci gdj- AtaDaiy si^ nie stavit, 
odl^cza sig od wsx.olkiej z nim spolecznoíci i przyjmuje jednoho z bpami 
wschodnimí. Liat tou, zaczynaj^cy si^ od slów Studena /mři, acíkol- 
wiek nieantcntjc7.ny (dowody ob. w 6'. IJUarii Opera, ed. Bened. 8. 
Mauři, i roíprawe HefcJego w Theolog. Quartalíchr., Tubing. I8sa p. 
.; cf. tegoi Conciliengcscb. § 73), bo, jak zobaciymy nižej, caJemti 
pogtfpowaniu L'a, który zawsze sig opieraí pot^pieniu Atanaiego, pne- 
ciwny, zoalazt mo2e wiarg nawotuí. Uilarego i przez niego nam przecho- 
wany zostat (we Fragntent. D. VI; ztqd ap. Mami, Conc- lU 206..). 
Gdy manewr ton sig nie iidaí, zmyélili euzebjanie nowe nieslaszne za- 
rzutyi Ic Diianowicie Atanazy nie stuchat rozkazów cesarza Konsian- 
wjusza II, ie nicboszczyka brata (Konstansa) przsciw Diemn podžegaJ, 
ae Big znosil z uzurpatorem Magneacjuszem, že odprawiaí naboicůstwo 
w koSciele niekonsokrovranycn. L., przed którym te skargi wytoczono, 
ieby nic obrazió cesarza KoDBtsncjusza, upojonego ánieícm w Uallji 
zwycifjztnem (MagnencjuBz z rozpaczy lycie sobic odebrat w Sierp. 3 s 3 r.), 
zostaj^cgo pod wplywem arjaáskich bpów: Waicnsa z Mnrsy i Uraacju- 
sza z Siiigidimum, igorliwej arjanlii Euzebji, swej iony (poj^l i% w po- 
czqtkacb r. 353), cbociaí powyísze zarzuty przfz 80 bpów egipakich, 
omyílnie w obronie Atanaiego do Rzymu przybyl)cb, dostalec/uie zbité 
Eoaialy, wyrokn nnienioDiaji^cego jeszcze nie wydal, loci wyslat legstóff 
do Arlos,— gdzie Konstancjnaz przebywat od Paíd. 363 do wiosny 354,— 
proszqc o zwotanic w tej spranic wicikiego soboru do Akwilei. Cegan 
ua Aknilej^ nie przystal i legaci L'a (Winccnty bp i Kapui, drngi 
Marcel z Katnpaojt) innsieli byč obecnými na synodzie, przez cesarza 
žebraným v Arlcs (3S3), na którym Walens i Ursacjusz, wraa z Satur- 
ninom, bpcm Tnlazy, przewodniczyli. Przewaínie z arjanów xloíonj 
i prrez cesarza popÍ<^rnny ten synod potopit Atanazego; prawowiernycb 
tam obecných bpów obietuicaml, prosbami, a najwigcej grožb^ zmnszoDO 
do podpisania jnž wprzód ulolonego wyroku; w tóm ostatniéin teí pólo- 
í.eniu znaleíli sig i legaci papiezcy. L. nie omieszliat proteetowaó: re- 
znmiat to bowicm dobrzc, 2o nyst^powanie pko Ataoazemu jest tylko 
pozorem, którym arjauizm okrywa sh% walk^ pko wierzc, na soboru 
nicejskim zdcfl4jowancj. Slaboáá Winccntcgo t Kapui, na którego viele 
liczyt, szczególniej go zmartnita. .Duplici uíTuctns moerore mibi nio- 
riondum magis pro Deo docreri, ne vidcrer novissimus delator, aut sen- 
tentils contra ETangetiuni commodare conscuaum,' — piaal n liície do 



Liberjuiz. 207 

O^iuza (ap. S. Hilar. Fragm. Ví; ap. Mami III 200). PodoBnej tre- 
áci listy pnettal do innych bpów zachodnich (ap. Manai III 20 1), 
08trzegi^'%c ich, ažeby nie szli za przykladem wspomnionego legata. 
ProtestacJQ do Konstancjnsza przestat niéco póžniej (354 r.), gdy m- 
diial, že cesarz ten zmnsza bpów Italji do przyjQcia wydanego w Arles 
wyrokiL Zawiózl j% gorliwy bp z Cagliari, Lucyfer, którema L. dodal 
sa towarzyszów: kaplana Pankracogo i djakona Hilarego. W protesta- 
cji Bwej (ap. S. Hilar. Fragm. V) podaje L. przyczyny, dla których 
nie chce mieó z arjanami jednoáci, gani to, co síq dziaio w Arles, i prosi 
ludlnie o zebranie nowego synodn. Prosil tež dwóch najwí^cej poinra- 
Aanych na zachodzie bpów: Enzebjnsza z Yercelli i Fortnnacjana z Akwi- 
lei, žeby síq z Lncyferem kalarytaňskim pol^czyli i cesarza na lepsz^ 
drog§ nawiedli (listy do nicb ap. Mansi ní 2 04-— 206). Konstancjusz, 
iilegaj%c proábom tak powažnycli m§žów, zezwolil na zebranie nowego 
ipfnodii; nadziejo jednak L'a nie ziácily síq wcale. Synod odbyl síq 
xnów w Medjolanie (855 r.), bo tam zjechal cesarz; bpów žebralo si^ 
przeszlo 300, najwi§cej z záchodu. Euzebjusz z Yercelli, widz%c przy- 
gotowania arjanów, z ledwoáci% dal síq naklonič legatom papiezkim 
i przybyl juž po rozpocz^cin narad; arjanscy bpi zapraszali go takže, 
bo chcieli na swoj% strong przeciqi^^č; przez pierwsze jednak 10 dni 
trzymali z dala od swych narad, žeby nie byl éwiadkiem ich wyst§- 
pnych intryg; nakoniec zaprosili go na sessJQ w koáciele i podali od rázu 
do podpisu wszystkim wyrok na Atanazego. W odpowiedzi na to Euze- 
l^nsz podal symbol nic^ski, bo, — mówil, — najprzód trzeba 8i§ zaji^ó 
8praw% wiary, a wiem, že wielu tu obecných zaražonych jest herezj%; 
dopóki wszyscy tego symbolu nie podpisz% i ja nie podpisz§ ž^dan^o 
wyroku. Bpi prawowiemi sig zgodzili i juž bp medjolaúski zacz^l pod- 
^ywac, gdy Walens gwaltem wjrwal mu pióro, mówi^c: Nic z tego 
aie b^dzie. Nast§pne posiedzenia odbyly si§ w ps^acu cesarskim, žeby 
ladnoáč medjolaúska, prawie wszystka prawowicrna, nie stala zamierzo- 
nemu celówi na przeszkodzie. Konstancjusz z pocz^tku za zasloni| 
w przyleglej sáli przysluchiwal si^ oporowi bpów prawowiernych, wreszcie 
xnieeierpliwiony, wyszedl do nich i z gniewem zawoM: Jíl oskaržam 
Atanazego, macio wicrzyó i sluchaó*'; a gdy bpi odpařil, že si§ sprzeci- 
wia kanonom pot^piaó kogoá bez przesluchania, rzekl: ninojá wola jest 
kanónem," — i zagrozil wygnaniem. Bpi z placzem blagali, žeby przez 
bojažň Bož^ gwi^tu im nie czynil, lecz to, zamiast uspokoió cesarza, 
pobndzilo go do takiego gniewu, že dobyl miecza i ámicrci% odwažniej- 
flcym grozié poezii; w koňcu wszystkich opieraj%cych si§ jego woli, jako 
to: Djonizjusia z Medjolanu, Enzebjnsza z Yercelli, trzech legatów pa* 
piezkichj na wygnanie, každego w inne miejsce, w okowacli wywieáó, 
a djakona Uilarego przed wywiezieniem ochlostaó rozkázal. L. do 
wszystkich tych wygnaňców pisal listy pocieszaj^ce (ap. S. Hilar, 
Fragm. YI). Pod tak§ groz^ odbyty synod potopil Atanazego; ulegl 
aawet Fortunacjan z Akwilci, na którym Papiež wielce polegal; po 
czém do wszystkich prowincji rozesláno urzQdników z edyktem, naka- 
waij^cjm przyj^ó wymuszone pot§pienie Atanazego i jednoéó z arjanami. 
Wi^ienie, wygnanie i konfiskata spadly na tych, którzy 8i§ opierali 
(& Athanoů. Hist arian. ad mon. c. 33.. 76; S. Hilarii Fragm. Y; 
Ugož Libell. ad Constant.; Sulpic, Sev. Hist. s. II; Soxamen^ Hist. eccl. 



I 

I 

I 



tomďH 



20S Liberjusz. 

rv 9; ITteodorei. Hist, eccl. IÍ 13), a tym spo3obem przeiladow) 

Medjolatiie rozpoczgte, dalej po róžnycli mieJBcacli konty nuowano 
(He/ele, Coac. § T&). Dia nwieňczenia anego dzieta, muaioli sig storač 
arjanie pozyskaí na snoj^ stron; Ozjusza (ob. Hoaius) i L'a, 1. j. tebj 
i oni zgodzili sie aa potgpieniG Atanazego i przyjgcie arjanóir do jedno- 
áci koícielnej. Euzcbjnsz eunuch, jedou z aajbližszych powieritikón ce- 
sarskiťh, wyatany w tym celo do Rzymu.z podarnukami, miař to wy- 
módz na L'u. L., darów nie przyjqwszy, odpowiedzial, že, aby potgpič 
Atanazego, trzeba odprawió pierwej synod nie taki, jaki sig odbyl w Me- 
djolanie, w patacu i pod przewag^ cesarza, lecz osobný, na którym ná- 
lezy wprzód víiarQ nicejsk% utwierdziÉ, wykluczyí arjanów, a dopiero 
potem roztrz^aač czynione Atanazemu zarzuty. Rozgníenany t^ odpo- 
wiedziq eunuch odazodl gro2%c, podarunki zaá zložyt n koáciele i. Pio 
tra, lecz L. i ztamtqd je odebrawszy, do Mcdjolanu odeslal. Ceson 
wtedy poslat rozkaz prefektowi Rzymn, icby 1/wi polocil atawid aig na 
dworze, a nawet, ažeby przemoc% go dostavit, gdyby dolirowolnio ndafi 
si^ nie cliciat. W skutek tego rozkazu rozpocz^o bíq srogie przeílo- 
donanio \t nieczném mieScie: wszyatkich Btronników L'a, gdy icb nie 
bylo mo2na namonami odwiešú od swogo pasterzu, trapiono; bpi, podĎw- 
czas v Rzymie obecni, musieli sig pokryč; znakomitsze matrony poucie- 
katy; wiolu duchownych poszlo na wygnante; samego L'a obstawiono 
slraž%, žeby si? z oikim znosíó nie mógt, w koňcu gwaltem do Medjo- 
lanu nynieziono (S. Athanas. Hist, arian. ad mou. c, 3ó — S9). Tam 
on miu) Dastgpuj%c4 z cesarzem rozmowg, spisau^ przez spůtczesnych 
šwiadków (ap. ilieodoret. Hist. eccl, II i6): .PowolaliSmy cig, mówií 
KonstancJQsz, clicíic upomnieÉ, íebyá zerwal spolecznoéé z nicgodzíwyBí, 
szalonym i bezbožným Atanazym; caty bowiem áníat nznal to za slnaxoo 
i nyrokiem sobora odl^czDuy jest od apoteczeústwakoécielnego. Liberjnsi: 
Ceaarzu! a^dy koScielne winny by6 jak najsprawiedlinsze; ježeli sig pne* 
to podoba miloáci tvrojej, kaž, uiech sig s^d zbierze, niech na nim vy* 
dadz^, wcdlug formy porz^dku koJcielnego, pko Atanazemu wyrok, jeJli 
na potgpieníe zashiguje; my bowiem nie možemy pot^piaů mgža, któr»- 
goámy nie przestuchali. Ceaarz: Caly áwiat juí oraekl o jego bczbfr- 
žnoáci, a on danno sobie z tego szydzi. Liberjusz: Cí, którzy podpiuU 
naA' nyrok, uczynili to albo dla próíaej chwaly, albo przez bojažú, loby 
przez ciebie nie byli pohaúbieni, Ceaarz: Gdzic tu cfawata, gdzie bo- 
jaiň, gdzie haůba? Liberjusz: Wszysoy, którzy nie miluje chwaíy Bo- 
žej, przektadajq twoje wzglgdy i pot§piajq tego, kt6rego ani widzieli, 
ani shichali, co chrzeácjanom wcale níe przystoi. Ceaarz: Przeciel 
w Tyrze byt na soborze, gdy go s^dzono, i wszyscy catego áwiata bpi 
na soborze go potopiti. Lib.: tíynajmniej: pot^piouo go, gdy jut go nio 
bylo, i poifpiono bez przyczyny". Do rozmowy ntr^cili sig: Euzebjusi 
ennucb, któregoémy jol wyJej poznali, i bp Epiktet. Enzobjuaz: Prze* 
ciež na soborze nicejakim uznaný byt za wylqczoncgo od niary katoli- 
ckiej, Lib.: Pigcin go sqdzito i to ci, którzy z Iscbyr^ jeídzili do Egi- 
plu, a nystano ith tam umySInie, žeby podrobili dowody pko oskario- 
nemu. Z tych pigciu teraz dwůch jaž nie Žyje; trzej drudzy: Valens, 
Maces i Uraaciua, zoatalí za to (podrobienie) potQpíeni na synodxie w Sar- 
dýce; potem na piámie prosili o przebaczenie, ie pofatazowali dowo<ly 
pko Ataoozenju, i to pismo icb mamy n rghu... Epiktet: Ceaarzu'. Iď- 



Líberjusz. 209 

berjnsz nie w obronte wiarj i s^dów koácielnych to mówi, leoz žeby 
pned senatorami rzjmskimi mógt síq chelpió, že cesarza przemógl 
Cesarz: Czemže ty jesteá w obec calego áwiata, iž ámiesz cztowieka bes* 
božnego bronič i m^cič przez to pokoj áwiata i paústwa rzymskiego 
Lib.: Chociaž sam jestem, sprawa wiary nie stáje síq przez to mniej-^ 
8z%'y kiedyá przeciež tr/ecb tylko opieraío sig rozkazowi króla. Eiize- 
bjnsz eunuch: Cóž to! cesarza naszego czynisz Nabnchodonozorem ! 
labeijnsz: Bynajmniej; lecz ty lekkomyábiie potgpiasz cztowieka, które- 
gošmy nie s%dzili...*' W podobny sposób rozmowa do koúca prowa- 
dzon% byla: cesarz nastawa) na to, že Atanazy przez caty áwiat jest po-, 
t^piony; Líberjusz dowodzit, že tak nie jest i že bez wyslnchania potQ- 
piač si§ nie godzi; domagal sig nadto przywrócenia wygnanych dla wia- 
ry nicejskiej bpów i zwoiania nowego soboru. W koúcu cesarz rzekl: 
Jdzie o jedno t>'lko: odešly cig do Rzymu, gdy przyjmiesz jednoáó z ko- 
áciolami (wschoduiemi, arjaňskiemi i pólarjaňskiemi); zgódž sig przeto 
i podpisz, a wróč do Rzymu. Líberjusz: Juž požegnalem sig z braómi 
w Rzymie; prawa bowiem koácielne wažniejszemi s^ nad przebywanie 
w Rzymie. Cesarz: Masz zatem 8 dni do namyslu, co wolisz: czy podpi- 
saó i.wrócic, czy obrac sobie miejsce wygnania? Libeijusz: Czy trzy 
dni, czy trzy míesi^cc, postanowienia mego nie zmieni%; poálij mi§ m^G 
gdzie chcesz". Na tém rozmowa sig skoňczyla. W 2 dni potem przy- 
wořal znów do siebie L*a cesarz, a gdy znalazt go nieztomnym, skazal 
na wygnanie do miasta Beroea w Tracji. Widzimy z tej rozmowy, že 
L. wiedzia}, co go czeka i by) przygotowanym na to, iž do Rzymu nie 
wróci i že wolal raczej wygnanie ponieáó, niž w czómkolwiek iist§pi6. 
Nie' przyj^) nawet pieni§dzy, jakio cesarz zaraz po powyžszej rozmowie 
mu poslai, niby na koszta podróžy. Posíaúcowi, który mu te pieni^e 
przyniós}, rzek): „Idž, oddaj to cesarzowi, bo mu potrzeba na žofaiierzy.* 
Tak4 sam§ summ§ postata mu nastgpnie cesarzowa, lecz L. rzekt po- 
daúcowi: „Odd^ i to cesarzowi, bo mu potrzeba na žold dla wojska; 
jeáli zaá sam nie potrzebuje, niech da Auxencjuszowi i Epiktetowi 
(dwom bpom arjaňskim, zachowanie u cesarza maj%cym), bo ci potne- 
bnj^." Zjawi} sig potem jeszcze i eunuch Euzebjusz, niby od siebie tg 
' samf iloáč pienigdzy przynosz^c, lecz mu L. odpowiedziat: »Ty koácioty 
catego šwiata opustoszyleá, a teraz mi dajesz jalmužng, jako winowajcyl 
Idž i wprzód postaraj sig byó chrzeácjaninem*. Tak opowiada Teodo- 
Tet {Hist. eccL II 16). Sozomen {ISat eccL lY^ li), wspominajv^ o wi- 
dzeniu sig L^a z cesarzem, prawie w tychže samých slowach przedstawia 
žfdania jego;. w koňcu dodaje, že L. nie chc^c przyj%ó ofíarowanych 
sobie pienigdzy, kázal powiedzieé cesarzowi: „Niechaj je rozdá swym 
pochlebcom i histrjonom, których cbciwoéci niczóm nasyció nie možná; 
co do nas, Chrystus, który jest we wszyatkiém podobny do Ojca^ da nam 
utrzy mánie i wszystkie dobra". Dzialo sig to r. 366. Zaraz po wy- 
wiezieniu L'a, z wyražnego rozkazu cesarskiego obraným zostal na bpa 
rzymskiego djakon Feliks II (ob.). Bp Epiktet, którcgoámy wyžej juž 
poznali, zjechal do Rzymu i z nieliczn^ partj^ arjaúski| wybom doko- 
nal i potajemnie, bo • "^ali palacu cesarskiego, wspólnio z trzema bpami 
arjaíiskimi, w obecnosci trzech eunuchów, niby reprezentantów rzymskiego 
ipoleczenstwa katolickicgo, na bpa go wyšwigcil {S. Áthanas.^ Contra 
Enoykl. T. XU. 1"^ 



210 Liberjusz. 

arian. i Ilist. arianor. ad monach.). W nicspelna 2 lata potem przy- 
by) Konstancjnsz do Rzymn (28 Kwiet. 35 7), maj^c zamiar ztamt%d 
udaó si§ do Sinnium w Pannonji (Ammian, MarceU, XVI 10). Wiemi 
przez ten czas w przywi^zaniu swojém do Papicža nie ostygli; bojažů 
wstrzymywata ich od gíosnego npominania si§ o swego pasterza; wie- 
dzieli bowicm, jak srogo obchodzono si§ ze zwolennikami L'a i Atans- 
zego. Kobiety jednak, zwtaszcza matrony rzymskic, korzystaj^c z obe- 
cnoáci cesarskíej w Rzymie, gdy mgžów swoich naklonič nic mogty, žeby 
o powrót L'a prosili, samé z t% prosby uroczyácie sig wybraly. Z po- 
cz%tkn Konstancjnsz nie chciat ich sluchaé, tlnmacz^c, že maj^ Feliksa 
bpem; lecz gdy mu odpowiedziano, že nikt na jego nabožoústwo nie 
uczQSzcza, pozwolit LVi wróció, pod warunkicm, že bgdzie rz%dzit kosdo- 
lem rzymskim wspólnie zFelikscm, i tej treáci edykt oglosi). Rzymianie 
zaczQli szydzič z takiego pozwolenia, mówi^c, že tcraz koációl porównanj 
zostal^ z cyrkiom; bo jak w tym s^ stronnictwa, oznaczaj^ce si§ kolo- 
rami, tak teraz w tamtym wolno b§dzie mieó bpa, jaki síq komu spo- 
doba. Szydcrstwo poskutkowalo: L. wrócil bezwarunkowo; Feliks udal 
sÍQ do innego miasta dobrowolnle, czy tcž przez rzymian wyp^dzoay. 
Tak opowiadaj^: . Tcodoret (Hist. eecL II 15 — 17), Sokrates {HiaU ecd, 
n 37 ad fin.), Sulpicjusz Sewor {Ilist S, II 89). Sozomen (HisL eeeL 
IV 1 1) twierdzi, že, na prosby dam rzymskich, pozwolit Konstancjnsi 
L'wi wrócié pod warunkiem, že przyjmie jednoáé z arjanami, lecz o przy- 
j§ciu tego warunku przez L'a nie mówi. Jcželi mamy wierzyó nieja- 
snemu i co do Liberjnsza ňader niepewnemu opowiadaniu Libri Pontífr 
calis^ to na powrót L a wplyn^li dwaj najzawzi^tsi arjaúscy bpi: Valena 
i Ursacjúsz. Ci bowiem spodziewali si§, že wyáwigcony z ich insynuacji 
Feliks b^dzie dowolném w ich rgkach narz§dziem; tymczascm on na sy- 
nodzie, zložonym z 48 bpów, wykl^t ich za arjaúskie opinje; obraženi 
wi^c t% jego jakoby niewdzÍQCznošci%, sami prosili Konstnncjusza, žeby 
L'wi wrócié dozwolií, pod jakicmiá warunkami. Do prósb ich przylf- 
czyó síq miala i rodzona siostra Konstancjusza, lecz póžnicj podobno 
žalowala tego, widz<|c, že Konstancjnsz žywi podst^pnc zamiary. Pyta- 
nie tedy zachodzi, czy L. zaraz wrócil po owej proábie dam rzymskicht 
czy nie? Jak widzieliámy, trzej wymienieni wyžej historycy (Teodoret, 
Sokrates i Sulpicjusz Sewor) nie mówiii o žadncj zwloce mi^dzy pozwo- 
leniem do powrotu, a samým powrotcm L'a. Potwierdza to i á. Ata- 
liazy, gdy dwukrotnie mówi, že L. dwa lata przcbywa! na wygnaria 
(Apolog. I contr. arian. 89; llistor. arianor. ad mon. c. 4i). Skoro 
wygnanie nast^pUo w póiowie r. 355, to powrót po dwulctniém wygnír 
niu musiat byó w r. 35 7; gdyby zaá wrócil dopiero po Wielkanocy 358 
r., jak tó wynika z opowiadania Sozomena (obaczymy to nižej), wygnanie 
trwaloby cale trzy lata, nie dwa. Pozwoliwszy wrócié L'wi do Rzymo, 
Konstancjnsz pojechai z Yalensem, Ursacjuszcm i innymi bpami arjaú- 
skimi do Sirmium, gdzie síq nowy žebral synod w póiowie r. 35 7. L*a 
tam nie bylo; 0^'usz tylko pod przymiiscm podpisaé mial wyznanie 
wiary, mocno arjanizmowi sprzyjaj^cc. Synod ten nazywa si^ sirmieň' 
skim . drugim^ i formula wiary na nim zredagowana — drugq formulf^ sir- 
mieňskcí. Brzmi ona: ....Wierzymy w Syna Jego jedyncgo. Jezusa ChiM 
Pana naszego odkupiciela, który przez Niego zrodzonym byl przed wieki. 
Nie trzeba byiugmniej nauczaé, že jest dwóeh Bogów; lecz gdy ófiooúsioc 



Liber jusz. 21 1 

[wspóHstotny) i ójjloioó^jio^ (podobnej istotj) nie podobaj% sig wielu, nie 
3ieba ich wspominaó i odt4d nikt nie bgdzic mógl^ ich w nauczania 
ižywaó, bo ich nie ma w Piámie á.... Niew^tpliwém jest, že Ojciec jest 
jfi^kazym, že jirzewjžsza Syna co do czci, godnoáci, wspaniatoéci, maje- 
itatu, a to jnž tém samém, že ma imi^ Ojca; co i sam Syn mówi w Ja- 
nie (14, 28): Który mi§ postat, wi^kszym jest odcmnie. Každý wie, 
2e ta nauka jest katolicky: dwie s^ osoby, osoba Ojca i osoba Syna; 
OJcicc jest wigkszy, a Syn jest mu podlegtym ze wszystkióm, co Mu dat 
Ojciec..." (ob. HefeUy Conc. § 7 8). Niedtugo po drngim sjmodzíe sir- 
irieáskim anomejczycy (arjanie skrajni) odprawili w Antjochji, w po- 
s^tkach r. 358, a pótarjanie w Ancyrze, podczas ówi%t wielkanocnych 
L T., nowe synody. Jedni i drudzy po synodzie wystali swych petnomo- 
Bników do Sirmium, gdzie jcszcze bawit Konstancjusz, žeby otrzymaó 
lego poparcie. Anomejczycy przybyli pierwsi i otrzymali listy cesarskie 
na SW0J4 stronQ, lecz krotko si§ niemi cieszyli; jeszcze bowiem nie zd^- 
lyli o^jechaó, gdy przybyli ich przeciwnicy, deputowani od synodu pót- 
irjaúakiego z Ancyry i przekonali Konstancjusza, že tylko ich wyznanie 
može zaprowadzié tak pož%dan^ ugod§, i Konstancjusz na ich ž^danie 
odebral listy, dané anomejczykom, a postat do Antjochji surowy roz- 
kaz vyp§dzenia wszystkich, podzielaj^cych bt§dy Aecjusza (anomejskie) 
í nie uznaj%cych podobieňstwa nátur w Ojcu i Synie (Sozomen^ Hist. 
eccL IV 1 3). Wyznanie wiary, teraz przez Konstancjusza przyj^te, za- 
warte w synodalnym liécie bpów žebraných w Ancyrze (ap. S, Epiphan.^ 
Haeres. 7 3 n. 2 — ii; ap. Mansi, Conc. III 2 70—288), sktada si$ 
X wywodów o podobieústwie Syna do Ojca pod wzgl^dem nátury (xaz* 
o&oíav) i z 18 anatematów, czyli kanonów dogmatycznych, stanowi^cych 
konkiuzjQ onych wywodów. Z jednej strony pot^pieni s% w niém ano- 
J&^ezycy i arjanie wtaáciwi, že za wielk^ czynii^ róžnicg mi^dzy Ojcem 
i Synem, z drugiej sabelljanie, že za nadto Ojca z Synem identyfíkuj^; 
d, którzy czyni^ Syna avo[jLOi6g. zupetnie róžnym od Ojca, i ci, którzy 
go nazywaj§ ©(looóatoí (wspótistotnym) luh taoTooóatog (nátury identy- 
cnej). Z tych 1 8 anatematów é. Hilary w dziele Be synodia zamieácit 
iflko 12 (opuácit 5 pierwszych i ostatni) i ttumaczy je jako katolickie. 
PtzyJ^wszy dopiero co opisane wyznanie wiary, Konstancjusz polecit jeszcze 
w tymže roku (858) odbyé nowy synod, trzeci sirmieúski^ w obec depu- 
tat6w synodu ancyraáskicgo. Ma síq rozumieé, pótarjanie przewažali na 
nim. Wtedy to mlat byó wezwany z Beroei Liberjusz i zmuszony do 
pot^ienia wyrazu óiiooó^^iog. Powtarzamy tu stowa Sozomeoa (Hist. 
écd. IV 15), bo on tylko jeden wyražnie o tém wspomina: ,Cesarz 
c Rijmii wróciwszy do Sirmium (po owej proábie dam rzymskich za 
Cem, r. 35 7) i otrzymawszy poselstwo bpów zachodnich, przywotat do 
ňebie Liberjusza z Beroei. A že juž znajdowali si§ tam (w Sirmium) 
deputowani od bpów wschodnich (synodu ancyraňskiego wielkanocnego 
158 r.), przeto zwotawszy wszystkich kaptanów, jacy byli w jego orsza- 
ku, zmuszaó pocz%t L'a, aby ztožyt wyznanie, že Syn nie jest wspótisto- 
IBJ z Ojcem. Žádali zaá i cesarza ku ternu popychali bpi, maj^cy 
wieDue u niego wzi§cie: Bazyli (z Ancyry), Eustatjusz (z Sebasty) i Eleu- 
4uz (z Cyzyku, wszyscy trzej pótarjanie). Oni to žebrali rázem w je- 
dno pismo wszystkie uchwaty, wydane pko Pawlowl z Samosaty i pko 
Potynowi, bpowi z Sirmium, i wyznanie wiary utožone (jia^ «5UQ^\^ t. 




I 



• 



I 



213 Liber jutz. 

341) podczas poáwj^ccnia bazylikí autjocbeúskiej, i dowodE^c, ie oifr: 
ktůny Qžywaja wjTazn ójj-ooii^ťj; na poparcie swej herezji (jak Pawel 
z Sainosaty, Fotyn), dokázali, io L. i czterej bpi afrykoóacy: Atanazy, 
Aleksander, Sewerjan i Krescens, zgodzili sig na to pismo. ZgodzUi sig 
takže: Ursacjusz, Gerrainina, bp simiiertski, i Walens, bp Mnrsy (arjaiiie); 
lecz tež od L'a nawzajem otrzymali wyznauie, w którčm wyl%cza on 
( Koáciota tycb, co twierdzq, ie Syn nie JeeC uo do istoly i we wnyst- 
eitm ď> Ojaa podobny. (Wyznanie to uczynií L. z powodu, ie) Endoxjass- 
i iniii zwolennicy Aecjnsza, po otrzymaniu listu Ozjnsza w ADtjochji, 
rozpuácili wieáĚ, Že L. potspií wyraz wspůUsMni/ (ójiootioios) i wyznal, 
ie Syn nie jeat podobny do Ojca. Po dokonaniu tcgo ffszyatkiego pizex 
delogatów od bpów zachodnicli, pozwolil cesarz L'tcí wróciů do Itzynin*. 
Jeíeli cale to opowiadanie Sozomena jest dokladnóm i wierném,^ — bo ui 
Sokrates, ani Teodoret, ani Snlpicjusz Sewer o téra uíe mówi^, — to L. 
podpiaal formnlg wiary, w której nie bylo wyrazu óftooiiatci;; sam^ 
jednak wyraza tego nie potopil; onszem, poniewaž anomejczycy rozpoácili 
wicSó przeciwn^, L., žeby sprostowai fatszyw% opinj^, w dodatkovén 
do podanej sobie formuly wyznaniu ošwiadczyt, že Syn „co do istoty i HÍ 
wszystkióm jest do Ojca podobny", cíyli žo jest wspólistotny '). Fonanlk) 
kl6r% L. w Sirminm miat podpisaó, íwana formultt sirmjeňaht (rjwúh 
skladata Bt§, jak widzieliSmy, zdokretów wydauych pko Pawlowi z S*- 
inoBaty, z dekrctów pko Fotynowi (ob.), nloíonych na synodzie ainníeú- 
skjm, nie wiadomo kiedy (hiatorycy naznaczaj^ ternu aynodowi r. 35 1 — 3SB)i 
czyli z pierwszej formuly sirmicňškiej, która pot^pia arjanów, wreaitíe 
z dekretów synodn antjochcňskiego, odbytego r. 3íi, co wszystko rá- 
zem na Gynodzie ancyraúskini (nielkanoc r. 356), w celu potgpieiůft 
anomejczykán, przyjetčm i publikowsnéni zost^o. Wszystkie te cigíd 
byly ukládané przez p6)arjanón, wsp6lnie z bpami katolickimi, i pnět . 
nich przyjgte; anomcjczykdw bonieni pot^piali jak katolicy, tak arjaius 
i pótnrjanle. Byly one lež prawowiernomi, bo pot^piaty arjanizra, Inbo 
jeszcze, z powodn braku wyrazn óiioiíbioc, niedoatatecznie nyra2kly 
ffiarg pko pótarjaDom. L. nic mógtby tch nie podpisai^, gdy2 inao^ 
zariUcačby mn wszyacy roogli, že alaje w obronie anomejczyków. Pod- 
pisat zaá tčtn chgtnicj, že owi najczyuniejsi przodonnicy arjanizmu: T** 
lens i UrsacJQSz, stosuj^c sif do woli Konstancjusza, takže podpÍBkli, 
a tém samém nlaScincgo arjanizmu, który tam byl potgpiony, síg ny- 
rzekati. Pótarjanio, za których insynuacj^ to wazjstko si^ stalo, raogli 
tryumfowaí, ie otrzymali podpis na formuly, w której ójlooúoioí nie 
bylo, mogli sig chwalió, žo s% \t jcdnoáciz L'em, zamilczawszy o dodattah 
wej protestacji tegož Papieža, w której, lubo innemi a(owy, wiMfl 
v <b)i.eo<Í3trj; wyznawat. Naturalnic, ^.o przez to zgoda migdzy lutoU- 
kami a půtarjanami, lubo tylko powierzchonnie i na czas pewiea, skle- 
jon% zostata. L. przyj^t do jednoáci bpów wschodnich (pótarjadskiďOt 



WidzieliBmy wyž^, ie LiberjuBs, nie maj^c bynajmniej nmim 
OBtsponania opiiúon) arjtňikim lub pótarjaúaklm, bo n chwili, gdy ■oAtimÚ 
ň% Dft nygnnDie, užyl atów; ,Chrj.l'i>, który jeit tře meyetkiém do OJM p(K 
dobny*. Widocenie prieto pod wyriii«ini; .podobny co do isloly i we wwjlt- 
kiém.* rciíoiDíai to smbo. oo aobór nic^ski iftnart w wyrnzie ójiooiiisíi;. 




Liberjusz. 213 

Sctórzy jeszcze nie byli za formalnych heretyków uznawani, jak widaé 
X tego, 2e á. Hilary piktawaki, bQdí|c we Frygji na wygnaniu, ž nimi 
trzyma) jednoáé koácieIn% i nie unikal ich, jak unikal arjanów (ob. 
S. BUar. Contra Gonstant. imperat). Naturalném tež nast^pstwem 
przyj^da trzeciej formuly sirmieúskiej bylo, že L. wszedlby w stosnnki 
z Yalensem i Ursacjuszem, poprzednio arjanami czystymi, teraz pot^pia- 
j^cymi arjanizm, podobnie jak katolicy i pólarjanie. Otóž to jest cale 
tak zwane odst^pstwo, czyli úpadek Liberjusza, ježeli tak rzQczy- 
wiácie 8i§ stalo, jak Sozomen opisuje. Že podpisana przez L'a formúla 
i dd^czona do niej protestacja nie popieri^y w niczóm nietylko arja- 
nizmu, ale i pólarjanizmu, dowodem jest synod w Rimini, odbyty w rok 
prawie po rzekomym trzecim sirmieúskim (t. j. 359), na którym cesan 
kázal bpom podpisaó formul§ pólarjaňsk^, a przeciež na poparcie swego 
i^dania nie przytacza przykladu L*a; owszem, wcale na tymže synodzie 
■o L^u nie bylo mowy, ani ze strony bpów katolickich, ani arjaňskich, 
' pMaijaňskicb i anomejskich. List synodalny prawowiernych bpów (ap. 
Socrat, n 8 7; ap. Soz<yin, IV 18; ap. Theodoret II 19; ap. S. Áthanas,^ 
De synodis) najmniejszej alluzji do tego nie czyni. Sozomen tež, który 
Tzecz cal% opowiada, wcale L'a nie gani; wszyscy historycy w najpochle- 
bniejszych zawsze wyrazach mówi% o L'u: celeberrimus Liberius (Teodo- 
ret II 1 5), admirandus ille Liberius (ib. II 1 7). Lecz, nadto, mamy 
sline powody mniemač, že cale opowiadanie Sozomena o trzecim syno- 
dzie sirmicňskim i o podpisie L'a nie ma wcale podstawy. Nsgprzód 
bowiem, jak widzieliámy, L. r. 85 7 wrócil do Rzymu i w Beroei, zk^d 
go mial powolač Konstancjusz r. 858, juž si§ nie znajdowal. 2-re We 
wspomnionym liácie synodalnym, przez bpów z Rimini do cesarza pisa- 
nym, jest mowa o tém, že Walens i Ursacjusz na synodzie medjoíaň- 
skim (34 7 r.) pojednali si§ z Koáciolem, podpisawszy odwolanie swych 
U§dów; lecz ani slowa o tém, žeby przez L'a do jednoéci przyj^tymi 
Ijli, jak twierdzi Sozomen. s-cie. Rzecz nie do uwierzenia, žeby bpi 
aijaňscy i pólarjaúscy žádali i przyjmowali od L'a wyznanie wiary we 
irapólistnoáč Syna, wyznanie wprawdzie spowodowane tóm, že anomej- 
czycy falszywe o pot§pieníu wyrazu ó|iooÓ3tog rozszerzali wieéci, lecz 
sawsze arjanom i pólarjanom wr§cz przeciwne. Ježeli L'wi zaležalo na 
tém, žeby takie wyznanie uczynié, to interesem arjanów i pólarjanów 
Ijjlo takiego wyznania nie przyjmowač. 4-te. Mówi Sozomen, že wraz 
% L'em przyj^l trzeci^ formuly 8irmieúsk% Atanazy, oraz inni bpi afry- 
kaa&scy. Lecz zk%d si§ wzi%l w Sirmium Atanazy, który podówczas 
kryč si§ i uciekaó musíal, i który, dopóki žyl Konstancjusz, pokazywaó 
'8i^ nie émial. Te sprzecznoád, a nadto brak twierdzenia o rzekomym 
úpadku L*a u innych historyków, jako to u Sokratesa, Teodoreta i Sul- 
picjusza Sewera, káže nam podejrzewaó wiarogodnoáč w tym punkcie 
Sozomena. Prawdopodobnie oparl síq on na falszywej wieáci, rozpuszczo- 
nej przez pólaijanów. Že bowiem takie wieáci rozpuszczano ze strony 
akatolików, jest faktem nie ulegaj^cjrm w%tpliwoéci. Widzieliámy juž 
jeden list, puszczony w obieg zaraz po wyáwi^ceniu L'a; nižej zobaczy- 
mj inne jeszcze dokumenty, równie pofalszowane na jego rachunek. 
Tém 8ÍQ tlumacz% tež áwiadectwa: é. Atanazego, á. Hilarego, á. Hiero- 
nima, przytaczane na dowód, že L. formulQ pólarjaúsk^ podpisal, a przeto 
i wiarQ zdradzil, ježeli te áwiadectwa rzeczywiácie wszýstkie od owych 



214 Liber jusz. 

antorów pochodz%. A najprzód, co do á. Ataoazego, oto Jego dowt: 
.Cum autem non solum verbis mihi patrocinati fuerint, sed ezilivm MBink 
sustinuerint, ex eornmqae numero sit Liberías Romae episcopiu; laufk 
etsi exilii aerumnas ad jiném usque non toleraverít, attamen qnód con- 
flatam in nos conspirationem probe nosset, biennio in exilii loGO eét 
commoratns'' {Apolog. I eontr. arian. n. 89). „Snnt (Liberías 6t Osiuá) 
etiam forma et exemplár posterís nostris ut pro verítate nsqne ad mor- 
tem deccrtcnt" {ihid. n. 90). »Porro Liberías extorrís factos, post bieo- 
ninm deniqae fractas est, nimisqae mortis perterritas sabscrípsit. Ye- 
mm ea ipsa re cómprobatar cam violentia eoram, tum Liberíi in hae- 
resím odiam, ejasqae pro Athanasio saffragiam, qaamdia scilicet Ubere 
arbitrioqac sao agere licait. Nam qaae tormentoram vi, praeter prio- 
rem sententiam eliciuntur, ea non reformidantiam, sed vexantiam sout 
placita" (Hiator, arianor. ad monach. n. 4i). To ostatnie miejsce z piam 
á. Atanazego zdaje si§ najmocnicj obci^žaó L'a. Wiedzieó jednak naležj, 
že jak Ilistoria arianor. ad monackos^ tak i Apologia I eontr, arícau 
pisanc byly przed wygnaniem L'a (t. j. przed r. 355), lecz póžni4 
przez samego Atanazego azapelnianc; wszystkie wi^c trzy przytoczona 
wyžej n8t§py dodané byly po r. 858; w ostatním jcdnaic mosial kto 
inny jeszcze póžnicj poprawiaé i czynič dodatki, w imienia AtanazegOi 
i staniol w sprzecznoáci z Sozomenem, jako tež z pierwszemi dwoina 
tekstami samego Atanazego. Sprzecznym jest z Sozomenem, bo, veáhig 
tégo historyka, L. podpisal formul§ sirmieňsk% dopiero po trzccli latách 
wygnania (858 r.), nie po dwóch; podpisal w skutek perswazji bpów, nie 
pod grožb% ámierci. Sprzecznym jest z samým Atanazym, bo, w uzo- 
pelnieniach do Apolog. I contra arian,^ wystawia Atanazy L*a za prqf^ 
Uad mgžnego bronienia prawdy, chočby przyszlo i émierč ponieáó (osqne 
ad mortcm decertcnt), a tu mówi autor, že L. ul%kl si§ ámierci. JežeS 
przeto Atanazy, uzupelniaj%c Uistoriam arianor. admon.^ wtr%cil do ni^ 
powyžsze stowa: Porro Liberius i t. d., to czcmuž, przy uzupelnianiu Aph 
logji pko arjanotn^ najmniejszóm slówkiem nie zdradzil úpadku L*a? 
owszem, mówi o nim zpochwal%? A przeciež, gdyby L. dal síq agi%6 
i podpisal, bylby to tryumf dla arjanów nie lada i Atanazy nie mógtby 
w obec nich twierdzió, že L. až do ámierci walczyl w obronie jega 
i w obronie óiiooúoioc* Ze slów zaá : ^etsi exilii aerumnas ad finem 
usque non tolcravcrit" bynajmnicj nie wyplywa, žeby li. dal síq úějdíů 
wygnaniem; Atanazy tylko daje do zrozumienia, a nast^pnie zaraz obja- 
ánia, že wygnanie nie trwato do ámierci, lecz ograniczylo si^ dwoma Ifr- 
tami. Równiež nie da si§ nic wyprowadzió na niekorzyáó L'a ze slów 
é. Hilarego {Contra Constant. imperat, c. 2) do Eoastancjusza: ^Nie wiem, 
czy ci za wi^ksz^ bezbožnoáó poczytaó to, ižcá go (Liberjusza) wygnal, 
czy žeá go powrócil. Nescio utrum majore impietate eum relegaveriSi 
quam remiseris**. Može to byé alluzja do warunków, jakie Ronstanr 
cjusz stawial, gdy go prosily panie rzymskie o powrót L*a; lecz áciále 
nic wi§cej dorozumicwač sig nie godzi. Bezbožném bowiom bylo wjma- 
gač, žeby L. piastowal wladzg do spólki z Feiiksem, lub žeby kommn- 
nikowal z aijanami. Ježeli zaá rzeczywiácie á. Hilary byl przekona- 
nym, iž L. dal sig sklonió do jakiegoá odstgpstwa, to wiadomoáó jego 
pochodzi z fálszywycli wieáci, rozsiewanych na wschodzie, gdzie wlaánte 
podówczas sig znajdowal na wygnaniu we Frygji. Jaániej i kategory- 



Liber jusz. 215 

czniej zdaje síq mówié á. Hieronim w Kronice i w Katalogu slatůnych 
m^xów (w artykule o Fortunacjanie, bpie akwilejskim): „Liberius taedió 
Tíctas exilii, in haereticam pravitatem subscribens, Řomam quasi yictor 
intraverit" (Chronic. ed. Schoene p. 194); — Fortnnacjan .Liberinm ro- 
manae nrbis episcopum, pro fíde ad exilium pergentem primas soUicita- 
vit ac fregit et ad subscriptionem haereseos compulit" (Gatalog. c. 107). 
Lecz obie wiadomoáci s% tak z sob^ sprzeczne, iž koniecznie podejrze- 
waé w nich musimy jak^ obc% r^k^. I tak, najprzód w Kronice á. 
Hieronima opoviadanie o L*u jest bardzo pomieszane, równie jak w Zrť- 
her Pontíficalis. Pod rokiem, w którym L. wst^pi) na StolicQ rzymsk^, 
Kronika rázem opowiada o Feliksie, o wygnanin L'a, o jego rzekomym 
vpadkn i o powrocie; dalej mówi drugi raz o wygnanin, w 7 lat póžniej^ 
Idedy L. wygnanym by} w 3 lata po wst^pienin na bpstwo; wreszcie 
Kronika opowiada, že L. zlámaný wygnaniem, podpisal síq na herezj^, 
w Katalogu zaá czytamy, že podpisi^ juž wtedy, gdy síq udával na wy- 
gnanie i že to uczyni} v Medjolanie, za namow% Fortunacjana, co pierw- 
Oy raz slyszymy. Wiadomo zaá z pewnoáci%, že w Katalogu s^ dodatki, 
bynajmniej od é. Hieronima nie pochodz^ce, np. w artykule o á. Janie 
Chryžostomic wzmianka o przeniesieniu jego zwlok do Konstpola (ob. 
BoUand.^ Acta SS. Septemb. IX 146 — 156; cf. S. Hieronym,^ Opp. ed. 
Toronen.), i wiele innycb. Podobnie rzccz síq ma z Kroniky. Tu np. 
jKmtórzoníi jest, pod pierwszym rokiem L'a, bajka o przysi^dze ducho- 
wieústwa rzymskiego, že nikogo innego, prócz L'a nie przyjm^, nastQ- 
pnie o zlámanin tej przysiQgi, gdy arjanie na Stolicy rzymskiej posadzili 
Feliksa. Bajk^ t§ zmyálili lucyferjanie, przez nienawiáó ku Damazemu 
řap., chc^c go uczynič krzywoprzysi^žc^. Czyžby é. Hieronim, wierny 
przyjaciel i wielbiciel Damazego, powtarza) wieáó takow%? A jednak si^ 
ona w Kronice znajduje. Prawdopodobnie ktoé obcy z nieautentycznych 
Bstów L'a, o których jeszcze powiemy, jedno i drugie miejsce á. Hiero- 
nima uzupelnia}. Zreszt^, chočbyámy przyjgli, že cytowanc ustgpy rze- 
csywiácie od á. Hieronima w caloáci pochodz^, to jeszcze nie dovód, 
te L. popadl w herezJQ. Mógl á. Hieronim pisaó o tém z poglosek 
tylko i to, jak widzieliámy, tendencyjnio rozszerzanych; albo, ježeli L. 
podpisal formuly w Sirmium, bral nasz i. Doktor rzecz zbyt surowo 
i nazwal haereticam pravitatem wyznania, w których brakowalo óiiooóaioc> 
lecz herezji žadnej nie bylo. Pozostaje jeszcze dowód, na pozor najsil- 
niejszy: trzy listy samego niby L'a, w których slaboáó tego Papieža po- 
simi^t^ jest do ostatnich granic. Wedlug nich, L. z najwi^ksz^ unižo« 
noáci% jeszcze w Beroeí oáwiadcza, že potopil Atanazego, jako juž pot§- 
pionego przez wszystko duchowienstwo rzymskie, iž zgadza si§ na jak%š 
formulg sirmieúsk^ (zapewne drug^, widocznie arjaúsk^), zawiadamia o tém 
bpów wschodnich (pólarjanów), przyjmujc jednoáó koécieln^ z-Walensem 
i ITrsacjuszem (arjanami) i prosi Fortunacjana, bpa akwilejskiego, žehy 
o tém doniósl cesarzowi i wyprosil dlaň odwolanie z wygnania. Listy 
te a| w 'S^. Bilarii Fragm. VI, które to dzielo, jak wiadomo, przez arja- 
n6w pofalszowaném zostalo, a przeto, choóby z tego powodu, na žadn% 
wiar^ nie zasluguj%. Nikt ich tež za autentyczne nie uznaje. Tak ono 

Ski wzgl§dem stylu powtarzania tych samých wyražeú, nieznajomoéci 
zyka, s^ podobné do listu Studena paci^ o którym na pocz^tku tA%^ 
irtykulu mówilismy, že každý, choéby najmniej wptai^tk.^ 'krs\.^>í.^ Y"!' 



r 




) 



218 Libtrjusz. 

ta^í. musi, ií antoreni ich jest ten sam fatszerz, íroSíy pou 
Studens paci\ falazerz, uío Diniej^cy ani wtadač piórem, uai wyraíaé ja- 
SDD Bwe myáli, fahzerz, którego zasób wyraieů byt bardzo ograniczony, 
caego wsiystkiego w auteotycinych lištách L'a nie ma (ob. Mami, Con- 
cíl. ni 219.. 925.,; Baroniva ad an. -t52 in Append. t. ITT; BoUand., 
Acta SS. Sept. VI 62b... i wydania dzie! š. Hilarogo piktawskiego). 
Przytaczají jesEcze aiektórzy, íe L. bl^d bwój odwoíal, a wi^c mosiat 
wpnód zbl^dzió; lecz list (Liberii Epist. 12), ktůry ma zawieraé to 
odwotanie, bt§dnie jest rozumiany. L. v nim nie odivotuje žadnego 
Ugdn, tylko wymaga od Atanazego, Žeby on podpiaal wyznanie wiary, 
wedtng podancj w tymle li£cie formy; nadto, antentyczno^ci ternu líslowl 
krytycy nic przyznaj%. X., wípc albo woale nie jtodpůywai iadnego iqr- 
tnania wtarij, wjmaganegú przet Knnitancjuaia, co jest prawdúpodohni^ 
ízim; alío, jeiii podpwai, na eo jednak nie ma ttanoiectijch dowodóvi^ lo 
podpišal tví/inanie, w niecém prawotiiierrtoici nie obraiajqce, a íglko pvUt 
mrowtzych pocti/ti/toans ta hereli/ckie, z powodu braku wt/ratti Ó|i.0oá3l0(' 
Po powrocie do Bzjinu (3S7 r.), L. byt czas jakiá w gpokojn. Béi 
níego nawet odbyl eíq emutncj pamigci vielki synod w Rimini (856 r.), 
na którym bpi prawowierni, podejáciem i przemoc% partji anomejskíQ 
nniedteni, podpisali wyznanie, które z pocz%tkti najsurowiej pot^iali 
Oest to cíwarta formttla tirmieňsta, zwana niekíedy trzeeíq). Wíncenty, 
l)p T. Kapui, tnbo byt tam obecným i nalézal do matcj liczby, która sis 
niczém sklonií do podpisn nie data, wedtng wszolkiego prawdopodobieti- 
stwa nie miat wcale cbaraktent legata papiezkiego; uczcstuiczyt tylko 
jako jeden x zaproszonycb. Katwo jednak byto przewidzieé, že po vj- 
mnazenia podpisn od hpów, zwróc^ bͧ árjanie i anomejczycy do PapieAa, 
jleby pozyskaó jego appTobacj§. L. wtedy zapewnc sďirouit si^ do ka- 
takomb i tam sig nhrywal, dopóki, zo ámierciii Konatancjusza (3 LisL 
361), nie nastaly spokojniejazo czasy. O tům schronienin mówi LAtr 
Fontijicalii, lecz miesza je z mnieman^j apostazjq i z synodem sirnrtieA- 
skůa. Gdy nstato przeáladowanie, L. zaj^l si^ pojednaniem z KoJelO- 
tem tych, kt6rzy przez alaboáé Inb inne wzglgdy weszli z arjauauii i pól- 
arjanami n stosunki (ob. jego Epištola ad cppos Ital. ap. S. ISiíar. 
Fragm.; cf. S. Athanas., Epist, ad Rnf. w Concil. Niceaen. II acU l); 
z jego tež uponainienia obježd2aIi wschodnie koácioty: Enzebjusz wer- 
celleúski i Lucyfev katarytaúsld, godz%c zwa£nionycli i naprawiaj^c sifco- 
dy, przez arjanów zrzqdzone (ob. Somier, Notae ad vit. Liber, in Lib, 
Pontif. ap. Mi-jne, 1'alrol. lat. t. 128 c. 60, ei; Ile/ele, Conc. § 8!). 
Niedtugo potem pótarjanie wschodni, widz|c sig zagrožonymi prm 
arjanón, wyslali do níego depntacjg z oSwiadczeniera, že clic^ Ěciile 
trzymaí z Koéciotem rzymskira i przyjraujq nawet ó[to&iia[o^, pko ktt- 
remn dot%d ciqgle protestowali (Soerateí, Hist. eccl. IV 1 1; Sotonun, 
llist. eccl. VI 7, 10). Do depntacji tej przyt^czyt bí§ Enstbat)asi t Sft- 
bašty, pozbawiony bpstwa przez synod {S. Bánil. Epist. 711. L. i po- 
czqtkn nie chciat nanet lístón przyj^ú od wspomnionych deputowanfdi 
dopiero gdy go npewnili, že žatuj^ dotychczasowcgo swego post^poirt- 
nia i podpisali w znpelnošci wyznanie nicejskie, wraz z ójitiíjtiaio?, pQJs- 
dnal slg 2 nimi (366 r.), dat im listy pólecaj^ce do bpów wachodnidi, 
a EatthatjURza nadto na bpstwo sebasteúskic przywTÓcid polecit (Socra- 
«» IV n ; .?, Baíiliiig I, c.). Nie wiedziat, ie bpi ci gotowalt now% 




Liberjasz«— Libertyni. 217 

herezJQ macedonjaúsk^ (ob. Macedonjnsz). Bjl to prawie ostatní akt 
1^ pontyfikatn. L. um. 28 i*. 24 Wrz. 86 6 r., w opinji áwi§toáci. 
DWÍQtym go tež nazywa š. Ambrožy (De Virg. 1. 8), á. Bazyli (Epist. 
74), á. Epifanjusz (Haeres. 75) i inni. Listy jego, žebrané z Fra- 
gmentów á. Hilarego i z innych žródel, wydat Coustant, w Epistolae 
Bom. Pontif.; przedrukowal Migne^ Patrol, lat. t. 38; 8% takže w zbio- 
rach soborów. Apokryficzne Gesta Liberii, przez nienmiej^tnego 
jaUegoá kopisty pisane, pelne niedokladnoáci i sprzecznoáci z historj^, 
84 ap. Coustant 1. c, ap. Migne L c. Gf. StiUing^ De s. Liberio Papá 
eommentarins criticos, ap. BoUand,^ Acta SS. Septemb. VI 5 72 — 632; 
Fr. Ant, Zacharta (Zaccaria), Dissert. de commentitio Liberii lapsn, 
w Dian, Petavii Opas de theol. dogm., ed. Yenet. 1757 t. III part. 2; 
w dziele tegož Zaccaria, De rébus ad historiam et antiquit. eccl. perti- 
nentibus, Fulginae 1781 t. I diss. YII, i osobno Romao 17 74; BéchiUon^ 
Diasertation sur la chutě prétendue du Pape s. Liběre, Poitiers 1855; 
Dumont^ S. Liberius, sou exil etc., w Revue des queetions hutoriquea^ Pa- 
ris 1866 t. I; Falma^ Praelectiones bist. eccl. t. 11 part. II, Bomae 
1888; Reinerding^ Beitr&ge zur Honorius — und Liberiúsfrage, Mttnster 
1865; Labhat^ Dissertation sur le Pape Libére, w Ánalecta Juris Pon- 
tifleii. Mars— Avril 1872; He/ele, Conc. § 81.. X. W, K 

LiberjUSZ Jacek, kaznodzieja, rodem z Eazimierza przy Krakowie, 
probosžcz koéciota Božego Gii^a kan. regul. tamže; przyjmowi^^ w klasztorze 
swoim króla szwedzkiego Earola Gustava. Um. 23 Pažd. 16 78 (ob. not§przy 
cenznrze duchów. w dziele GrodzvUkiego^ Ogród fíolkowy, Erak. 16 7 3). Dziet 
kaznodziejskich, w stylu makaronicznym, czytanych wielce i kilkakrótnie prze- 
drokowywanych, zostawil dosyé; z nich przywodzimy: Przylbioa zolniersha na 
kažemiu záUcona^ Krak. 1640; s% tu žywoty patronów polskich; Wieniec 
é. Auguatynowi uwity^ ib. 1641; Koleda gospodaraha^ rázným sianoin na 
kazaniu ofiarowaua, ib. 1649, 2 wyd. 1650; Gospodyni nieba i ziemie 
N, P, Maryja^ ib. 165 7; Goepodarz nieba i ziemie J, Chrystus na ha* 
zaniach tvyslawiony^ ib. 165 7; Gwiazda Morska N, Marja Panna trzy— 
dziestq hazaniami polecona^ ib. 16 70 i in. 

Libertyni, wyzwoleňcy, Xtpepttvot. Akta Apost. 6, 9 mówi^ o sy- 
qagodze wyzwoleňców v Jerozolimie. Za Pompejusza wielka liczba žy- 
dów uprowadzon% zostata do niewoli do Rzymu, którzy potem wolnoéó 
odzyskali; wi§ksza ich cz^áó pozostala w Bzymie i osiedlila sig za Ty* 
brem (Filon^ Legat. ad Gaj. II p. 568 ed. Mang. Tacyt^ Aunal. II 85); 
dmdzy wrócili do ojózyzny svěj i oni to prawdopodobnie za powrotem 
do Jerozolimy založyli synagog§, której ich potomkowie stali síq wlaáci- 
cielami i gdzie mialy micjsce ich religíjne zcbrania. Ponicwáž á. Lukasz 
wspomina, obok wyzwoleňców, o cyrenejczykach i aleksandrynach, którzy 
równiež mieli sw^ synagogy, s^dzono, že ňazwa./ť^^^m/ jest geografíczn^ 
I třom^czono j^ przez žydów z Libertům^ mnieman^ nazw§ raiasta czy 
frowincji w Afryce prokonsularnej, do czego poslužyl za dowód tjtul 
€pÍBcopu8 Ubertinenaia^ wspomniany raz jeden na synodzie kartagiňskim 
(Gtrdei^ De synag. libert. Groninga, 17 36). Drudzy przypuszczali od- 
mianQ wtekscie: czytali Aipoorívcov^ iibijczycy (tak Oecumenius^ Deza^ Clerc^ 
Valkanaer)^ albo At^ócov twv xata Kopi^VYjv (SchuUhess^ De charism. 
%>rít. 8. p. 162 sq.); lecz powszechne zdanie krytyków jest za zwyczaj- 
nym sposobem czytania tego wyrazu. (A. Majer). L. Z, 



218 Libertyní.-Libja. 

Líbertyní pomíQdzy kalwinistami. Kalwin walczyt w wiela pismach, 
nadewszystko w Instmctio adversus fanaticam et furioaam secUtm Ubertí^ 
norum qui spirttuales voeant, przeciwko libertynom czyli duchowym (spi- 
ritnales), sekcie zrodzonej ok. 1525 w Niderlandach pod wptywem przy- 
^ródców jej: Pockes^a^ Ruff€ego^ QuintirCa i in. Libertyni ci rozszerzyli 
síq po Francji, gdzie przyj§}a ich Malgorzata, królowa Nawarry, i po 
innych krajach pod oslon% protestantyzmn. W Niderlandach pozostawaly 
jeszcze z dawniejszej daty álady beghardów (ob. Bracia i siostry wolne- 
go dncha), a przynsjmniej zachowala síq ich pami^ó, gdy reformatorowie 
XYI w. wyst^pili z nauk% o wolnoáci ewangelicznej, o wierze bez uczyn- 
ków, o absolutnej predestynacji, i czynili Boga sprawc^ grzechu. Po- 
winovactwo tych nauk z naukami beghardów i braci volnego ducha 
uderzařo naturalnie w oczy, i nic dziwnego, že marudery éredniowieczne- 
go libertynizmu korzystali z okazji i glosili 8W% naukg o wolnoáci da* 
chowej migdzy kalwinistami. O ilc 8%dzió možná z pism polemicznych, 
jakie Kalwin i inni przeciwko tym libertynom oglosili, treáó ich nauki 
byla nast§puj^ca: Bóg sprawia wszystko we wszystkich ludziach: on jeat 
sprawc^ wszystkich czynnoáci ludzkich; rozróžnienie czynnoáci dobrých 
i zlých jest falszem i nic ma znaczenia. Ludzie, mówi^c éciále, nie mogi| 
grzeszyé; religja zaležy na zjednoczeniu duszy ludzkiej z Bogiem, a kto 
doszedl do tego zjednoczenia przez medytacJQ i podniesienie swej duszy, 
ten swobodnie može iáó za pop§dem instynktu i nami^tnoáci, pozostaje 
niewinnym we wszystkich swych czynnosciach i može byč pewnym zlv 
czenia z Bogiem po ámierci. Oskaržano takže libertynów o zaprzeczenie 
zmartwychwstania cial, o naz3rwawanie Pisma é. dzielem bajeczném, o do- 
zwalanie zwolennikom swoim przyjmowania, wedle okolicznoáci, nazw ka- 
tolików, luteranów lub kalwinistów, poniewaž czyny zewngtrzne wyplywaly 
z samowoli ludzkiej, a wszystko ostatecznie zaležy od wewngtrznego ducha 
i dzialania Chrystusa w nas. Libertynów tych nie naležy mieszaó z 2*- 
hertynami genewakimi^ z którymi Kalwin walczyl do ámierci. Mogli wpra- 
wdzie w Genewie znajdowaó si§ i ci pierwsi libertyni, lecz, ogólnie bior%c, 
genewscy tworzyli stronnictwo, niezadowolone z cezaropapizmu Kalwina, 
z jcgo policji religijnej i moralnej, z jego rz%du tyraňskiego i krwawego. 
Stronnictwo to skládalo síq z róžnych žywiolów, ludzi bez wiary i oby- 
czajów, nowatorów, odrzucaj^cych opinje Kalwina, i nakoniec, ludzi, któ- 
rzy upatrywali w zachowaniu sig tego herezj archy obrazg wolnošci na- 
turalnej i ewangelicznej, zdobytej przez protestantyzm, i wprowadzenio 
nowego papizmu, gorszego niž poprzedni. Pomigdzy nimi znajdowalo síq 
wielu, którzy, przcd przybyciem Kalwina do Gencwy, z entuzjazmem przy- 
jgli reformy, ale spadli natychmiast jakby z obloków, gdy spostrzegli, že 
Kalwin, cudzoziemiec, predestynatysta, przeciwnik wolnoáci ludzkiej, glo- 
siciel nauki, która czynila Boga twórc^ grzechu, choó wychwalal wolnoič 
ewangeliczn^, jednoczešnie zakládal pomigdzy nimi trybunal inkwizycyj* 
ny, najstraszniejszy i najnieublagaúszy, jaki kiedykolwiek byl na áwiecie. 
Cf. art. Antynomizm. (Schródl). L. Z, 

Libja, Lihya^ Ai^óa, Ai^ÚT]. Najdawniejsza geografa grecka dzielila 
ziemig na dwie czgáci, t. j. na Europf^ cz§á6 pólnocn%, i Aij^^ cz^áč 
poludniow^: ta ostatnia obcjmowala AzJ^ w šciálejszém znaczeniu i Iá^ 
bj^, Póžniej uwažano Libjg za trzcci% cz§só swíata (np. w Pindarxe^ 
Pyth. IX 13, 14). Od czasów Eratostenesa podzial taki stal si§ po* 



Líbja. 219 

wszechnym i Libj§ oddzielano od Asýi jai to miQdzymorzem Sněz, jnž 
Nilem, jut zachodniemí granicami i^iptn. Libja, málo znaná nawet 
póžniejszym grekom, byla bardzo rozlegla. Herodot prsyznaje jej na 
pohidnie i zadiód za granic§ roorze Atlantyckie i dzieli j% na trzy pro- 
wincje: Libj§, zamieszkatil na brzegach morza Šródziemnego, LibJ^ 
dzikich zwierz^t, na pohidnie od pierwszej, a nareszcie dalej na pohi- 
dnie LibJQ piasczyst4 (L. II 82. IV 181). Wylicza tež wszystkie Indy 
libijskie (L. IV 168 — 1 81, 186). Wedhig póžniejszych podzialów Li- 
bija obejmowala: i) Marmaryk§^ na zachód od Libji egipskiej; na zá- 
chod od Marmaryki 2) Cyrenaikf; dalej ležala 8) Afriea propria (Tri- 
polis, Tnnis) z Kartagin^ (libijczycy byli tn najdawniejszymi mieszkaú- 
cami, przy nich osiedlili si§ koloniáci feniccy i zt^d powstaío owo mixtum 
punícum Afria genua libjo-fenicjan. Polyb. III 38; Strah. XVII p. 
885; iJiod, Sicul, XX 55); dalej jeszcze A) Numidja^ í nakoniec 5) Mau- 
rytanja (Alger, Fez, Maroko) i 6) Liby a interior^ položona na po^ndnie 
od tych ostatnich, zaludniona przez etjopczyj^ów (Ptolom. IV i — 6; 
Sirab. II p. 131; Flin. V 1 — 6). Starý Testament wspomina o Libji 
(At^oe^, manuskrypty maj^ takže Ao^íec), a mianowicie w obliczenin 
hidnoáci Genezy (lO, 18). Lehabtm v. Laabtm, 0^211/9 3^^ trzecim 
iynem Mesraima: Lchabim jest jednoznaczne z Lubim^ Q^m*? (od pier- 

wiastkn 2ÍÍ/9 ^H/f Huy P^^^ *«?; Hbjczycy^ to jest mieszkaúcy 
krajn gor^cego, spalonego, zeschtego; nazwa ta przeszia prawdopodobnie 
od fenicjan do greków, którzy j^ do calej Afryki rozcí%gnQli); Zti- 
him (Lehabim) zawsze w BibJlji wspominani s% obok egipcjan i etjopej- 
ciyków (11 Páral, 12, 3. 16, 8. Dan, U) 48), stosownie do tablicy la- 
dów ksi^gi Rodzaju, lecz nie stanowi^ csdego národu libijskiego, a tylko 
j^o cz^ egipakq^ która obejmovala kraje, poíožone na zachód zacho- 
dniego njácia Nilu, obwód Mareotis i obwód Libijski. Kraj ten, choó 
nalézal do Egiptu, zalicza) 8i§ do Libji i nosi} jej imi§ (Ptol. IV 5. 
2 — 10. 22. Herod. IV 168). Wszystkie ludy Libji oznacza Biblja imie- 
niem Put^ Phuth^ Qlfi^ ^ tablicy Indów (Gen. i o, 1 6) po Cuach v. Chiia 
(etjopczycy) i Mearaxm (egipcjanie). Phuúí jest trzecim synem Ghama 
(ob.), a g}os caíej starožytnoáci zgodny jest w tym wzgl§dzie z Bib]j%, 
gdyž starožytnoáó, oprócz tych trzech ludów, nic zna innej ludnoáci kra- 
Jowej w Aftyce (cf. Herod. IV 197). Znaczenie zreszt^ Phuth^ jako 
faidu libijskiego, wypíywa z etymologji tego wyrazu. Nazwa egipska 
lábji jest Phet^ tlumacz^ca síq przez pierviastki egipskie pet^ pette^ 
i koptyjskie pitte^ phtt, phette, t. j. iuk (który w symbolicznym jazyku 
egipcjan oznacza glównie libijczyków). Koptowie nazywaj^ Libj§ egipsk% 
i jej mieszkaáców phaiat^ niphaiad i phaiad^ co znowu bardzo síq zbliža 
do biblijnego Phuth^ 4>ot>S (w ksi^dze Judyt 2, 28 hebr. i 70, Genes. 
10, 6 i I Par. 1,8). Póžniejsze wzmianki biblijne o Put^ Phuih stwier- 
dzaJ4 to znaczenie: Phuth jest wspomniane pomi^dzy ludami, zt^czonemi 
i pomocniczemi egipcjan w Jeremjaszu (46, 9) i Ezechielu (80, 5), 
w amyi tyryjczyków, w której shižyto vielu najemników afrykaňskich 
(Ezech. 2 7, 10). W ogóle Put^ Phuth oznacza w Starým Testamencie 
likd afrykaňski, róžny od etjopczyków, nubijczyków, egipcjan, ludim'ów, 
nnmidyjczyków i fenicjan. Stwierdza to i tradycja: tíumaczcnic LXX 
i Wulgata tlumaczQ (Jerem, 46, 9. Ezech, 2 7, 10. 30, 5. •88, 5) J^)Q 



220 Ubja.— Liborjusz. 

przez A{pi>6<, libijczycy; Józef (Antiqu. I 6, 2) mówi, .že Libja zalu- 
dnion^ byla przcz ^oótY^c; 2e w krajů manrów jest rzeka tego nacwi- 
aka (cf. Ptolom. IV i, s; Flin. V i), od której otrzyma) nazwQ kraj 
ci^y, ale že ta nazwa zamienioii% zostaia na IJbj§, od Libisaj syxu 
Mesraima, Tak samo mówi^: á. Uieronim (Qnaest. in Genes. 10. i) 
i á. Izydor sewilski (£tymoI. IX 2, ii). Cf. Knobél^ Untersuchnngen 
ftber die Yolkertafel der Genesis, 1850 p. 282... 295.. (Kánig). 

Liborjusz (LiHorius v, Liberius, u ÍT&nc. St-Liboire)^ šw. (28 Lipca), 
czwarty biskup w Mans {Cenomanensis) we Francjl, nast^pil na t^ ka- 
tedry po á. Fawacjuszu ok. 848 r.; um. przy koácu IV w. ok. 897. 
Pozostale o jego žyciu wiadomoáci s^ niepewne, w gruncie zaé podaj% 
to tylko, že L. byl bogobojnym, uezonym i dobroczynnym biskupem, 
žtí dzialal cuda i že byl przyjacielem á. Marcina turoneúskiego (cf. BoU, 
A. SS. 28 Jul.; TiUemonU Mómoires X 807; MabiUon^ Analect. de Pontif. 
Genomanensibiís). W IX w. cialo á. I/a przeniesiono z Mans do Pa- 
derbomu, o czém posiSdamy autentyczny opis, sporz^dzony przez jednego 
z ksi§žy na rozkaz biskupa Bi9o. Bezimienny autor tego opisu z koúca 
IX w. relacj§ swoj% zaczerpn^l z opowiadania ksi^dza /ďo, który prze- 
wodniczyl poselstwu, wyslanemu po cialo á. L*a do Mans. Poselstwo, 
zložone ze znakomitych áwieckich i duchownych osob, prosilo o ciato 
áwiQtego, aby cuda, jakie si^ dzialy za wstawienicm tego áwi^tego, po- 
dzialaly na sasów, sklonnych do balwochwalstwa, i aby leh od M^ 
odwiodly. Giokawo s^ w tym opisie wiadomoáci o pocz^tkach chrystja- 
nizmu u sasów i o koéciele paderbomcúskim, tudziež zajmuj%ce szcze- 
góly o calej podróžy poselstwa 886 r. Obywatele miasta Mans nie 
chcieli ciala wydač, dopóki biskup Alderyh nie objawil, že taki byl roz- 
kaz cesarza Ludwika Pobožnego; tíumaczyl tež, že bl§dem jest s%dzió, 
jakoby áwi^ty tylko ;a tém miejscem do Boga ^i% wstawial, w jakiém 
cialo jego spoczywa. Gdy biskup oddawal cialo poselstwu saskiemo, 
to uroczyácie zaprzysi§glo, že šwi^tym relikwjom zawsze nalezna čzeáč 
oddawana b§dzie. Przez cal^ drog^ i w Saksonji zbiegaly síq niexU- 
czone tlumy dla uczczenia L ciala, a radowaniu si^ i modlom nie bylo 
koúca, osobliwie gdy Baduardua^ bp paderborncúski, wyszedl z ducho- 
wieňstwem i Indem na uroczyste spotkanie wracaj^cego poselstwa (cf. 
ten opisn£o^l.c.iuPtfrtr'a,Mon.G.Script.IV 140..). R. 1622 relikwje 
te uwiózl Ghrystjan brunszwicki, ale 162 7 wrócone zost^y Paderbomie; 
1850 czQsó relikwji przewieziono do Mans. Szczególnicj wzywany jest 
á. Liborjusz przez cierpi^cych na kamieú. Attrybutem jego na obra- 
zach jest ksi^ga w nimbie, a na niej male kamyki i paw'; poniewaž, 
gdy przewieziono jego relikwje do Paderbomu, paw', podlug legendy, 
biegl przed niemi i drog§ wskazywal. Gf. Stadler^ Heiligenlexicon III 890; 
Dr Conr. Mertens, Der heil. Liborius, sein Leben, seine Verehrung und 
seine Reliquion, nach gedruckten und ungedruckten Quellen bearbeitet, 
Paderborn 1872; Clementini ďAmelia^ Notizie dellc vita, mořte etc. di 
S. Liberio, Róma 1702; Westphdlischea Kirchenldatt^ Paderborn, XI 
Jahrg. 1858 p. 529..; Mich, Strunek^ De vita reliquiis etc. s. Liborii, 
Paderborn 17S6; tegoz^ Kurzer histor. Bericht von dem Leben etc. dai 
b. L., Warendorf (Paderborn) 1864; Meinhard^ Die Translation des h. 
L. nach Paderborn, Trier 1854. N. 



Lichwa. 221 

Lichwa {usura)^ nieprawy zysk požyczaj^cego, osiQgni§ty z požy* 
C2ki. Koáció), stosowňie do wyrzeczeň Starego Test. (Exod. 22, 25. Levit. 
25, 85. Dent. 28, 19. 2 Esdr. 5, 7. Ps. 14, 5. 54, 12. Ezech. 18,8. 
18) i sfów Zba^riciela (Lne. 6, 34), postawi} ogólne zdanie, že od po- 
žyczek nie godzi síq brač žadnego procenta. Kanóny apostolskie (c. 40), 
Ojcoirie áá., jak Ambrožy, Hieronim, Angnstyn i in. (c. 1 i n. causa 14, 
q. 8), pierwszy powszechny sobor nicejoki (c. 17), Papieže: Urban III 
(c. 10 X De nsnr. 5. 19), Aleksander III na trzecim soborze latera- 
neňskim (c. 25 [c. 8 X eod.]), Innocenty III na czwartym soborze la- 
teraneúskim (c. 6 7 [c. I8 X eod.]) Grzegórz X na drugim soborze lyoú- 
skim (c. 26. 2 7 [c. 1. 2 De nsuris 5. 5 in VI]), Elemens Y na soborze 
wienei&skim (Clem. c. un. eod. 5. 5) i in. obostrzyli to zdanie, obklá- 
dajíc notorycznych lichwiarzy infamj^ i wszystkiemi z ni^ pol^czonemi 
kúrami, a mianowicie útraty prawa swobodnego stanowicnia testamentu, 
i pozbawieniem pogrzebu chrzcécjaúskiego, w razie ámierci bez poprze- 
dniego zadosyčuczynienia (c. 8 X De nsur. 5, 19). Wszystkie te zákazy 
Koáciola zgadzaty síq z éwieckiém prawodawstwem swego czasu, a i prawo 
cywilne rzymskie kontrakt požyczkowy (mutuum^ commodatum) poczyty- 
walo za darmý z swej istoty. Žádna decyzja Koáciola w tej materji nie 
sprzeciwiala si§ godziwemu i prawidlowemu post§powi spoíeczeňstwa; dzia- 
lanie praw o licbwie bylo opiekuňcze, poniewaž odpowiadaly one po- 
trzebom czasu i opieraly si^ zarówno na sprawiedliwoáci, jak na užyte* 
csnoáci spolecznej. Gdy Koációl podjal dzielo odrodzenia i podniesienia 
spoleczenstva, pomi§dzy innemi wadami spolecznomi nie male miejsce 
xajmowala lichwa. Juž za ówietnych czasów ifzeczypospolitej rzjrmskiej 
patrycjusze slynuli z lichwy, jak^ gn^bili ubogich; zle to wzmagalo si^ 
t czasem i, wreszcie, za upadaj^cego cesarstwa doszlo do potwornych roz- 
miarów. Gdy biedny ojciec nie mial czém plació lichwy, sprzedawano mu 
dzieci. Nieublagani wierzyciele zabierali trupy swoich dlužników i wstrzy- 
mywali ich pogrzeb, dopóki pozostala rodzina luh przyjaciele nie zabez- 
pieiczyli j^o zysków. Zbytek i próžniactwo ogam^ly calém tém rozlda- 
dajyšém si§ spoleczeĎstwem. Zt^d w porz^dku publicznym zapanowalo 
wyzyskiwanie podatkowe i konfiskaty, a w stosunkach prywaitnych— lichwa. 
Bogatsi požyczali, aby ze zdzierstwa lichwiarskiego žyó w próžniaetwie; 
iimi, zmarnowawszy swe mienie na zbytki, zaci^ali dlugi, aby žy6 dalej 
w wygodzie, jakiej sobie zapewnič przez prac^ nie mieli odwagi i ch^ci. 
Ziemia byla opuszczona i wyczerpana, nalézalo tedy zwrócič ku niej pra- 
c^ i kapitál. Nie bylo zaá w tym celu nic trafniejszego nad wzbronienie 
bogaczom szukania zysków drog^ požyczek, zysków zazwyczaj niegodzi- 
wych, a odwodz^cych od pracy. W chorobách ci§žkich, gwaltownych, po- 
trzeba i lekarstw energicznych. Dia tego to walcz^c z zakorzenioném 
w spoleczeňstwie lichwiarstwem, Ojcowie pierwszych wieków pot^piajf 
wszelki procent. Popierany nast^pnie przez wladze cywilne, Eoációl pro- 
wadzil z lichwy bój nieublagany, usilujíc przeprowadzió w žycie zasadg 
miloíci braterskiej i wzajemnej pomocy, bo zásady t§ poczytuje on zawsze 
za najwyžsze prawo žycia spolecznego. Zawsze tež zwalczal on i zwalczaó 
zawsze b§dzie dwie te rzeczy: žycie próžniacze i wyzyskiwanie slabých 
przez možných, ubogich przez bogatych. — Ekonomiczne položenic spole- 
czeňstwa áredniowiecznego, rzadkoáé kapitálu, koniecznošó zwrócenia 
wszystkich sil produkcyjnych do wyzyskania ziemi, niebezpieczeústwaja- 



222 Liohwa. 

kieby za sob^, w owych czasach wytwarzania 8i§ dopiero zacz^tków bo- 
gactwa spolecznego, poci^gn^č mogly przedsi§wzi§cia hazardowne, powsta- 
j%ce przy wi§kszém rozwini^ciu kredytu, wszystkie te potrzeby czasu, 
raczej przecznto niž wyrozumowaae, byly przyczyn^, že procent mial 
przeciwko sobie opinj§ publiczn%. Wspólka pracy i kapitahi oparta si^ 
wówczas na nowych, odpowiedniejszycb do stana spoleczoústwa podsta- 
wach. Zákaz požyczek procentowydb wywolal, ini§dzy innemi korabina- 
cjami, ostanowienie renty gruntowej i stowarzyszeú spólíkowycb. A do tych 
pobudek, wynikaj^cych z užytecznoáci publicznej, dodaó naležy pobndki 
wyžsze i wažniejsze moralnoáci i sprawiedliwošci, nakládajíce na wladze, 
czuwaj^cc nad nowém spoleczeňstwem, obowi%zek ochraniania go przed 
nalogami próžniactwa, mi§kk08ci i wyzyskiwania, od których tylo ucier- 
pialo spoleczeústwo starožytne. Tóm 8i§ tlnmaczy owa znpelna zgodnošó 
w tym pnnkcie wladzy koécielnej z wladz^ šwieck%. Ale z surowycb 
w tym wzgl§dzie postanowicá prawa kanonicznego nie wyplywa jeszcze, 
že Koációl absolutnic pot^pia požyczk^ procentow^. Teologowie pot^piajl 
zawsze tylko požyczaj^cego, który chce ci^gn^ó korzyéó z aktn, nie bQd%- 
ccgo z swej natnry produkcyjnym. &. Tomasz (Snmma, 2, 2, qn. 7 8 n. 
1 ) dowodz^c, že požyczka powinna byó darm^, wychodzi przedewszystkióm 
z chrzescjaňskiej powinnoáci Tvspierania braci w ich potrzebach. ^Accí- 
pere mutuum a quocunque hornině est simpliciter malum. Debemns enini 
omncm hominem habere quasi proxininm et ut fratrcm, praecipue in 
státu Evangelii ad quod omneš vocantnr/ Ale zásada ta nie przeszkadu 
á. Doktorowi wyražnie nauczac, že gdy požyczka szkod^ jak^ dla požy- 
czaj^cego za sob% pocii^ga, pobieranie procenta w formie wjmagrodzenii 
zupelnie jest godziwém (ib. art. 2 ad lum). Ale na tóm tež wiaánie 
i ekonomiáci opicraj^ godziwoáó pobierania procentu. Hoscher powiada: 
„godziwoáč procentu polega na dwóch niezaprzeczalnych zásadách, a mia- 
nowicie: na produkcyjnej sile kapitálu i na szkodzie powstaj^cej z nie- 
užywania go.** Prawda, že á. Tomasz dodaje zaraz: ^Recompensationem 
vero damni, quod consideratur in hoc quod de pecunia non lucratuTt 
non potest in pactum deducere: quia non debet vendere id, quod nondum 
babet, et potest impediri multipliciter ab habendo." Ale kwestja, c^ 
požyczaj^c zostaje síq lub nie zostaje pozbawionym korzyáci, jaki^by mo- 
žná osÍ2|gn^6, pozostaji^c w posiadaniu kapitálu, jest kwestj^ faktu. Zre- 
8zt%, latwoáó korzystania z kapitálu nie byla tak% w XIII w., jak% jest 
dzisiaj; produkcyjnoáč ta tedy kapitálu póžniej dopiero poczQla byó wy- 
ražniej uwzglgdnian^ przy decydowaniu o godziwoáci procentu. Benedykt 
XIV w encyklice Vix pervenit z d. 26 Czerwca 1746 r, stawia wistocie 
tež samé, co i á. Tomasz, zásady: požyczka powinna byó z nátur}' swej 
darm%, ale mog% zk^din^d zachodzió tytuly prawe do pobierania od dlu- 
žníka czcgos po nad to, co síq naležy tytulem samej požyczki. Wszakže 
w tej samej encyklice poleca Papiež duchowienstwu, aby wiemych 
przestrzegalo, ižby nie dawali si§ uwodzió chciwoáci i nie przypuszczali 
falszywie istnienia tytulów do pobierania zysku, gdzie takowych w rzeczy 
samej nie ma. — Tak to z niezlomn^ staloéci^ Košciól podtrzymuje w sto- 
sunkach spolecznych zasad§ miloáci, na której miejsce racjonalizm nowo- 
žytny chcial podstawió, jako jedyn^ regul§ dzialalnošci ludzkicj, zaaad^ 
écislcj sprawicdliwoáci, okreslonej prawem. Podlug tedy nauki katolickiej, 
požyczksk jcBt z nátury swej darmá i milosierna; ažeby nie miala tego 



Lichwa. 223 

charakteni, potrzeba do tego szczególnych okoliczaoáci zewn^trznych, 
przeobražaj^cych j% w inny rodzaj kontraktu. Tytuíy te mog% zbiegaé 
fii§ przypadkowo z požyczk% i uprawniaó pobieranie procentu; sprowa- 
dzEÓ% sÍQ ono do czterech punkto w: i) lucrum cessans^ t. j. strata zysku, 
jakiby síq prawdopodobnie osi%gn§}o, gdyby si^ nie dalo picni^dzy w po- 
tyczk^; 2) damnum emergenSy t. j. szkoda, jaká wprost z požyczki wynika 
dis požyczaj^cego; 3) perículum aortis^ t. j. niebezpieczeňstwo útraty po- 
iyczonego kapitálu, w skutek niewyplacalnoáci dlužníka; 4) titulus legis, 
moc^ którego juž dla tego samcgo, že prawo cywilne upowažnia do po- 
bierania procentu od požyczki, pobieranie to poczytujo si§ za godziwe. 
Przypuszczaj^c tijtul pratva^ Koációl wychodzi z tego zdania, že wladza, 
rz^dz^ca spoleczeňstwem cywilném, dobrze može rozumieč, czego wyma- 
gaj% doczesne potrzeby tego spoleczeňstwa, i dla tego w jej decyzji upa- 
tmje kompetentně uznanie, že ogólny stan stosunków handlowych i prze^ 
myslowych jest taki, iž ci, co wypožyczaj^ swój kapitál, znajduj% 8i§ 
najczQŠciej w okolicznoáciach, podchodz^cych pod tytul lucrum cessans^ 
i dla tego godziwie pobieraó mog% procent. Dla tego tež na cz§ste w tym 
wzgl§dzie pytania, przesylano do Rzymu, kongregacja é. inkwizycji i kongr. 
é. penitencjarji zawsze odpowiadala, iž nie naležy niepokoié, „non esse 
mqutetandos"^ ani wiemych, którzy procent pobieraj^ lub daj%, ani spo- 
wiedników, którzy tego procentu za lichw§ nie maj^, ani nauczycieli, któ- 
rzy godziwoáci procentu broni^, oparci jedynio na tytule prawa cyvril- 
nego." Wyraženie zaá non esse inquietandos w decyzjach Stolicy áw, znaczy 
nietylko prosty tolcrancj§, ale zgodg pozytywn% {S, Lig,^ Th. moral. IV 
n. 765). Wszakžo decyzje te maj^ zawsze klauzul§: .dopóki Stolica Apost. 
innej stanowczej decyzji nie wyda, i pod warunkiem gotowoáci przyj^cia 
tej decyzji," na co zawsze baczyč naležy, gdy sig podaje nauk§ o godzi- 
woáci procentu. Dla tego to z polecenia Ojca šw. kardynal de Gregorio 
gsni (7 -Mart. 1835 ad Episc. Vivariensem) kapíanów, którzy w naukách 
Bwoich t§ klauzul§ pominuli: Jios sacerdotes probari non posse quia pri* 
vola auctorttate definiunt quaestionem^ quam S, Sedes nondum voluit defi' 
ntre."^ Koációl, uznisy^c zmienione z biegiem czasu warunki handlowe 
i przemyslowe, zwalnia z rygoru praw dawnych; dbaly o intercsa wier- 
ňyeh, pozwala im spokojném sumieniera zprodukcyjnych požyczek procen- 
ta pobieraé, ale nie chce dla tego wyrzec žadnego slowa, któreby wydaó 
íi§ moglo zaaprobowaniem z jego strony panowania pieni^dzy w swiecie. 
W zasadzie nie odst§pujo Koációl od pojgcia požyczki darmej, bo stoi 
zawsze przy zasadzie miloáci, b^d^cej nsggl^bsz^ podstaw% normalnego 
rozwoju žycia spolecznego; przez ni% to tylko oczyszczone, sprostowane 
i ztagodzone obyczaje otwíeraj% drog§ prawom, zapewniaj^cym w spole- 
Gzeústwie coraz doskonalsze panowanie sprawiedliwoáci. Dzialanio Ko- 
édota w kwestji lichwy mniej bylo wyrozumiano i mniej tež mialo roz- 
glosu niž w kwestji wyzwolenia klas robotniczych, ale niemniej popie- 
rdo ono tych klas swobodg, godnoác i dobrobyt. Nieograniczone wyzy- 
skiwanie potrzeb dlužníka stanowi grunt i wlaáciwy charakter lichwy. 
Na odwracaníe zaá od niej wierzycieli nie ma potgžniejszego árodka nad 
przedstawianie im na oczy požyczki darmej i milosíernej, jako wzoru 
doskonaloáci. Gzém gl^bsze b§dzie uczucio obowi^zków, jakic miloáó na- 
kazuje wzgl§dem nieszczQáliwych dlužników, tém žywszy bgdzic watr^t 
do wszystkich takich umów, w których d%žy sig do zdobycio^ rj^^^^^^ 



22 4 Líohwa.— Líoynjusz. 

prowadz^cych za sob^ prawdopodobn^ ruinQ dložnika, chociaž okrytfch 
wszelk^ form^ legalnoáci. Stará maksyma jurysprudencji éummum jtu^ 
summa injuria znajdnje tu dobře zastosow^nie. Pod pozorem przystngi 
požyczkowej, wyéwiadczonej w granicach ácislegó prawa cywilnego, kryje 
si^ nicraz karygodne i niebezpieczne wyzjrskiwanie; od takiej zaá nienUb- 
ganej legalnošci ochrania tylko zrozumienie obowi^zków mďoáci. Gdy^ 
byámy wszystko ograniczač chcicli na ácistém prawie, wnet osprawiedU- 
wienie swoje znalaziyby wszystkíe sposoby wyzyskiwania sřabych przei 
možných i, wreszcie, prawo samo ust^piloby pod naciskiem chciwoáci, ogaz^ 
niajQcej spoleczeňstwo. Do tego prowadzi doktryna, która za jedyn^ p<h 
budkg czynnoáci Indzkich uznaje interes i która ca}% teoiJQ ruchu spcH* 
lecznego sprowadza do swobodnej gry podažy i popytu pod jedyn% re- 
gulj^ prawa. Wprawdzie nie wszyscy obroácy zásady tej doktryny jámo 
widz% cel, do którego d^ž%, ale niemniej przeto logika prowadzi ich 
fatalnic do nast§pstw, pko którym protestowataby ich uczciwoáó, gdyiqf 
je jasno widzieli. Nie twierdzimy tcž, aby pomigdzy obroňcami nieognír 
niczoncj swobody požyczki procentowcj znajdowali sig sami tylko u^l^ 
taryšci. Znajduj^ si§ pomigdzy nimi nawet ludzie, zk^din^d zaszczytaie 
z obrony prawdziwych zásad žycia spoleczncgo znáni, ale uwodz^cy dg 
w tym punkcic bludném pojgciem sprawiedliwoáci w jej stosunku z wol- 
noáci%. Pewn% tylko jest rzecz%, že inicjatyw^ domagaň sig zupetnej wol- 
nosci procentu i zniesicnia wszelkich ograniczeťi prawnych jego wyso- 
koáci- dali utylitaryéci. Beniham (ob.), ich ojcicc, w swojej Obronie Uekig/ 
wychodz^c z zásad fílozofji interesu, pierwszy domaga} síq, jako prawa 
naturalnego, owej zupelnej wolnoéci požyczki procentowej, która sil^ ne- 
czy zamicnia sig nieochybnio na swobody lichwy i ucisk bicdnych (od- 
parcie argumentów brpni^cych swobody lichwy ob. u Pertn^a^ De rusmOi 
w Revue ďéconomie chrótienne, przedruk. przy tegož^ De la rích< 
dans les sociétés chrótiennes, II 489..). Z tego si§ pokazuje, že 
lichwy, wraz z przywi^zan^ do niej win%, naležy síq nietylko pobieranii 
procentów wyžszych nad przyj^t^ w daném spoleczeústwie norm§, ale taklo 
pobieraniu ich w mierze prawnej, lecz od tych, którym sig z mitoád na^ 
lezy požyczka tylko darmá. ^Ecclesia catholica prohibet quidem foem 
immoderatum et injustum, non autem moderatum et jusiis titulis cobch 
nestatum" (Ferrone^ Prael. theol. v. 1 ed. Bom.). Cf. art. Požyczka; Bě- 
nedicti XIV ^ De synodo dioecesana, X 4 n. 3..; Ferraru^ Bibl. a. ▼. 
Usura; Mastrofini^ Le usure; Bolgeni^ Dissert. sopra Timplego del danaio 
e Tusura; Zech^ Rigor moderatus doctrinae pontificiae circa úsuras, ap^ 
Jlíigne, Theol. curs. compL, XVI 888; Biner^ Dissert. juridica deusuriii 
ibid. p. 999; Funk^ Zins u. Wucher, TUbing. 1868; May w Archiv, t 
kath. Kirchenrecht. I 321.. iV. 

LicynjUSZ (Cajus Flavius Yaleríanus Licinius r. Licinianus), ceian 
rzymski, dak, czy illiryjczyk rodem, ur. ok. r. 260 w Dacji nadrzecza^ 
(Dacia ripensis), služyl w wojsku Galerjusza i, podczas wojny z persaod 
(r. 29 7), oddal temu cesarzowi wielkie przyslugi, za co potem przez nie- 
go wyniesiony by} do godnoáci „augusta" (il List. 307), z dodaniem 
przydomku Jovius. Konsulat sprawowal cztery rázy, w latách: 812, 818, 
314, 318. Z poczíjtku, zdaje si§, nie bral czynnego udzialu w przeíla- 
dowan|u chrzcácján; wszedl nawet w przymierze z Konstantynem W- pko 
Makseucjuszowi, pomimo že Konstantyn jawnie stawal po ich stronie, 



Uoyajutz. 22S 

Biostr^ jego KonstancjQ za žon^ (sis r.) i wspólnie z nim podpi- 
nl w Medjolanie edykt (18 Gzerw. sis), ziadaj^cy chrzeácjanom swo- 
bod^ wyznania. Wladza L'a, jako aagusta, rozci^ala si^ na GrecJQ, Tra- 
cj^ .i prowincje náddnnajskie; póžniej, w skutek zwycÍQZtwa nad Maksy- 
inliMm Daj§ (s i s), zagarn^} i Wschód. Opowiada Laktancjusz (De mor- 
tíb. persecnt. 46), že L. wystQpnj^c do bojů z dwa rázy liezniejszém 
wojskiem Maksymina, mia) sobie od aniola podjktowan^ mpdlitws »4^ 
Boga áwÍQtégo Najwyžszego^, któr^ wojskn odmáwiaó polecit. L. ze zwy- 
ci^ztwa niegodnie korzystal: wytQpii bowiem ci^4 rodzin^ Maksymina, 
iteació nadto kazi^ Prysky, wdow§ po Djoklecjanie, i Waleijg, wdowg po 
Salerjuszu. Prawda, že žona Maksymina i inni czionkowie tejže rodzii\y 
byli przeáladowcami čhrzeácjan, podobnie jak sam Maksymin, lecz L. 
vytopil ich dla dogodzenia swej ambicji, žeby nie mieó wspótzawodników, 
ne zaá dla pomszczenia krzywd, chrzeácjanom wyrz%dzonych. N^dzny j^^ 
diarakter uwydatnia síq szczególniej w straceniu Walerji. Byla ona, jak 
Badmieniliámy, wdow% po Galerjuszu, wzgl^dem którego L. míai obowi^zki, 
ix» z jego }aski otrzymal godnoéó auguata; nadto, Galerjnsz umiers^^ 
[$11), powierzy} j% jego opiece. Pozbywszy síq tym sposobem wszyst^ 
tích, którzyby mu mogli stawaó na przeszkodzie do jedynowladztwa na 
MTschodzie, L. zapragn^} panowania i nad Záchodem. W rok po oženie- 
lio si§ z Kon8tánQj% wybúchla mi§dzy obu szwagrami wojna (8 1 4). Za- - 
koňczyla si§ ona dla L*a niepomyélnie: Konstantyn go bowiem pobit naj- 
^nód pod Cibalae {v. Gibalís, gdzieá niedaleko od dzisiejszego Eazek 
w W^zech) w Pannonji, drugi raz w Tracji, w okolicach Adrjanopola 
[a V%iA. 814), izmnsii do zawarcia pokojů, moc^ któregp Dliryk odpadl 
>d L'a. Upokorzony L. myálaí o odwecie i wzi^l 8i§ do čhrzeácjan, pra- 
fdepodobnie žeby dokuczyó Konstantynowi. Byř to wprawdzie krok wy- 
»ce niepoiityczny, bo przezeú znakomitsz^ czQáč ludnoáci dot%ď jeáli 
iíe. žyczliwej sobie, to przynajmniej oboj^tnejj odstr§cza}; lecz do cz^^ž 
líe prowadzi nami^tnoáč? Przeáladowano z pocz^tku árodkami admini- 
itncyjnémi, zimno, z wyrachowaniem, stopniowo. L. zakaziď bpom zbie- 
Ač si^ na synody, luh jakiekolwiek narady, wzs^emnie síq nawet odwie- 
baé. Ten, który bardzo cz^sto zabijal m^žów, žeby zabraó im žony, 
snalaď teraz, že zbieranie síq m^žczyzn i niewiast do jednych koáciotów 
Kkodliwie možo vplywaó na czystoáó obyczajów; zabronit wíqc kobietom 
t^ywaó na nabožeňstwach, na których przewodniczyli bpi, ncz§szcza6 na 
ich nauki; chcial dla nich ustanowió kaplanki. Dalej, pod jpozorem že 
po^rietrze w koáciolach niezdrowe, dozwolono na modlitwg zbieraó si^ 
tyiko za miastem i pod golém niobem (Euaebius^ Vita Gonst. I 5i. 58), 
w skutek czego zamykáno i burzono koácioly (ib. II 2). Wydalono z woj- 
ika i z urzigdów tych, którzy nie chcieli skladaó oíiar (ib. I 54; cf. Con- 
mL Nicaen. I can. ii. 12). Wnet tež przyszlo i do rozlewu krwi, lecz 
OTniono to bez rozglosu i ostcntacji, oslaniaj^c róžnemi pozorami: w tym 
celn sadzano thimy do vi§zicň i na ámieró glodow^ przeznaczano. Niby 
ko nie káráno glodem, lecz zakázáno pod naj8uro¥r3z% kar^ dawač jak^- 
kolwiek pomoc i posilek wi^zionym; kto zákaz przekroczyl, sam na tak% 
lam^ ámieré bywal skazanym (Easeb. 1. c. I 64). Niekiedy i wprost zabijano, 
leoz, ažeby nie bylo áladu m§czeňstwa, siekano ci&lo zabitego na drobné 
^walki i w wod§ rzucano (ib. II 2); innych tracono noc^, jak np. 40 

Encykl. T. XU. 15 



226 Lícynjusz.— Lidwina. 

m^enników w Sebaste, których mrozem námiercono. Zwierzdmicy pro- 
wincji, íeby bíq przypodobaó L'wi, zabijali bpów, do czego na pretc- 
kscíe im nie zbywalo (ib, n 2). Wojna mÍQdzy Konstantynem a L*em 
stala síq nieuchronn^ i przybra!a charakter czysto religljnj. Z jednej 
Btrony L., otoczony wróžbitami i ofiarnikami, skládat ofiary swym bogom; 
wyrocznie, prognostyki z ivn^trznoáci zabitých na ofiary zwierz%t, snyi 
sapowiadaly mn nigáwietniejsze zwyci^ztwo; w przeddzieú stanowczej roi- 
prawy L., w gaju áwigtym, wáród pos^gów bóstw, przy zapálených na 
ich czeáó pochodniach, zapowiadat, že teraz zwyci^ztwo rozstrzygnie na 
wieki, po czyjej stronie prawda: po stronie bogów Olimpn, czy Boga 
chrzeácjaňskiego, «tego przybysza nieznanego*' i kázal žolnierzom priy- 
8i%dz9 že, jeáli zwyci§ž%, wytQpi^ chrzeácjan. Konstantyn szedl pod zaa- 
kiem nowo sporz^dzonego labarnm (ob.); zawojskiem jego szli bpi; žol- 
nierze pogaúscy wspólnie z chrzeécjaňskimi odmawiali przepisan% modli- 
tw§ do Boga Najwyžszego; w dnin bitwy dáno haslo: „Bóg Zbawiciel.* 
Bitwa stoczon^ zostala niedaleko od Adrjanopola (3 Lip. 823): wejdn 
L*a mnsialy síq eofn^ó na drug^ stron^ Bosfom, lecz i tn doácigni^te, 
ze szcz^tem zniesione zostaly w bitwie pod Chrysopolis, niedaleko od 
Chalcedonu (18 Wrz. 328. Ob. Euzebjíuz, Yit& Const. II 2—17 i Hiít 
Eccl. X 8; Zozym II 21 — 28). Konstantyn z pocz^tku podobno pne- 
baczyl L'wi i posadzil u swego stolu, póžniej jednak, czy to w skntek 
domagania síq wojska i senátu, czy w skutek tego, že L., nadužywajy 
swej wolnoáci, knul przcciw niemu spiski, na ámier6 go skazal. Wyo^ 
wykonany byl w Tessalonice pod koniec 823 r. Cf. Champagny^ Les cé- 
sars du ni siěcle, t. ni; Fr. Górres, Kritische Untersuchungen- flber 
die Licinianisze Ghristenverfolgung, cín Beitrag zur Kenntniss der Ua^ 
tyreracten, Jena 18 75 (dzielo stronnicze, z nami^tnemi wycieczkami pko 
Bollandystom i Metafrastowi; ob. Bevue dea quéstions hiatoriques^ Paijt 
1877, Juill. p. 246 — 49). A'. W. K. 

Lidwína (od /ťcř, /twtludzie, i M;ťn=przyjaciel, a žatém preyjadélka 
ludu; ježeli zaá lid tlumaczy síq przez bolcéé^ cierpienie^ b§dzie znacijc 
mUoénica eierpienia; nazywaj% j^ takže Lidewy^ Liedwy^ Liedvnch^ l4t 
dwya^ Lydwyty Lidia, Lydrouia^ po lacinie lAdwigia)^ btog. (14 Kwiet), 
córka Piotra, stróža nocnego, bogobojnego czlowieka, ur. w Sebiedami 
w Hollandji, 18 Marca 1880 r., w niedziel^ palmow^, kiedy w koíciele 
ápiewano passjQ. Jeszcze w pieluchach wycierpiala wiele na kamieú. Wy- 
roslszy, jako bardzo pigkna znalazla wczcánie stars^^cych si^ o jej r^ 
ale zamierzyvszy žyé w dziewictwie, prosila Boga, aby jej odj%l nieW 
pieczny dar pi§knoécL Prosba jej byla wysluchana. Dnia 2 Lut. 1395 
przez jeduQ z rówienniczck swoich potr^cona, upadla na lodžie i ztamill 
Bobie jedno žebro, do czego przyl^czyl si§ wrzód i inne cierpienia. Po- 
cz^tkowo mogla jeszcze z wielkim trudem by6 doprowadzana do Koáciolai 
gdzie umacniala sig é. Kommunj^, ale po trzcch latách tak oslabla, 'ú 
lóžka juž przez 3 3 lat nie opuácila. Kawalek chleba z maálank^ luh xnle- 
kiem stanowil dzienny jej posilek, ale przez 1 9 lat ostatnich nie przyj- 
mowala wcale pokarmu; 1 7 lat przeležala na grzbiecie, mog^c tylko glo- 
WQ ku lewemu ramieniu nieco poruszaé. Przytčm miewala krwotokí. 
W ropi^cych sig ranách zagnieždzilo síq robactwo. Nawiedzali }% najbie- 
glejsi lekarzc, a migdzy nimi slynny Godo/ridtis ob Ilaga, i wszyscy uznali, 
ie v tych cierpieniach zna6 cudown^ r§kg Bož^. Jalmužny, jakie otrzy- 



Lidwina.— Ltebermanii. 227 

ajwata, L. rozdzielata pomíQdzj nbogich; ojdec jej ci^le petnU stožb^ 
fitróža nocnego, dopóki ks. Wilhelm bawarski, hrabia Hollanc|ji, przj swo- 
jém przez Schiedam przeježdzie, nie irjznaczyl mu drobnej^o stalego 
wsparcia. Wraz z cierpieniami L'y wzmagaíy síq jej pociechy. Przez trzy 
pierwBze lata choroby znosila j^ jeszcze ci§žko i modlila si^ o zdrowie. 
Gdy jednak poszla za rad^ spowiednika i poddala znpelnie swoji| wol§ 
woli Božej i poczQla 8i§ zaprawiaó w rozmyálanin M^ki Zbawidela, 
w éwiezeniQ tóm znalazla tak^ pociech§, iž mawiala potem, že gdyby 
fižez odmówienie jednego Zdrowaé Marja sily odzyskaó miala, toby so- 
bic tego nie žyczyla. CzQŠciej tež poczQla przyjmowaó EommnnjQ áwíQt^. 
Przez 24 lata dzicú w dzieú wpadala w zachwyt. Niekiedy widywano j^ 
wzniesion^ w powietrzu nad ložem jej boleáci, a w izbie ct^ej rozchodzil 
8ÍQ zápach najrozkoszniejszych wonnoáci. Oblicze jej jaánialo niekiedy 
takim blaskiem, iž pocz^tkowo polugnj^cy jej syn jej brata nciekač my- 
áial. Um. 14 Kwietnia 148S r. we wtorek wielkanocny, zupelnie osamo- 
tniona, jak tego sobie žyczyla, bo bratanek jej poszedl na t^ chwil§ 
jeazčze po ksi^dza. Przy jej grobie na cmentarzn á. Jana w Schiedam 
liczne dzialy sig cuda. R. 1444 wystawiono jej w koáciele paraQalnym, 
który dot%d jej nazwQ nosi, marmurowy grobowiec. Dom jej ojca zamie- 
niono na klasztor szarych siostr trzeciego zakonn á. Franciszka. Zmg- 
duj^c) sig tam kaplic§ zburz^i kalwini 15 72, a klasztor zamienill na 
dom sierot. Koáci L'y przenieďiono w znacznej cz^áci do Bmkselli, do 
koádola á. Gnduli. Na obrazach przedstawiaj^ }% w faldzistej snkni, nwieú- 
Gzon% róžami, trzymaj%c4 ^ jednej r^ce krucyfíks, w dmgiej kwitn^^ 
gal§zk§; niekiedy dodaj% jej do boku aniola. Wiele jest žywotów L*y: 
pierwszeňstwo przed niemi ma žywot, napisany wkrótce po jej ámierci 
przez bogobojnego bernardýna Jana Brugmana; nast§pnie tenže napisal 
obszerniejszy žywot, podlag opisn jej krewnego Jana Gerlacha^ który to 
opis przetlnmaczyl on z hoUenderskiego na laciný i dokumentární opa- 
trxyh Z tej pracy Tomast Hamerken a Kempis zrobil wyci^g, który 
u BoUand. 14 Kwietnia (II 2 70..) pomieszczony jest jako Vita prior. 
Wreszcie, po otrzymaniu piámiennej relacji jej spowiednika, napisal Brug- 
man trzeci žywot, dmkowany 1498 w Schiedam (ap. BoU. ib. p. SOS..) 
i ttumaczony na francnzki (Vie de la bienhenrense L. par Jean Brach- 
man, Besan^on 1840). Podlng tych žywotów pisane s§ wszystkie potem 
ftywoty L'y. Gf. Posl^ Die reine, leidende und barmherzige Liebe darge- 
atellt in d. Leben d. Sel. Lidwina, Regensb. 1862; Coudurier^ Vie de 
la b. Lidwine, Paryž 1862. N, 

Liebermann (v, Libermann) Marja Pawel Franciszek, ar 24 
Mař. 1808 r. Ojcem jego byl Lazarz L., rabin žydowski w Saverne, w Al- 
zacji, i syna swego, któremu dal imi^ Jakob, wychowywal takže na 
rabína. Od dzieciňstwa slabowity i bojailiwy, co pochodzilo z bmtal- 
nego traktowania przez nanczycicla, Jakob jnž w 1 8 rokn žycia byl bie- 
g}ym w BibJji í talmudzie. Na dokoňczenie nauk poslal go ojciec do 
Metz, Tu popadl najprzód w obojgtnoáó religijn%, a potem i stracil wia- 
rQ w jndaizm; nie przestal jednak czytywač Biblj§, cho6 si§ na ni^ po 
racjonalistowsku zapatrywal, i do przeznaczoncgo sobie zawodu ci^lo si§ 
przygotowywal. Brí^tu swerau, który podówczas nawrócil síq do katoli- 
cyzmu, gorzkie czynil wymówki, ze wzgl^du že tym krokiem zmartwil 
gtarego ojca i krewnych. Jednakže tak to nawrócenie, jako tež przejscia 



fe 



228 Liebermann. 

ba tóno Eofciota dwóch dmgicli braci, wjwarlo wieUÉi' viftf 
sposól) myslonia. Wazedlazy w siebie, za pomoci taski Opatrznoici, po- 
woli przyszedt i on do luuauia prawdy w Koáciele i aiotylko chneat 
przyj^t (2a Grud. 1826), ale nadto wst^pU do seminarjum á. Salpicjtusa 
(Lislop. 1827). Epilepsja, którcj. podlegt w chwili, gdy mial przjj^ó 
subdjakonat, stang'^ ^^^ przeszkodzie przyjgciu wfžuych évrigceó; pozostat 
jednak « seminarjmn jako kleryk, juž to w Paryžu, jui w Issy, b^dqc 
zbudowaniem alumaów. tidy choroba, która bí§ zdawata nio do poEbycia, 
nst^pita, L, przjj^t kaplaÁstwo (18 Wr2. isii) i otworzyl w NguTíIle 
pod Amiens (2 7 Wrz. t. r.) nowicjat jui poprzednio przy^tortanej pneí 
liebie kongregacji Duaba ». i i. Serca Aíarji, maj^cej na cela nawracuUft 
mnrzynów. Czloukonie tej kougregacji, apostotuj^c na wyspacli: Bourbon, 
i. Manrycego, Saa-Doroingo i w Gwinci, przyDOSZ% btogie oiroce; san 
zaá ich založyciel, walcz^c z niedostaCkiom i róžnego rodzajn przeuJcD- 
dami, zakoúczyl áwiqtobliny awój í}'wot w Neiivillo 2 Lutego Iá63 r. 
Sprawa jego beatyfikacji rozpocz^ta iS7ij r., uznaný zostala wyroktem 
i. koQgregacji obrz^dáw (2 7 Mája t. r.) za kwatifíkuj^c^ 3i§ do dal- 
uego prowaďzeDia, w skntek czego L. otrzym^ tytní „niclebucgo stngi 
Božego." Ob. Guerill, Pettta Bollaadistes, XIII 52...; AuĚmeau, Les ur< 
Titenrs de Dieu au XIX siěclo, p. 425..; Misiíont Calhoíi/uea i. 1RT8 b. 
373; osobno žywot jego napisal po franouzkn A. Eechbaeh, co na vto^ 
przeíožyt ks. Józ, Malberti, Róma i87G. A'. W. K. 

Liebermann Franciszek Leopold Bruno, ur. w Molaheim 
pod Strasburgicin 12 Pažd. 1759. Slaby na zdrowiu, nie zapowiodst dh- 
giego íycia; dhigi czas uiusiař najScišleJ9z% zachowjwaé djet^, Wjwildl 
zdolnošci, które objawiat, i nyražue zamilonanie do nauk aie zdawaty ^ 
odponiadaó wqtiemn jego zdrowiu. ale gorliwy nczeó zdotal, przy pOBHHf 
modlitwy, przczwycigžyó wBzystkie trudnoSci. Ukoůczyl bunianiora w k(^ 
iQgjum jezuickiém w MoUlieim, b^d^c we wszystkich klaasacb, wedle nlf- 
waiiego wówczas w szkotacb viyrii,i,Qaia,,jacile princeps, t. j. bez trndnofci 
pierwszym pomi^dzy wspútkolegaDii, Z podvodu zbyta iej mtodoácí podwi- 
kroč przecbodzii retorykg puiI professorem KuderGr'ém, który go axou- 
gólniej cenil; równieí byt pierníz^-m v klassie filozofji, princeps jihUoio- 
phiae, i z lego powodu otrzymal bezplatDO miejsce v wielkiém semioaijniD 
Btrasburgakióm, gdzie rachal cztery lata teologji. D. as Grud. 1780 i. 
otr^mal subdjakonat. Nie ntaj^c lat kanoolcznydí do kaplaústwa, povrů- 
tíil do MoisLeim, gdzie apeíniaí obowiqzki nanczyciela retoryki i priy- 
gotowywa) tczy (ex universa theologia) nalicencjata tcologji. Obronatn 
byla znakomita. Otrzymal stopieů licencjata i; Mája 1782 r„ djakontt 
2!i Mája t. r., a kaptatístno n Czcrwca 1783 r. Pomimo to uczyldl- 
lej retoryki v MolsLeira, poczóm krotko byt wikarjuBzem w Hobcng&t, 
uiebawem mianowany dyrektorem seniinarjum w Strasburgn, a nadto ro- 
ka nast^pnego kaznodzíej^ katedralnym. W semiaarjum pozostawal do r. 
1787, w którym otrzymal probostwo w Ernolsheim, blisko Molsheús. 
^ony proboBzcz pelea byl zarónno tagodnošci i gorliwoáci, jak rostro- 
pnoíci i energji. Praca jego oblity przynosila onoc i parafjanie przywiv 
zali síq doň jak do ojca; najnigkszy porzqdek panowal mi^dzy nilodaie- 
H; owczamia etuchala paiterza z duzeácjaúsk^ ponoluo^ci^, o lyle bar- 
diiej zadziwiaj^c^, že duch renolucyjny podbuieat TVBZ}'sLkie úmysly. Ody 
wfbacbla rcirolucja, nalczyl z ai% L. stowem i pismami. Na pamflet, 



^L diiej ZE 
^H wfbacb. 



LieberniMn. 229 

romncony po Alzacji p. t. nS(if^ Gutgemeinť' (J^n dobrze myál^ey), odpo* 
viedziAl pisemkiem popularném ^Haně Beawrgemeint^ (Jan lepiej myál^cy). 
Qdy zažádáno prsysi^ na cywiln^ konstytuoj^ dndiowieÚBtwa, L., daj^c 
pnyklad swym kondekanalnym, odmówit jej i zachvít wazystkich do 
oporn. Pewnego dnia, gdy wieiSniacy w Ernolsheim zajíci byli žniw«m 
w poln, rozpnszczono pogtoak^, že žandarmi przybyli po ich proboszcza. 
Natychmiast cala ludnoáó opuszcza pole, biegnie do wsi, nzbraja 8i§ 
i tfpiesiy do plebanji, w celu oswobodzenia swego paaterza. Ale y>fl to 
tyiko ftďszywy alarm. Ówczesnym wladzom wiele zaležalo na sklonienin 
L'a do przy8i§gi, w przekonaniu, že poci%gn^by on za sob^' wielk^ lioisbQ 
kaplanów. GKly naň nalegano, odpowiedzial na piámie: „Wezwany b§d%c 
w czwartym rokn rzeczypospolitej ^ednoczonej i nierozdzielnej, pod za- 
groženiem kary, przez prawo oznaczonej, do wykonania przysi^gi na kon- 
atytncj^ cywiln^, ja, Liebarmann, proboszcz z Ernolsheim, formalnie ta- 
kowej odmawiam.** Pismo to przesli^ do departamentn w Strasburgn. Po 
przeczytanin pierwszych wyrazów, spodziewano Bi§ przychylnej odpowie- 
dzi, konkinzja zaambarasowala komitét departamentn. „Zdaje mi 8i§, že 
tertnje z nas,"* zaiívola) prezydent i ivydano natychmiast rozkaz do are- 
fftowania L'a. Lecz L. przewidzial nastQpstwo i udal si§ za Ren. T^ 
aam^ drogi| udali bíq uczniowie seminaijum i ukryli 8i§ w opactwach 
AUerheiligen i SchuUem. Kardynal Rohan, bp strasburgski, zbiegiy do 
cz^éci swej djecezji, w ksigstwie Badeňskióm položonej, miano- 
irat Liebermanna regensem w pierwszém z tych opactw. Tam pracowa) . 
on gorliwie nad wychowaniem mlodych kleryków, rozpocz^l swe glówne 
dzieto dogmatyczne i zredagowal InstUutiones jvris canonici univeraaUa. 
B. 1795 czul potrzeb^ powrócenia do Alzacji i odwiedzenia swych opu- 
Bzczonych parafjan. W nocy przeprawil si§ przez Ren na lódce, z kilku 
Innymi kaplanami, i, przebicgtey Strasburg, przybyt do Ernolsheim, gdzie 
prsyJQto go z zápalem. Mianowany nadzwyczajnym kommissarzem biskn- 
pim dla tej cz^éci djecezji, wykazal na tym urz^dzie poáwi^cenie, nie 
tofaj^ce síq przed žádném niebezpieczcňstwem. Przebieraj%c si§ rozmaicie, 
jeidzi} na vszystkie strony, odprawial Msz§ á. to w tym, to w owym do- 
mu, spowiadal grzeszników, nauczal nieraz w nocy, wymykaj^c 8i§ przed 
sasadzk^ nieprzyjaciól, a to dzi§ki wiemošci i czujnoáci poczciwych pa- 
raQan. Powoli uciszyla 8i§ burza i r. 18O1 powolai L*a do Strasburga, 
na godnoáč kaznodzici katedralnego i sekretarza biskupstwa, ówczeany 
administrátor djecezji Htm, Pozostawal tam do r. 1803. W skutek kon- 
kordatú mianowany zostal biskupem strasbnrgskim ks. Saurine. Nowy 
biskup, poniewaž kiedyá zložyl przy8i§g§ na konstytucj§ cywiln%, nie lubtl 
' kaptanów, którzy takowej nie przyj^li, a na czele których stali: Colmar 
(ob.), póžniejszy biskup moguncki, i Liebermann. Ten ostatni, przy no- 
wém urz%dzeniu djece^i, uwolniony zostal od obowi^zków sekretarza bi- 
skupstwa i po raz trzeci wrócil do swej parafji w Ernolsheim, gdzie, 
obok obowi%zków pasterskich, z^g^l sig przygotowaniem kilku mlodych 
ludzi dó stanu duchowncgo, czego wlažnie djecezja bardzo potrzebowata. 
Dnia 12 Mar. 1904, w chwili, kiedy s\% najmniej tego spodziewa), zostal 
aresztowany, osadzony w cytadeli strasburgskiej i po oámiu dniach wy- 
dany do Paryža, gdzie go u é. Pelagji zamkni^tó, Dniem přzedtém are* 
ntowano ksi^cia ďEnghien w Ettenheim, a L^a oskaržono o stosunki 
s rodzin% Bnrbonów. Przez oám miesi^cy strzežono go surowo u á. PeUr. 



230 Liebermann. 

gji i w Temple, nie powotawszy ani rázu do inkwúsjcji; nigdy tet L. 
nie doiviedzial si§ o przyczynie swego aresztowania. Z papierów Jego 
opieczgtowanych nie wydobyto žadnego pko niemu dowodu. Pozostawio- 
no mu tylko brewjarz i jeden tom rozmyálaá nad £wangeU%. W niewoli 
swojej wiQzieň modlit sÍq i ukládal wiersze, zatrzymuj^c w pamiQci pie- 
áni, przeznaczone dla parafjAn, i psalmy wierazem uložone, które szydlem 
želaznym pisal na ácianach wi^zienia. Jego przyjaciel Cdmary wyniedonj 
na biskupstwo w Moguncji, wyjednal dlaň ulaskawienie, wzbroniono mu 
jednak przez poiicj§ zbližaó síq na mil 4 o do Strasburga. D. 24 Marca 
1805 mianowal go Golmar przeložonym seminarjum, przez siebie w Mo- 
guncji zakladanego, które otworzyl 1 Listopadatr. Wr. 1806 L. miano- 
wany zostal czlonkiem rady biskupiej, kanonikiem katedralnym, a 4 
Pažd. przyslal mu fakultet paryzki dyplom na doktora teologji. Lieber- 
mann byl odt^d w swoim žywiolc. Dužo i male seminarjum zakwitty 
áwietnie pod jcgo zarz^dem. W Moguncji ^szystko wtcdy bylo w ruinách; 
L. bez wypoczynku pomagal swemu bisknprtwi i przyjacielowi. Wysde 
z pod ich r§ki duchowicňstwo mlodc, liczno i gorliwe, rozeszlo síq po 
djecezjach okolicznych, jako to: trewirskicj, spirskiej, koloúskiej. Niemcy 
nie zapomn%, co winni Liebermannowi, któregó imi^ stalo bíq tam po- 
pularném. Rzadko który z kaplanów, w ci^gu pólwicku przybywaj%cy do 
Strasburga, nie odwiedza grobu tego czlo^icka Božego. Liebermann ¥fy- 
kladal w seminarjum prawo kanoniczne, bistorJQ Koáciola, teoIogJQ pa- 
storaln^ i dogmatyczn^. Zaprowadzil surow^ dyscyplin^, której wymagaly 
ówczesne okolicznoáci. Ci, których n^'8urowiej traktoval, najpierwsi ¥fy- 
chwalali jcgo surowoéč. Prače i zaj^cia jego ci^glc síq množyly: cz§sto 
kázal, przcwodniczyl ówiczeniom duchownym w seminarjum, založyl sto- 
warzyszenie é. Ludtvika Gonzagiy zložonc z mlodziežy; pisal czyst^ i wy- 
k¥rintn% laciný roczne programy yr malém seminarjum i pracowal nad 
wielkiém swojém dzielem Institutiones theologiae dogmaticae^ którego pier- 
wsze cztery torny \^yszly w Moguncji, pi^ty, po powrocio, w Strasburga. 
R. 1818 umarl pobožný biskup Colmar, a émieró ta zerwala w§zel, 1%- 
cz%cy L*a z Niemcami. D. 20 Grud. mial rzewn^ mow§ nad zwlokamt 
swego przyjaciela. We Wrzeá. 1828 oíiarowal mu Ludwik XVIII stolicQ 
biskupi^ w Metz, której nie przyj^l; ale za to ust^pil naleganiom bi- 
skupa strasburgskiego Tharin^a^ który go powolywal na swego wikarjnsza 
generalncgo, i po 20 latách nieobccnoéci, powrócil do swej ojczyzny; tu 
až do póžnego wicku bral czynny udzial w sprawach djecesgi pod bi- 
skupami Tharinein^ Treverrťem i, wreszcie, Andrzejem Bdsiem^ który byl 
jednym z najdawniejszym i najulubicúszycb jego uczniów. W ostatních 
latách žycia L. usuni^l si^ do klasztoru á. Borbary, glównego domu sióstr 
milosierdzia w Strasburgu, i tam wyczekiwal ámierci. Wszakžc i tu jeszcze 
bral udzial we wszystkiém, co moglo síq przyczynie do chwaly Božej. 
Dokoúczyl sw% Dogmatylcq i przygotowywal drugic jej wydanie; kazyw^ 
w katedrze podczas adwentu i postu, prezydowal na egzaminach teologi- 
cznych w seminarjum i odwiedzal rokrocznio swych dawnych paraíQan. 
w Emolsheim. Jednoczeánie mial nadzór nad dwoma klasztorami: Notre- 
Damc w Strasburgu i w Molsheim. Wpoáród tych licznych zaj§ó, zawssO 
byl milý i pogodny, zawsze gotowy do služenia nauk^ i doáwiadczeniem 
mlodym kaplanom, którzy po rad§ doň si§ udawali, zawsze przyst^pny 
dla obcycb, co go odwiedzali. Liczni jego uczniowic i przyjaciele spra- 



Liebermann.— Liége. 231 

wili mu wielk^ pociech§, wysylaj^c doú, w 50 letni^ rocznic^ jego áwiQ- 
ceň kaplaáskich, depntacj§, z powinszowaniem i wspaniatym kielichem od 
kaplanów 4Joce^i mognnckiej, a z pi^njm srebmym krzyiem od ka- 
plane w čiecez)i spirskiej. Liebermann dosi^gn^} 85 roku ijcia i miat 
Bzcz^cie ogl^daó wzrost i plon nasienia Božego, które przez tak dhigíe 
zasiewal žycie. W wigilJQ ámlerci odwiedzil go biskup Rftss, który chciat 
požegnaó ostatní raz swego nauczyciela, przyjaciela i wiemego wsp^ra- 
Gownika. R. 1844 ii Listopada, áwi^tobliwy starzec oddal Bogu ducha. 
L. byl wzrostu vysokiego, chudý, czolo mial wyniosle, twarz pogodn^, 
cala postawa byla po^ražna i zniewalala do poszanowania; surowy cha- 
rakter jego dochodzil niekiedy do rygoryzmu. Pelen przenikliwoóci, ener- 
gicznie walczyl ze zlém, którego smutné nast^pstwa przewidywal. Byl on 
jedném z naj^ówniejszych narz§dzi, jakiego užyla Opatrznoáó do o2y- , 
inenia wiary mi^dzy duchowieústwem prowincji nadreňskich i wznowienia 
zachwianej tam dyscypliny. Jego /'nsUiutiones theohgiae dogmatícae mialy 
za^užone powodzenie. Dogmatyka ta ma trzy przymioty, rzadko rázem 
napotykane: jest ona zupehi^, pozyty^n^ i wielkiej jasnoáci, nadto, laciná 
tu wyboma. Užywaj^ jej w wielu seminarjach francuzkich, belgijskich, 
niemieckich, amerykaúďdch i polskich; r. 1856 przetlumaczono j^ na 
jQzyk francuzki. Wydano takže ^iele psalmów, thunaczonych ^ierszem 
niemieckim przez Libermanna, a mile strofy ksi^žki do nabožeňstwa sto- 
warzyszenia é. Ludwika Gonzagi, tak populárně w Alzacji i djec. mo- 
gunckiej, s^ jego dzielem. Mowy jego byly bardzo poszukiwane. Písal 
zvykle tylko pian swych mów, re8zt§ powierzal modlitwie, medytacji 
i natchnieniu. Posiadal wielki dar wychovywania dobrých slug oltarza 
i pozo&tawil v tym wzgl§dzie ówiadków swej gorliwoáci i talentu, w bi- 
skupach, kanonikach, professorach i kaplanach, przez siebie wykszti^co- 
nycb. Z p i s m jego: i) przywiedliámy powyžej pierwsz% polityczn% 
broszurQ L*a; w czasie terroryzmu wydal on jeszcze kilka innych; 3) 
Instituiiones juris canonici univeraalis nic byly drukowane; 3) Béponae 
á Mgi* Saurine jest broszurk^, bezimiennie ogloszon^,z powodu pierwszego 
listu pastoralnego tego biskupa, który boleánie dotknul vszystkich wier- 
nych Koáciolowi kaplanów; 4) Siehen Predigteti uher die stehen Gahen d€S 
Tušil. Geisies^ 'M&inz; b) Loh. — ,u. Trauerrede heim Hintritt des hochic, Bi- 
Bchofa Colmar^ ib. 1818; 6) Predigten^ ib. 1851, 8 vol.; 7) Instítutiane* 
iheologiae dogmatícae^ 5 v. ib. 1819, i 8) Ándacht zur Ehre des hl, 
Aloysius^ ib^ póžniej wielekrotnie przedrukowywane. Czas jakiá redagowal 
irspálnie z Goerresem czasopismo Der Katholik. (Guerher), 

Liége (szkola). Szkola katedralna w Lióge, przy koáciele á. Wa- 
wrzyúca, odznaczyla síq przed innemi szkolami niderlandzkiemi w X i XI 
w. i byla wyžsz^ szkol^ calcj pólnocno-zachodniej Germanji. á. Everaclus 
T. Euraclus^ biskup leodyjski (95 9 — 9 70), pierwszy rozbudzil w calej 
prowincji leodyjskiej zamilowanio do nauk i pierwsze zakládal tam szkoly 
{Martene^ Ampl. CoU. lY 1035). Dawna szkola turoneňska byla dlaň 
wzorem. R. 963 utworzyl w Liége kollegjum z trzydziestu kanoników, 
którym zalecil, aby braterski zachowali zwi^zek z duchowieústwem tu- 
roneúskiém, tego zaá zwi^zku szczególnym patronem mitď byó á. Marcin 
tnroneúski (Mtraeus^ Cod. diplom. I 653). W Liége mies/kal w owym 
czasie bardzo znakomity grecki biskup Leo (f 9 71), zbiegly ze swej 
ojczyzny, a przyjainie przyj^ty przez Ottona I. Obecnoáó jego prawdo- 



v 232 ^H 

^ podobnie miala wpl>-w na instjtncje naukowe, podczas jcgo políjl^^ 
w Belgji íatožone, tém bardziej, íe oíeste stosonkí tej djecezji t Wlo- 
chami i zwi^zek Ottona i Biiancjmn oíywily nauk$ greczyzoy. íía- 
Bienie, praez Evoraklosa poaiane i jego staraniem Kypiel^novane, pny- 
nieíí ronsialo najpieknieJMe owoce, gáj Opatrznoíé dala mu nastfpef 
w Olobie Nothera (9T1 — 1007), który nie miaí sobie równego w t<j 
opocc, pod vzglgdem nauki i cmyBtowego wykBztatceuia. Nateíat oa do 
ucíOQej rodziny Kotkcrów, która n X w. zyskala nielki rozgtos; naai 
Notker byt proboszczem i dzickanem w St.-Galten, a wysokq slang naa- 
kow4 przyoióst z sob^ do Liége. Czasy jego nazwano niokiem ztotym. 
Zewsz^d przybywali uczniowie, których Notker z žyczliwoSci% przyjmo- 
vbí. LIůgG staío bí^ kolébky wybortiych nanczycieli. ktÓrzy roíniejjl 
áwiatto nauki po krajach Francji i Niemiec, at do Stovian nairet 
Niemcy mialy wkrótce siedrain biskupów, uczaiůff Notkera. Za aiego 
podzieloa;} zostata szkola katedralna, na wzór szkoty ktaaztoru St. Gal- 
len, na dwie czgáci: jedng skládali uczniowie wcwngtrzni (interní), xpf 
sobi^cy sig do žycia zakonnego; druga szkota, externów, przeznaciou 
byla dla przygotowiyqoych sig do stanu kaplaňBkiego Swieckii^o, lab 
szukaj%<'.ych jedynie nauki. Notker wykladal jcdnym teologjg, a ttunf 
zem zajmowat aig uauczamem mlodycb laików, którzy mieli oddcidDf 
8W^ szkotg (quibut alendU #ua teorium erat disciplina). I po Notkení 
cieazyla sig szkota leodyjaka wielki6m powodzeniem, szczeg6InÍ9 pod 
pnenodnietwem tVato'na, którego sam Notker wycbowat, a który i u> 
patem oddá) sig nauczaníu, juž to jako acholastyk, juí to jako biskup- 
Waio nie przyjmowat žádných prczentów ani honorarjów i mawial dO 
Bwych uctQiów: Coácie darmo otrzyniab', darmo dawajcie, bo zbawienaiq 
jest danaó nil bra£. Sam teí utrzymyvat awycb uczniáw, przyodzievri 
ich, itynit i dozwalal im tak dtugo ucz^szczaii do swej szkoly, jak íb 
Big podobalo. Uczniów zagranicznych poddavrat, przed przyjíciem, sa* 
rowcmn egzaminoni, i pierwszeústwo nad zdolniojszymi dawal tym, kt6- 
ny zaleeali sÍq dobremi obyczajami. Zostawazy biskupem, nie pr>«M- 
\fíd odwícdzaó szkoly, cgzamlnowaó oaobiície nczniów, mianowicio z dM- 
ki Donata i Priacjana, zach^caÉ ich nagrodami. Nast^pc) jego w »- 
rzqdzic szkoly byl Adelmann, póžnicjazy biskup w Prixen, slj-nny posti 
taciáaki. Póíoiej wiolce okoío tej szkoly zastuiyl sig Franko z Kolonji 
(1066 — 1088), slynny swego czaau matematyk i muzyk (MaM/. Aon. 
V 196). Przypiaují mn wynalezienie mnzyki miarowoj, o której oapi- 
B^ Bpecjalny traktát. Nic dzinncgo, íe wielka slawa szkoly leodyjsklej 
i jej nanczycieli przyci^gala licznycb uczniów i wydata ludzi, zajmujf- 
cych wyaokie stanowiako w paástme i Koácíele. Takimi byli: Papiel 
■"he/an IX i GořecAín, scholastyk szkoly leodyjakiej w pól. SIw., potem 
Ezkoty mogonckiej, którego z powodn nauki równano z Platonem, z po- 
wodu poboinoSci — ze š. Leonem. W XIU w, pocz^la upadal szkota !«<>■ 
dyjaka. Domowe wojny dwóch nástupných wieków, równie jak trojn; 
z Franejí, aie mogly przyczyuiaá sig do podniesienia nauki Ale jesBcn 
w pótowic XrV w. slynaí Liógo swojóm dnchowieóstírem bogatém i ucío- 
oéffl. Wskaznjo to eam Pctrarka w awym trzecim lišcie do Jana Eo- 
lonny (Opp., Basil. p. lib), cboč znovtu ir inném miejson powiada, te 
nÍD mógt ff Lióge znale£ó tyle atramentu, žeby przepisač znalcziony 
Jnanoskrypt Cyccrooa, ten icai atrament, jaki znalazl, by) tak fitar^, 



:■ 1 

L 



LMge.--^Lt6nharilt 233 

nrydawftt bí^ ióhy jak szafran (Rer. senil. XY ep. i p. 448). Cf. 
toria inaignis monastorii S. Lanrentii Leodiensis, ap. MarUne^ Amp. 
1. lY 1084 seq.; Cranmer^ Geschichte der Erziehang nnd des 
feerríchts in den Niederlanden wáhrend des Mittelalters, Stralsond 
18 p. 91. (F7o88). 

Uenhardt Jerzy, ks. opat zgromadzenia premonstrantów wRog- 
xlpsrga i, jako taki, pralat ce9ar8twa, ar. 2 9 Stycznia 1 7 1 7 w Uber- 
gben, w Szwabji, z rodziców szlachetnych; wyrzekl síq wszystkich ko- 
rid, jakie zapewnialo mu wyBokie urodzonie, dla žycía zakonnego i na 
Í6 obra) sobie opactwo w Roggenburgh zakena premonstrantów, w któ- 
I riožyl Bwoje óluby r. 1741. Po odbyciu nauk w Konstancji i Dyl- 
be, wyklada) w swoim domu filozof j^ i teoIogj§ i przez lat siedm 
lliial nrz^d przeora. Kiedy zawakowaio opactwo, wszystkich gtosy 
%eKy}y Bi§ za nim i obrany zostal opatem 17 Lipca 1758. Ř. 1768 
l^um cesarskie pratatów Bzwabskich obralo go jednym ze swoich 
'ektorów. Umar) r. 1788. Jest autorem dziel nast§puj^cycb: Ogdoas 
tkenuUum ex OUonia theoaophiáe acoUuticae traetatibus publicae luci et 
certationt ea^poatta^ Ulm 1746; dzielo to, pochwalone przez uniwersytet 
Kngski) podlegalo mimo to zarzutom, lecz autor go obronit w sposób, 
fy zjednal mu pochwá}§ uniwersytetu salzburgskiego. Ewhortator ďo- 
rifoaw religioaam animam ad per/ectionem excitana^ W dwóch cz^áciacb, 
iilych: jedna w Linzu 1754, druga w Augsburgu 1761, obie in-4. 
\9ertatio theologica sub titulo: B. Martíie Virginis originaria immunitas 
tmoribus Lamindi Pritanii censuria vindtcata^ Augsb. 1756 in-4. Causa 
^gtdŘts €t sanctorum seu cultus debitus residuis in terra SS, sanguinia 
wanctae Crueis particults nec non sanctorum reltqutís diséertatione asser- 
iibl758 in-4. Ephemeridea hagwlogicae ordinis praemonstratensis etc. 
1764 in-4. R. 176 7 wyszedt tego dodatek p. t. Auctuarium etc; Spi- 
tt litíerarius Norbertinus seu SyUoge viros tx ordine .praemonstratenai 
iptíě et doctrina celebres nec non eorumdem vitas^ res gestas^ opera et 
fpto tum edita tum inedita perspicue exhibena etc, ib. 17 71 in-4. W tém 
de autor wy kazu je przeciwko Kazimierzowi Oudin^ odst^pcy swojego 
onu i swojej wiary, iž premonstrantom nic braklo pisarzy i osob, b§- 
jétt chwali) tego zgromadzenia. Lista ich, podaná przez L^a, ma prze- 
> 600, których dzieta traktuj% o wszystkich zgota przedmiotach. Wre- 
16, pozostawil kazania, panegiryki i mowy pogrzebowe. (Fetler). S. S, 

Líenhardt Teobald, ks. benedyktyn, ur. i Wrzeá. 17 65 w Truch-' 
■heim pod Strasburgiem, z rodziców wieéniaków, odbyl nauki z odzna- 
iiiiem s\% w koUegjum Molsheim w Alzacji, i obloklszy sukienk§ za- 
m^ po naležytém do tego przygotowaniu przez odosobnienie i medy- 
^, otrzymal áwi§cenia kaplaňskic. Po odmówieniu przy8i§gi, wymaga- 
przez rzi^d rewolucyjny francuzki, skazany na wygnanie udi^ 8i§ do 
iftoru swojej reguly w Schutern, w w. ksi^stwie Badeáskiem, i tam 
Idadal teologj§. Otrzymawszy stopieň doktora na uniwersyteeie fry- 
■gskim w Bryzgowji, przeszedl do slawnego klasztoru Kremsmtinster 
[ Wiedniem, w którym takže pehúl obowi^zki nauczycielskie. Wrócil 
Francji po zawarciu konkordatu i mia) sobie poruczoném przez bi- 
pa Btrasburgskiego urz^dzenio seminarjum, którego mianowany zostal 
etožonym. Przyjmowal mlodych alumnów, w których rozpoznawal 
f olanie, tam wykladal im róžne kursa teologiczne, wspomagal biednych 



234 Líenhttdt.-Likowtkí. 

k8i%žkami, odziež^ i pieni^dzini, i tak w niedhigim csasie dostircqft fro- 
boszczów parafjom djecezji, pozbalvionjm takowjch. TowanyB^l sw«Bm 
bisknpowi na synod parjzki r. I8ii, w charakterze teologa, i a Jw 
to przyczyn^ ów biskup nie podpisal iadnego aktu, nbliiaj^cego pninni 
i godnoáci Stolicy Apostolskiej. Nie mniejszy wplyw vywierat oa i m 
innych czíonków synodu; rz^d cesarski przeto kázal go áresstowač, kec 
szczQsciem uprzedzi) on wykonanie tego rozkazu swoim wyjasdem s Flr 
ryža. By) on juž od lat 36 przeložonym wielkiego seminaxjasi w Stn^ 
burgu, kiedy zaskoczyta go rewolueja Lipcowa 1830. Tak nagla aniaaa 
podzialala na niego bardzo. Rozchorowawazy síq mocno, wpadl onwiOr 
dzaj letargu, po kilku dniach odzyskal przytomnoáó i, zbieraj%c oitalsto 
sily, wyrzekl gtosem petnym miloáci i zaufania: Bone Jem, amavi te^ km: 
davite^ lcU)oravi pro te^ moriar in te et vivam in te, poczém skonal II 
Marca 1831, sp§dziwszy lat 48 žycia na ci^gtém nanczaniu. Byt li 
kanonikiem tytularnym katedry strasburgskiej i honorowym kapitidy i 
Djonizego tv JParyžu. Zacny ten kaplan oddal wielkie ushigi religji pna 
swoje d;eiela. Jego Theologia dogmattca, 3 t., i tom i De antiquts Ub^ 
gtis^ 1829, zjednaly mu od Papiežów Piusa YII i Piusa YIII dwa bniTÍ% 
uznajíce jego nauk^, pobožnosč i prawowiernoáó zásad. Wydí^ on mdtfls 
Dissertatio critica in Uhrům Judith; Anály 9is studii hiblici; AncUyaú dM" 
logtae dogmaticae; Avertissement aux catholiques tur la lecture de la BUh 
traduite par van EsSy i Manuále dla seminarzystów. W ostatních cfalli-. 
lach žycia pracowal nad wykoúczeniem 2go t. swego wainego dndi 
o litnrgjach, którc prawic dokoúczyl. (FelUr), S. & 

Lightfoot (czyt. Laiifut) Jan, slawny wice kanclerz uniwerqftflb 
w Cambridge i znakomity orjcntalista, ur. 1602 w Stock, w hrabitirii 
Stafford, nauki odbyl w Cambridge. Nast^pnie zostal protestanckiBi par 
storcm i predykantem, poáiívi§ci} síq z zápalem niezmordowanym lunoi 
j^zyków wschodnich, a szczególniej hebrajskiego i talmudu. Byt on ji- 
dnym z pierwszych, co odkryli málo przedtém wyzyskiwane a bogato M- 
dla w ksiQgach rabinicznych dla cgzegezy biblijnej. L. zostawal w pciif- 
jacielskich stosnnkach z nt^wi^kszcmi osobistoáciami naukowemi 8woj6|i 
czasu. R. 1642 powolany na kaznodziejQ do koáciola áw. Barttoau^* 
w Londynie, przyjmowal udzial w zgromadzenin protestanckich téologAff 
w Westminster. Dziki fanatyzm kacerski, jaki wówczas ožywial j^ 
naród, byl mu zawsze wstr^tnym. Um. 6 Grud. 16 75 w Ely, gdzifl p(h 
siadal prebend^ kanonickij. Pisma jego, poáwigcone szczególniej sto^l^ 
biblijnym, mialy wiele wydaň, z których najlepsze jest utrechtskie r. 1699. 
Jan Strype wydal ich dopelniaj%cy tom w Londynie r. 1700. Pomi^d^ 
jego pismami zalccaj^ síq szczególniejsz% wartoáci^ líorae hehraiou á 
talrnudicae^ zawierají^ce objaánienia Nowego Testamentu z talmudu i píQi 
rabinów. W mnogich innych pismach L*a znajduj^ si^ tež cenné ol^ 
énienia žydowskich obyczajów, zwyczajów, sposobów mowy i t. d., kl 
lepszcmu zrozumieniu Biblji poczerpane z talmudu i ksi^g rabinicaijck 
Chociaž, jak uwaža Schróckh (Kirchengesch. s. d. Reform. Vin 56i), nr 
stawienia bywaj^ tam dowolne, cz^sto nic vr swojém miejsca i bei kt 
slych sprawdzaú, z tém wszy^tldóm jednak Richard Simon cenil niemab 
prače L'a. (Schrodl), S. S. 

LikOVVS.kí Edward, ksi^dz, ur. 183G r. we Wrzeáni, w ^jece^i 
gniežnieňskiej; tam tež pobieral pierwsze nauki. Wyksztalcenie gimai- 



Ukewiki.— Lilia. 235 



galne otrzymiď cz^ei) w Ostrowie, czQáci% w Poznaniu, w gimna^nm 
I. Marji Magdaleny. Po ukoáczenin nauk gimnazjalnych, r. 1857 udal 
Iq na akademjQ do Monasteru w Westfalji, gdzie, po pólczwartoletnich 
ita^Jach filozofícznych i teologicznych, po napisaniu rozprawy: t,Q^^ Otí- 
fůHes de ss, Trinitate doeueritf* i ztoženiu egzaminu, otrzyma} stopieú 
ieenqata teologji. NastQpnie jeszcze pól roku byl alumnem duchownego 
leminaijum w Ohiežnie; w koňcu r. 1861 otrzymal áwigeenia kaptaúskie. 
PnM pierwsze i O miesi^cy kaptaústwa byl wikarjuszem w Kcyni, w dje- 
snji gniein.; potom przez 8 lata nauczycielem religji i j^^yka hebraj- 
ikiego przy gimnazjmn á. Marji Magdaleny; od i Stycznia r. 1866 pro- 
Bisorem historji koáó. i prawa kanón, w seminarjum duchowném poznaú- 
kiém, a od á. Michala r. 1867 zárazem regensem tegož seminarjum. 
W czasie soboru watykaúskiego towarzyszyl ks. areybiskupowi Ledócho- 
vskiemn, jako jego teolog. W tymže czasie mianowal go Pius IX Pap., 
la przedstawienie ks. arcybiskupa, swym pratatem domowym. Z prac 
lUkowych, oprócz artykulów w „Tygodniku katolickim' umieszczanych, na- 
ňsát: 1 ) Katechizm Ďeharba *dla doroilejazej mlodzieiy (užywany w áre- 
Inlch klassach gimnaz.), przeložony na j^zyk polski r. 1864 u Župaň- 
kiego; 2) Sekic historji tak zwanej reformacji w Polsce, od pierwszego 
^ wyst^pienia až do Colloquium charitatiyuni w Toruniu 1648, Pozn. 
.867; 8) na podstawio Deharba opracowal Katechizm éredni djecezjalny^ 
rozkazu ks. arcybiskupa, Gnieznoi869; 4)Uistorjaunjí, Poznaú 1.875. 

Likworystowsici spor. Odnosi 8i§ on do kwestji, czy do Mszy á. 
nožná nžywač innego plynu (liquor) niž wina i ma tém samém ana- 
ogJQ z dawnym bludem hydroparastatów (ob. Enkratyci). Gdy odl%czyla 
Ů9 Szwecja r. 1560 od Koáciola katol., brak zupohiy wina nastr^czyl 
Mnratorom powód wprowadzenia nowej materji eucharystji. Na czele 
ilronnictwa, które chcialo obchodzié wieczerzQ Pansky na piwie, wodzie, 
Biodzie, lub mléku, znajdowali si^ luterscy teologowie: Djonizy Beurius 
i biskup luterski Jan Mikoiaj Ofreg (v. Ofeg) z Westerfts. Lecz biskupi 
I Upsali iStregnžls, Wawrzyniec Petři i HeUing^ sprzeciwili síq temu i ž%« 
Ui, aby raczej zawieszono odprawianie Mszy á. czas jakiá, niž odda- 
lano 8ÍQ od formy pierwotnej. Spor wzmagal sig: przeciwnicy oglosili 
omóstwo pism polemicznych, a synod szwedzki z 156 3 r. potopil likwo- 
rjitów i oglosil w tym przedmiocie ksi^žk^ 8ymboliczn% p. t. Defunda- 
mmUU fidei de Sanguinis Dominici participaiione in vino, et non in alio 
potu. Cf. Schinmeyer^ Lebensbeschreib. der drei schwedischen Reforma- 
toren; Baumgarten, Gesch. der drei Parteien. 

Liiia Piotr, ks., ur. 1546 w Poznaniu, uczyl síq w kollegjum 
Liubraúskiego, potem w Krakowie i w Rzymie, gdzie zostal doktorem 
wologji. Po powrocie do krajů peluil przy Stefanie Batorym obowi^zki 
inpelana i kaznodziei, zast^puj^c w tém ks. Sokolowskiego (ob.); nast§- 
^e byl professorem akademji krakowskiej, która go ok. 1582 r. wy- 
ětJA do Poznania na rektora kollegjum Lubraúskiego; r. 1588 zostal 
KBHonikiem poznaňskim, byl przytém proboszczem w Šrodzie. Um. w Po- 
maniu 1606. Uczony ten i pracowity teolog zostawil wiele pism dro- 
Imycb, z których przytaczamy; De Ďeo trino et unooratio^ Krak. 1582; 
Retponsio ad cujusdam Nicolai Begii epištolám qua Christ. Varsevicii,., 
mUiones reprehendit^ Wilno 1584; Salomon sivé pro religione catholica et 
iignitate eacerdotali oratio^ Krak. 1588; Actio pro domo ad praelatos et 



236 Lília.-UlieRllMiL 

eanomeoM Ecel. Cath. Bosnan,^ Pozn. 1596; Commentariuě super ěeníéniku 
Oregorii Nanzicmiěni t graeco in kuinum vtrsas^ bez m. i r. draka. 

Lílienfeld (CampiUUum)^ miasteczko w nitazej Aastiji, nad Trmisee, 
poc»|tek 8wój zawdzi§cza l6ž%cemn w pobliža opactwa eystenkiemii 
LiUenfeld. Opačtwo to, založone r. 1203 przez Leopolda Ghetpliwego, 
Hiargrabiego Austrji, zapelnione zakonnikami klasztora Heiligen-Kreoi, 
% bi^em czasa wzrosto w bogactwa i znaczenie. Opaei jego aftywati 
nieraz wielkiego wplywa w monarchji, tak np. KwmelJHaz byl n^c% pi^ 
boka arcykBi§cia biskupa Leopolda, w chwili gdy r. 1643 wódzszwediU 
Forstenson skierowal sw6j pochod przeciwko Wiedniowi. Póžniej, gdy 
paňstwu zagrozili turcy, Maciej Kahltoets, opat lilicnfeldski, zamienil klť' 
sztór w fortec^ i wiele bíq tym sposobcm przyczynil do ocalenia wyisi^ 
Styryi. Prawie w lOO lat póžniej opactwo nieomal nie zostalo la J6^ 
zefa II snpprymowane, ale r. 1790 Leopoldu, jednym z najpierwszyck 
swych aktów, odwolal dekret Józefa II. Na nieszcz^cie jednak, rozpon 
rz%dzenia Józefa juž zacz^to wykonywaó: zabráno koáciolowi wszystkfe. 
kosztownoáci, manuskrypta naj^ažniejszc i árchiwa przeniesiono do "Wie- 
dnia, ksi%žki rozproszono. Hnrter (Ausflng nach Wien n. Pressbiirg^ 
cz. 2 p. 299..) opisuje zapal, z jakim ówczeéni oáwieciciele bnnylí, 
w imi^ ^wiatla, staré ogniska áwiatla i jak rozpraszali dawne i nieosflh 
cowanc bibljoteki. ^Rozproszono, mówi, kollekcje uczon^o IlanthálePůi 
sprzedano, jak star§ miedž, klisze do szacownego jego dziela: Fastí con- 
pililieiues; po róžnycb kótách miasta, u kupców i kramarzy motna s^ 
tykaé staré dokumenty i najrzadsze dziela, užyte na owijanie piepnib 
Starc piecz§cic zloté i srcbruo sprzedano na wag^ metalu! pómqiki U- 
storyczne, jedyne w swym rodzaju, kamienie nagrobne poobťacano M 
posadzki. Wtedy to zgin%l bez áladu pomník marmurowy Blanki, ioqr 
areyksigcia Rudolfa i siostry Filipa Pi^knego, jeden z pi^kniejzzyeh i^ 
bytków dawnej sztuki germaAskiej; jedyne po8%gi: Rudolfa, zaloíyciA 
domu Habsburgskiego, i žony jego, dostaly si^ pewnemu mularzowi, któiy 
je pothikl na kawalki i užyl do murowania. Wtedy to katedra i. Ste- 
fana obrany zostala z wielu pami^tek wielkicb ludzi, czasów przeszlych^. 
Lilienfeld zachowalo jednak swe posiadlošci, skládajíce si^ z lasów, éh 
mów zájezdných, položených w Alpách. R. 1810 požár zniszcz^ bi- 
dynki klasztome, odbudowano je jednak niebawěm jeszcze wspanial^' 
Ustrzežono szcz^éliwie od ognia koációl, jeden z pi^kniejszych w Austr}!, . 
posiadaj^cy obrazy Legranda, Kremser-Schmieda i Schnorra. (Haegdš)» 
Lílíenthal Teodor Krzysztof, lutoranin, profcssor teologií 
w Królewcu, ur. 1 7 1 7 r. Gdy deizm i naturalizm wystfpil zawzi^ 
pko Biblji, Lilienthal wyst^pil w obřonýe Objawienia \f dziele p. t 
Die Oute Sache der góUlichen Offenbarung gegen die Feinde derMm^ 
1750 — 1782, 16 CZ. Wchodzi ou we wszystkie szczególy zarzat6w, 
przez deistów angielskich stawianych pko tekstowi Star. i Now. Teitl- 
mentu, i zbija je z 'wielk% znajomoáci^ *rzeczy i niepospolit^ emdycJl. 
Nie motna zaprzeczyó, že ta dhiga apologja zaiíviera rzeczy niepotrseboi 
i miejscami jest za slabá, ma jednak, chočby juž z tego tytuhi tiroM * 
wartošó, že przekonyw^, jak nowsi nieprzyjaciele nauk! Koáciota od^M- 
waj4 tylko argumenty swycb poprzedników. Lilienthal napisal, próei 
tego, wiele dyssertacji i artykulów, pomíeszczonych w pismach peijody- 



LHiMliial.-Un. 237 

rcfa. Cf. Sehrócl^^ Kirchengesch., ^ ei. |9i; Tholuek^ Vermisehte 
riften, i cz. z$^.. 

- -Lifflbórch Filip Tan, remonstranthollendenkif nr. w Amsterdamie 
Gierwca 168S. Od 1688 byl tamže pastorem przy koáciele remon- 
niów, a od nast^pnj^oego roku sarazem professorem w seminaijiim 
tonatiaotów, które to obowi%zki zajmowi^ až do ámierci, 80 Kwietaia 
IS. Fozostaly po nim mÍQdzy innemi pismami; l) Praest. at erudit. 
^mm epistolae ecoles. et Éheoiogicae, Amstel. 1660; wydania nowe po* 
ime I68i i I70i in-f., zawieraj% miaaowicie listy Arminiusa, Uiten- 
Burta, Yossiosa, Orotinsa, Episcopiusa. 3) Theologia ehristícma ad pra- 
pietatía ao promotíonem pacia ehristíanae unice directa^ ib. 1686 in-4, 
ryd. 1780 in-f.; wyklad nankowy systému arminjanów. 8) J)e věrUate 
fionis chriatíanae amica coUatío cum erudito Judaeo^ Gouda 1687 ÍB-4. 
Biitaria inquisitůmis^ Amstel. 1699. 5) Kommentarz do Dziejów Apo- 
tkiqh i Listów do rtymian i do iydówy 1711. Nadto, L. znaným jest 
> wydawca dziet Episcopiusa i innych. Cf. Nkeron^ Hist. des hommes 
itres, t. XI; Abraham van der Hoeven^ De Joh. Glerico et Philippo 
imboFch, Amst. 1845. (WeUer). S. S. 

Límburg) djecezja tego nazwiska obejmige katolików ksi^stwa Nas- 
ikjego i teríytorjum dawnego wolnego miasta Frankfurtu nad Menem. 
rorzon^ zostata bull^ papiezk^ z d. 16 Sierp. 1 821 Provida solers- 
. Jest ona jedn^ z trzech djecesji prowincji wyžszego Benu, pod ju- 
iykq^ arcybpa fryburgskiego w Bryzgowji zostaj%c%, wraz z bisknp- 
ami Hoguncji, Rottenburgu i Fuldy. Kapitula limburgska sklada síq 
xiekana i 5 kanoników, którym do obshigi paraQalnej pomaga dwóch 
aiJBSzów katedralnych. Djecezja liczy przeszlo 220,000 wiemych. 
ks. Nassauskiém znajduje síq I6dekanatów a 144 parafji; Frankfurt 
iDwi oddzielny děkanát. Wszystkich. parami w djecezji jest 148, 50 
lelanji. KsíQžy byto 1866 r. 269. W djeces^i niema zgromadzeň za- 
inych. Biskup z trudem mógl. umieáció dwóch redemptorystów w cu- 
mám miejscu w Bemkofen^ w paraQi Lamp^ którzy tam zalo2yli kol- 
|UD, licz^ce, 1866^ 10 ojców, 4 laików, i nowicjusza; zakonnicy ci 
ebywali do epoki kulturkampfu. W témže miejscu zuf^dowalo síq 
te seminarjum. Seminarjum wi^kszego djece^a ta niema dot%d. 1848 
dna jedna stuž^ca založyta w Dembach zgromadzenie biednych $hti€' 
9 Chrystusowych. W 10 lat po založeniu zgromadzenie to liczylo 14 
uAw, z 40 profeskami, 26 nowicjuszkami i 15 postulantkami. W koú- 
1860 mialo 44 domów, w djecezjach: limburgskiej, koloňskiej, pa- 
bomeliskiej, wroclawskiej i trewirskiej. (Gama). 

Lín (Linus), éwi§ty (28 Wrz. al. 6, 26 Listop. 7 Pažd.), Papiež 
' — 67 v. 67—79 r,), wedhig niepewnych, jakie o nim mamy wiado- 
fci w katalogu Liberjuszowym i w Liber Pontificalia^ mial síq urodzič 
Fnscji, z ojca Herkulana. Že to o nim wspomina á. Pawel (U Tim. 
£1), twierdzi Ireneusz (adv. haeres. III 8, 8) i za nim inni pisarze 
«ielni. Konetytucje apostolskie (Vil 46) matk§ jego nazywaj^ Klaudj%, 
któr§ é. Pawel jednoczeánic wraz z Linem wymienia (II Tim. 1. c). 
řdhig póžniejszych wiadomoáci, L. wyslanym byl przez ojca w 20 roku 
íb na dokoňczenie nauk do Rzymu i tu go nawrócil é. Piotr. Z listu . 
[gnacego do tralljanów (c. 7) wnosz^, že byi djakonem przy boku á. 
fta. Wszystkie prawie katalogi czyni^ go bezpoárednim i pierwszym 



238 Lia.— Undner. 

nastQpc^ é. Piotra; že zaá przypisaj% mu 1 2 lat pontyfikatn, pneio rz(- 
dy jego wjpadafyby w latách 6 7 — 7 9. Wedhig jedniďc wzkazówek chro- 
Qologicznych (w katalogu Liberjnsza), L. miat W8t%pló na Stolic^ rzym- 
sk^ za konsnlatn Saturnina i Scypjona (r. 56), a éxnieró ponieéó sa Ka- 
pitona i Rufa (r. 6 7), czyli že rz%dzil jeszcze za žycia á. Piotra Apo- 
štola. Z tego powodn przypnszczaj^ niektórzy, že L., podobnie jak Ana- 
klet (ob.), by} nie rzeczywistym Papiežem, lecz tylko wikarjnszem iw. 
Piotra (ob. tej £nc. X 8 79). O m^czeňstwie mówi^ wszystkie Martyro- 
logia. Mial zaá by6 um^czony za doniesieniem ez-konsula Satnmina, 
któremn córk§ od op^tania nwolnil. Pod jego imieniem wydaiktoá wdm- 
gim lub w trzecim wiekn: De pasnone Petři et PauU (izcz^tld w J9t- 
blioih. max, PP., Lugdun. II 6 7...). Cf. Liber Pontif. (objaáoienia do 
niego); StiUing, Sylloge hist. de b. L. w BoUand, Acta SS. 28 Sept 
VI 589.. X. W. K. 

Lindanua Wilhelm Damazy, nr. w Dordrecht 1525 r., byt pro- 
fessorem egzegetyki w Lowaninm i Dillingen, póžniej dziekanem w Hadie 
i inkwizytorem w HoUandji i Fryzji. Gorliwie walczyt slowem i piameD 
z heretykami swcgo czasu i wiele od nich wycierpiat, mianowide gdj 
Filip II, król hiszpaňski, który cenil jego odwag§ i poáwiQcenie, miaao- 
wal go biskupem éwiežo utworzonej djecczji Ruremonde. To utwoneaie 
nowej djecezji szczególnie obudzilo zloéó heretyków. Lindanus byl dnni 
wszystkich usilowaú, czynionych dla utrzymania wiary katolickiej w Ni- 
derlandach. Dwa rázy udaiíval si^ do Rzymu w tym oelu i pozyfiďEattam 
wzgl^dy Grzegorza XIII, który przeniósl go r. 1588 na stolic^ bpi( 
\v Gandawie. Um. tamže 1588 r., w kilka miesi^cy po 6wém pnenie- 
sieniu. Nawct migdzy nieprzyjaciólmi užywal wielkiego powažania db 
swej nauki, cnoty, m%droáci i odwagi. 

Lindemann Wilhelm, ksi^dz, ur. 17 Grud. 1828 w Scbonnebedc 
pod Essen nad rz. Ruhr, uczyl si§ w gimnazjum w Essen (1841—48), ' 
w uniwersytecie bonneňskim (1848 — 51), wrcszcie w seminář jum kotoA- 
skiém; wyáwi^cony na kaplana 2 Wrzeánia 1852. Od 1853 — 61 rektor 
wyžszej szkoly w Hcinsbergu i proboszcz w Yenrath, od 1866 nadpro* 
boszcz w Niederkrtlchten, w okr§gu Erkelenckim; r. 1872 otrzymal sto- 
pici^ doktora fílozofji w WOrzbui^, od 1870 jest poslem w parlamencíA 
pruskim. Kapisal: Geachichu der deuttchen LiUratur^ Freib. 1866, 4 
vyd. 1876; Bihlioiheh deutscher Claaaiker (dwie serje), ib. 1868..; An- 
menetraues von geistlichen Dichtungen des deutachen MittelaUerg^ ib. 187i; 
Johannes Scheffler (Angelue Silesius), ib. 1876; Johannet Oeiler v. Kai- 
sersberg (podřug Daeheua^ib. 187 7; Fúr die Pilgerreise^ Album reUgtíf' 
ser Dichiungen^ Dttsseld. 1878. Pochlebné o jego pracach, a osobliirís 
o Historji literatury niemieckiej zdanie ob. w Stímmen aus Maria LaaA 
z 1874 r. N, 

Lindenbrog {lAndenbruch^ Tiliohroga) Erpold, ur. 1540 w Bre- 
mio, um. 1616 jako kanonik w Hamburgu. Napisal: Kroniky ciynóui Kar- 
lomana^ Hamb. 159 8; JlisU regum Daniae^ Leyd. 1594; Ifífl. epišeopo' 
rum bremensium^ ib. 1594. Wydal: Scriptores rerum german, aeptenU^ 
nalitím^ Hamb. 1595. 

Líndner Jan, zwany piniajskim mntcJiem, ur. 1450 wPirna, ajlk 
chc% inni, w Mttnchberg, w okr§gu JJayreuth, žarliwy przeciwnik prote- 
stantyzmu; um. dominikaninem w Pirua ok. 1580 r. Napiial žebraní 



Lindner.— Lingard. 239 

E wiela kronik dzielo w fonnie slownika, którego Menke w Scriptóre$ 
f»r. germame. wydat kilka fragmentów. 

Lindsey Teofil, zatožyciel zgromadzenia unitaryatów w Londynie. 
Propaganda socynjanizmn i nnitaryzmn wczeánie powstrzyman^ zostata 
w Anglji przez surové prawa, które až do koúca XVIII w. przeszkadzaty 
nnitaijnszom zorganizowaé 8i§ tam w fiekt§, choó unitaryzm, przyniesiony 
tam potajemnie przez zbiegów z Siedmiogrodn, Polski i Hollandji, szerzyl 
aiO nczególni^ od koňca XYII w. pod wplywem wolnomyélicielstwa 
i massoigi. Jan BiddU (f 1662) i Tomasz Emlyn (f 1741) próbowali 
Jni zatožyé oddzielne zgromadzenie koácielne unitarjuszowskie, ale pró- 
b^ tego drogo przyplacili. Jednakže prawa, wydane przeciw socynjanom, 
poazty z czasem w zaniedbanie, cho6 ich íormalnio nie zniesiono i potrze- 
ba byřo tylko przywódcy, któryby wreszcie žebral i norganizowa) wy- 
mawców imitaryzmn. Przywódca taki zjawil 8i§ 1 7 7 8 w osobie Teofila 
Lindsey (ur. 1728), proboszcza w Carterick, w Yorkshire. L., wraz z przy- 
jaeiohni swymi: JebVem^ WywiWem i Leto^em^ podal 1771 prošbg do par- 
lamentu o nwolnienie od 89 artykulów (ob. Koáció} Wysoki), a szcze- 
gólniej co do symbolu wiary á. Atanazego, przeciwnego jakoby Písmu 
áwi^mu. Gdy jednak prosba ta zostala odrzncon^, L. porzucil swoje 
miejsce 1773, a 1774 udal 8i§ do Londýnu i oglosil, že postaDOwit 
w 8wym domu zaprowadzié kult oddzielny, zgodny z nauk) unitarystów. 
Rozpocz^ go tcž rzeczywiácie w Kwietniu 17 74, wobec znacznej liczby 
obecných. Tym sposobem powstalo powoli zgromadzenie, które síq rcgu- 
lamie na nabožeústwo co niodziela w domu Lindsoya zbicralo. Po kilku 
latách zrobiono sldadkg i zbudowano kaplic§, przy której osiadl L. i od 
1778 r. odprawial co niedziela nabožeňstwo, które sam uložyl. Przyklad 
L*a znalaz) naéladowców nietylko w Anglji, gdzie pewna liczba ducho- 
wnych pozwolila sobie zmienió liturgjg w duchu antytrynitarskim i uni- 
tarskim (patrz Antytrynitarjusze) i gdzie Józe/ Priestley^ znaný ze swej 
•Historji sfalszowaú chrystjanizmu," posun%l zásady unitarskie dalej, jak 
sam Socyn, lecz nadto w Szkocji, gdzie William Christie^ kupiec z Mon- 
trose, založyl I78i r. parafjg unitarsk^, w której zaprowadzil liturgj§ 
Lindseya. Wspomniany Priestley, który umart w Amoryce 1804, gdzie 
Bmnszony byl schronió síq 17 94 przed wzburzonym na siebie ludem, 
odkryl unitaxyzmowi drogg do nowego éwiata. L. obowi^zki kaznodziei 
spelnial do 17 98; um. 18O8. Zostawil kilka pism, wykladaj%cych naukQ 
iinitarju8zow8k%. Cf. BeUham^ Memoires of. L., I8I 2, ó^cArtfcH, K.—Ge- 
schichte scit der Reform., czgáé IX; Plaňky Ncue Religiongesch., cz. I. 

Lingard Jan, ur. 5 Lut. 1771 r., z rodziców pobožných, szauo- 
wnych i katolickich, zamiesikalych w Winchester. Zdolnoáci i zaniilo- 
wanie Jana do rzeczy powažnych zniewolily rodziców do umieszczenia 
go w 1 2 r. žycia w angielskióm kollegjum Douai. Tu Lingard z chlub) 
fllnchal nauk klassycznych, filozofji i w czgšci teologji. Na wiosn^ 17 98 
r. opuácil kollegjum i wróciř do Anglji w charakterzc nauczyciela mlo- 
dego lorda Stourton. Przcbywszy 18 raiosi§cy w majetku tej roď/iny, 
której zámek w Yorkshire mial wyborn) bibljotck^ i z której korzystal 
Lingard, udal si§ na dokoúczcnic studjów teologiczuych do kollegjum 
"W Crook-IIall. Po wyáwi^ceniu na kaplana, dla swcgo talentu kazno- 
dzicjskicgo powolany byl do Londýnu. Odt^d L. bral udzial wo wszy- 
atkiob usilowaniacb, dt^^cych do utrzymania i i>odnio8ioaia kollegjów 



I 



240 Lingard. 

líatoliekicb, do których udBnuli sig Anglicy na sU(fm*1 
lejno wice- prózy dentem seminarjum, profesorem filozofji, generalnym 
dyreklorem nauk i przcz i G laL z rz^du, licz^c i b lata przep^^one 
w koElegjum w Usliaw pod Durhamem, zajmowaJ Bi§ wychoiranieiQ mXo- 
Aziety duchownej, nie zaiúedbnjuc przytóm prac awoich pryw&tnycJi. 
Lin^^ard miat szczegúlny poci^ do prac hístorycuiycli. Po raz pierws^ 
nystqpit jako hístoryk r. 1806, z dzietem o dztejadi i starožytaoíciadi 
koáuiolaanglosaksoůakíegoauajzuakomitszedzieniiikiangielakiezRgraaiciiiBi 
cboč v duchu antykatolicktm, tak jak Journal det ZJ«£at4 fraocnzki, (•• 
dogowanc, oddaly zaatužoa^ pochwats nauce, przcniklinoáci, ^t^MH 
kiej enidycji autora. Do uíawy hUtoryka przybyía wkrótoe Lingardovl 
stawa polemisty reltgíjnego. H. 180T rozpoczgla penna liczba bisknpiw 
anglíkaňskicb, pod przenodnictwc-m bpa Durbamu, forroalD« pko Koáciff 
)owi katolickiemu kampaniJQ. Lingard, pomimo awoj mtodoáci i iinpt* 
Quj^ccgo zastgpu uieprzyjaciól, wszedl n szranki, nytrzymal napaí£ i tMf 
či^Iyl pralatów anglikaúskicb tak dalece, le mu p^lmg zwyci^ztwa pnf" 
znali sami protestaoccy krytycy. líroszury jego, które z uadznycx^D) 
pisal tatwo£ci%, rozchwytywali tak katolicy, jak i protestanci; liozafdi 
tež doczekaty si§ onc wydaú. Po ámierci kolegi awogo i przyjaciela T^ 
Biaita Egre, Lingard byt zmuszony przyji)ó prczydeatnr^ w kollegJOB 
r, 18 10, R. 1811 przyj^I obowi^zok przykaplícy katolickiej w ilonhf, 
pomimo ubóstna parafji i miernoáci dochodów, przywi^zanycb do t«g> 
obowiqzkn, a to, aby wi^cej mógí poáni^ciů czasu pi»aniu swej UiXoi^ 
Anglji. L. Žyl do póžnego wieku na stanowiskn proboszcza wieůskÍG|(^ 
zajaty jedynie ovrieczkami swemi i ponalnemi pracami literackternL L 
1831 odbyl nankow^ podróž do Wloch i zwielkim szacunkiem prxyJQ^ 
byl v Rzymie. Pius VII oGarowal mu godnoáó pratata rzymskiogo; ile 
L. boj^c eig wraawy, jakaby z tego powodn powstač mogta w Aii(^ 
pro3ÍÍ Papieža, aby mu pozvolil wymówič sig od tej godnoáci. 2a to 
Ojciec éw. dal mu nlaanor^znie podnójay dyplom doktora teolcig^ 
i obojga praw. R. I82i L. zostat cztonkiem katoUckiej akademjiwB^ 
roie, a 1824 r. czlonUem towarzystwa królewskicgo nauk w Londyúe. 
Za ponrotem do Ekromnej parafji, oddat bí^ znown zwykl}'m naakonyiD 
pracom i obowi^zkom paaterBkim, užrwajijc až do póínej staroáci dobre- 
go zdrowia 1 zbijaj^c tém samém klamstwa dziennikón, utrzymuj^oycli, 
že chcial sig zaglodzid. Um. is Lip. leai r. Pomimo wielkiej dziel 
jego erndycji, styl ich jest pigkny, jasný i prosty. Napisal: CatAotic 
hi/alti/ viitiiicated., hana. 180S; Ifie anti^uitieB >•/ the Anglo-Stíxon Chttrek^ 
1806 11). 2 V., 8 wyd. 1845, tlum. na francuzki 1881 r., na niemiecki 
Wroclaw i84r; od 1806 do 1820 wychodzily jógo pisma apologotycai* 
p. t. A colUctioti fíf tracti, on aeverat svbjecls conneited viHh (Ae oťeíí 
aiid religiouí principle o/ eaíholica, w Citaci ttumaczoue doSá niedoklv 
dnie na j^zyk francuzki (1829); Bemarks on the Si. Culhbert of f*W- 
rmd JatMf £aine, zbioie zarzntów Rainego pko Koáciolovi katol.; -Icco- 
unt of Ihe Mardyrt, 1886; Hol^ comjaumott and etcleítailtcal office, 18SI. 
Gtúwue jego dzieío, którego oglosil apologj§ p. t. Vindicatíon of tfu JH- 
itory cf England, czyli Uistory of England from ihe fiTst ínuťMÍtm i>f íAtf 
Romani to the ytar 16S8, Lond. 1818—38, 8 tom., czfisto przcdrnko- 
wywane, thimaczoae na jgzjki: francuzki, wloski, z polocenia PapictB 
Leona ŠU, na niemiecki przez Salisa, kontynuowanc przez .flfr^'*^* 



Lingaril.-Lipka šwi«Uu 241 

Frankf. 1828—1888 t. 15 i Kwedlinbarg 1827—1837 t. lO. Od r. 
i€88 až do naszych czasów doprowadzU je po francozka Marles^ a wy- 
thnnaczyl na niemiecki proboszcz /SSí^cib, 2 t. w Tybindze 1847. R.1837 
vydal L. bezimienne szacowne tiumaczenie czterech Ewangelji z adno- 
cjatami. 

Língendes Klaudjusz, nr. w Moulins 1591 r., wst%pil 1607 r. 
do zikonu jezuitów, um. w Paiyžn 1660 r. Byt zraza professorem nauk 
vyzwolonych i retoryki, potem przez 86 lat opowíadal slowo Bože wró- 
inych miastach Fnmcji i slynut jako jeden z celniejszych kazňodziejów 
XTn w. Mitď ten szczególny zwycztg, že kazania swoje pisa} najprzód 
pó lacinie, a potem je mówií po francnzka. Zajmowal wažniejsze posady 
w zakonie swoim, by} rektorem w kollcgjum w Moulins, póžniej prowin- 
cjatem i snperjorem domu profesów w Paryžu. Prócz kilku dzietek asce- 
tjcznych, pozostaty po nim dwa torny KcLzaň^ z których cz^áč po lacinie, 
inne tihimaczone na j^zyk francuzki. //. K, 

Linowski Zygmunt, pijar, ur. 17 38 w Poznaňskiém, nauki ukoú- 
czyl w konwikcie pijarskim w Warszawie; wst^piwszy do zákonu, uczyt 
po rozmaitych szkotach: w Wielunin, Warce, Chetmnie, £owiczu, Piotr- 
kowie i Warszawie. Przez lat kilkanaécie by} kaznodziej^ przy katedrze 
krak., przez lat 9 rektorem w Wieluniu, a od r. 179 7 w Krakowie. 
Obrany prowincjalcm w Oalicji, založyl w Opolu 1798 seminarjum pi- 
jarskie. Um. w Krakowie 1808 jako rektor tamtejszego kollegjum. Na- 
pisal: Badania i myéli u:yborne JHozoficme o prawdzie Ohjatcienia i iwia' 
deeiíca pisanego i niepisanego^ y^yj^ z Bonneta^ Warsz. 17 72; Kazania 
i homúje na xcszystkie niedziele roku^ ib. 17 79,2 t.; Kazania adwentowe 
i pottne^ ib. 17 76, 2 t.; Sposóh post^owania aobie cnotliwie i chwalehnie 
na hciecie^ dla kawalerów^ po skoňezonej edúkacji wychodzqcych^ uioiony^ 
ib. 17 70; Uwagi nadhisiorjq patoszechnq^ objaéniajqce porzqdek^ wzroat re* 
Vgji i odmiany paňstWy przez Bosaueta^ przeklad z francuzk., tom I do IV 
Gsyli 5 cz§áci ib. 17 72 — 93, doprowadzone do 17 35 r. L. pododawa! 
dzicije polskie i niekiedy znacznie szerzej nižby podhig planu dziela wy- 
padalo. N. 

Linsenmann Franciszek Ksawery, ur. 28Listop. 1835 wRot- 
tweil, uczyl s\% w tamtejszóm gimnazjum (1845 — 54), nastgpnie w uni- 
wersytecie tybingskim (1854 — 58); wyáwi§cony w Rottenburgu na ka- 
plana 1 Wrzeá. 1859 r., zostal wikarjuszem w Obemdorf, 186 7 otrzy- 
mal licencjat, a 1872 doktorát teologji w Tybindze; il Kwiet. 186 7 
zoBtal professorem nadzwyczajnym, a 1872 profes, zwyczajnym teologji 
morahiej w Tybindze, na miejsce AherWgo. Napisa): Michael Bajus u. 
die Grundlegung des Jansenismus^ Tflb. 186 7; Der ethische Charakter d^r 
Lthre Meisier Eckharťs (programm.), ib. 187 3. Oprócz recenzji w ty- 
Jbingskim Kwartalniku i w Literackiej gazecie boneúskiej, napisal kilka- 
naácie uczonych artykuíów w Kwartalniku tybing., jak o Gahrjelu Bielu, 
o Alhercie Pighius^ o stosunku moralnoéci chrzeécjaňskiej do pogaňaktej^ 
O praivie i tcolnoéci^ o kierunkach dzisiejszej nauki moralnoéci^ o kazno^ 
dziejstxck populamém^ o kaznodziejstwie apologetyczném. 

Lipka SWÍfta, miejsce wslawione cudami, doznanemi za przyczyn^ 
Najsw. Panny Marji, lezy pod miastem liossel^ o trzy mile od Rastm- 
čurga w Warmji, otoczone lasamí, jeziorami Denau i Werbel i rzeczk% 

tacykl. T. XII. 16 



242 Lipka éwi^ta.— Lipniekt. 

SvfuUenichL W koňcu XV w. byía tam ju2 kapliczka, a przyniej kape- 
lou. Gzcšc kn ternu miejscu miala powstač z nast§pnego wypadku. Jakiá 
czlowiek skazany byl: w Rastenbnrgn na émierč: w nocy poprzedzaj^cej 
wykonanie wyroku poczi^l siq modlič do Maiji, jako ucieczki grzesznych 
i pocieszyciclki strapionych; wšród modlitwy objawia mn 8i§ postač N^Jiw. 
Panny, która, dawszy mu tabliczk§ i rylcc, rozkazuje skreálió cokolwiek: 
on tež przoz postuszci^stwo, choó nic nmial ani pisaó ani rysowaó, zrobS 
na tabliczce klika znaków. Tabliczk^ tQ Najéw. Panna nakazuje mu ni- 
zajutrz Mf s%áz\e pokazač i rzccz cal^ opowiedzieč, a nastQpnie, gdy b^dzie 
wolny, zawiesič tabiiczkg na picrwszcj lipie, jak% spotka, id^ do BósseL 
Nftzajutrz, gdy okaza) tabliczkg, ujrzano na niej wyobraienie Matki Bo« 
skicj przecudnoj, mistemej roboty. Sgdziowie, uznig^c w tóm cud, nwol- 
nili wiDowajc^, który potem zawiesil ten obrázek na lipie, jak^ po trzedi 
dniach napotka). Z powodu zdarzaj^cych si§ w tóm miejscu cudów, T?y- 
stawiono kapliczk^, na której dach nie by) kryty, bo áwi^ta lipa, wysta- 
j%c nad múry, oslaniala jo swemi gal^ziami. Liczne do tego miejsca odby- 
waly ďíQ pielgrzymki z dalszych nawet okolic. Po apostaigi wielkiego 
mistrza krzyžackicgo Alóerta, protcstanci napadli na á. Lipk§, zburzyli 
kapliczk^, matorjal jej obrócono na zbudowanie stajni zamkowej w Ba- 
stenbnrgu; wtenezas tež zagin^l obrázek Matki Boskiej. Albert pod kar^ 
szubienicy zakázal pielgrzymck do tego éwigtego miejsca. Cuda jednak 
i pielgrzymki, choč pojcdyúcze, tajone, nie ustawaty. Sz^on Eudnicki^ 
bp warmiňski, pozyskal pozwolenie odbudowania kaplicy, któr% I6rs 
zbudoval swoim kosztem iSte/an Zadoraki^ sekretarz króla Zygmunta IIL 
Fundator kapiiczki chc^c, aby miejsce to nalcžyt% mialo poslng^ ducho- 
wn%, oiiarowal jeznitom uposaženie na zatoženio koliegjum w BOssel, 
którcby affiljo^Talo i obslugiwalo é. LipkQ, co tež nast^pilo 1631 roka. 
Liczne cuda sklonily Waclawa Leszczyňakiego^ bpa warmiú., že 1654 
ustanowit oddzieln^ kommissj§ do ich autentycznego spisywania. 1681 
rozpocz^to budowQ koéciola, maj^cego zaštíplo nie wystarczaj^c^ juž po» 
trzebom wicrnych kapliczk^; konsekracja nowego tego wspanialego ko- 
áciola odbyla si§ 15 Sicrp. 1698, a zupehiie ukoúczono cat% budoWQ 
17 50. Na miejscu dawnej lipy, nieopodal koáciola stol okr^a kolumna, 
12 stop wysoka, na której wznosi 8i§ z ciosowego kamienia wyrobiona 
lipa i pos^g Maiji. Kosciól ma 150 stop dlugoáci, 75 szerokoáci, oto« 
czony kružgankami, przybudowanemi od 169 7 r., dlugiemi 294 stop, asze- 
rokiemi loo st. Do osobliwoáci tej áwi^tyni naieiy cudowny kracyfflB* 
umieszczony na oltarzu Matki Boskiej Bolesnej, darowany koáciotowi 
przez Zadorskiego^ który pismcm urz§dowém z 1684 uznaje, jako kru- 
cyfiks ten róžnemi sposobami chcieli inowiercy zniweczyó, a wszystkio 
ich usilowania byly daremné. Po kassacio zákonu, jezuici poslugiwali tam 
jako ksi§ža swieccy. Na pocz^tku biež^cego wieku zaliczono Lipk^ do 
klasztorów i, jako taki, chciano skassowaó; daremné byly przedstawianis, 
že L. nie jest klasztorem, lecz domem missyjnym, nieodzownym dla oko- 
licy; dopiero Józefv, IlohenzoUemy hp yvsiTimA.^ ocalil ten košciót, stano- 
wi^c 1816 w Lipce parafjg. Cf. TTf. Clagius, Linda Mariana, iff59; Mi- 
alenta^ Manuále hist. prus; ob. Mgtleuicz^ w Pami^tniku relig. moral. 
XXIY 4 7n.. N^. 

Lípnickí Augustyn, ksi%dz, ur. z Antoniego i Justýny z Wojno- 
Oraúskich w parafji Przydrujskiej, powiatu Dryzieúskiego, guberuji Wi- 



Lipnickt.— Lippomano. 243 

Mkiej d. 'Voo Paždz. 1821 r. Nauki pobieral pocz^tkowo w szkole 
ftsbiwskiej powiatu Dynaburgskiego, 1841 r. wst^pil: do seminarjum 
1^ missjonarzy wileáskicli, zk^d, po zwíni^ciu stadjów teologicznjch, 
seazedl 184S r. do seminarjum ^ecezjalnego wileúskiego, awPaždzier- 
lu 184 4 r. wyslanjm zostal do akademji dnchownej petersburgskiej. 
> ukoúczeniu tam kursu czteroletniego, ze stopniem magistra é. teologji, 
t jako kaplan, gdy powróciř do djece:gi swej w Wilnie, pelnil (od roku 
48 do i86d wt^cznic) przez lat 15 obowii|aBki professora, ju2 Iiomi- 
pki, juž teologji dogmatycznej, na przemian, wBeminaijam 4jecezjalném, 
:ie tež od r. 1855 byt inspektorem mlodziežy dnchownej (wice-rektó- 
d), spehiiaj^c przytém innc obowi^zki, to kapelana szkó) przez rok, 
kaznodziei katcdralncgo w ci^gu prawie calego w Wilnie pobytu, to 
>wiednika nadzwyczajnego jednego domu zakonnic przez lat kilka z rz§- 

R. 18C2 zostal kanonikiem gremjalnym katedry wileúskiej; r. 1863 
ú si^ do Birska, w gubcrnji Ufimskiej, zk^d 1871 przeniós) síq do 
tawy, gdzio dot^d przebywa. Napisal: l) Akt konaékracji koécioia pa- 
yalnego niemenczyňakiego^ Wilno 1865, i taklž akt koécioia wohzyň* 
9go (w tymže roku), obu w djecezýi i gubemji Wileúskiej; Žycie éwift^ 
iwigi luroclawshiej^ih. 185 6 r.; Žycie^cuda i czeéé éw. Kazimierza kró' 
icza^ ib. 1858; Zásady kaznodziejsttva^ i. 2, ib. 1860; Prawa Stolicy 
ostoUhiej tv ziciqzhi z dziedzictwem éw. JVoťra, ib. 1862. Z artykulów, 
ieszczanych w róžnych czasopismachjWspominamy: Krytyczny rozhiór dzie» 
E, Ziemieckiej: Zarysy filozof ji katolickiej^ W Tygodniku peterslfurgskim 
1858, i Ahademja rzymsko-katolicka wileňska w Peterahurgu^ W Ency- 
pedlji wickszej Orgelbranda. W r^kopiámie przjrgotowaí L. Historj^ 
nsko-kat, Koficioia w dawnych Inflantach poUkich. 

Lippomano Lud wik, (Alojzy) ur. 1500 wWenecji, z szlacheckiej ror 
ly. Posiadal gruntown^ znajomoáč j^zyków, byl bieglym w historji i 2nal: 
konalc teologj§. Slynul nietylko z nauki, ale i z czystoáci obyczajów. 

kolejno biskupem w Modenie, Weronie i Bergamie, a dla swych 
Iňošci nžywany byt do wielu spraw wažnycb. Zawód swój dyploma- 
sny rozpocz^l nuncjatur^ w Portugalji. Gdy sobor trydencki przenie- 
ly zostal do Bolonji, wysi^ano Lippomana do Bzymu, aby ten krok 
dežowi w}'tlumaczyL Podczas przerwy soboru L. wyslany zostal 1548 
ako nuncjusz, do Niemiec, gdzie dwa lata pozostawal. Nast^pnego r. 
tal jednym z trzech prezyduj^cych na soborze trydenckim. Jednocze- 
) pelnil obowi^zek sekretarza Pap. Juljnsza III. Papiež Pawel IV po- 
: go (14 Sierp. 1555) do Polski (Iheiner, Hon. Pol. II 580), dla 
FStrzymanía szerz^cego 8i§ tam protestantyzmn, a to na pro$b§ Ho- 
'*2a (ib. II 579). Wobec wzmagaj^cego síq znchwalstwa róžnowier* 
, L. nalegat na króla, aby ten wzi%l síq pko nim do kroków stano- 
pch; rady jego jednak málo skutkowaly. Byt na synodzie wZíOwícsil 

6 r. Relacja jego, przeslana Papiežoi?i 1567, cenným jest dla dzie- 
krajowych áródlem (ob. Rykaczemki^ Belacje nuncjuszów, II 64). 

italnoáó jego pko protestantom tak dalece ich oburzala, že pokilka- 
5 nostawali na jego žycie (Bielski, Kronika, wyd. Gal§zowáki^o, ksi^ 

7 p. 113). Ándrzej Trzycieski, autor žywotu Reja, pisal pko niemu 
iwe wiersze, inni puszczali w obiog falszywe, jakoby przez niego 
QC listy. Do takich naležy list dat. z Lowicza 8 Kwiet. 1556 (ap. 
aczcwski,^ Reiacje nuncjuszów, Paryž 1864, I 18..), w któryni ^^i^" 



244 Lippomano.— Lipsíus. 

many L. blaga Piotra Kontariniego, patrjarch§ wcneckiego (f 25 Grnd*. 
1555), žcby wyprosii n Papieža odwolanie go z Polski, bo nie moža 
dhižej wytrzymaó z hcretykami tutejszymi. Mi§dzy innemi, w tym Uácio 
przyznaje síq L., že usilnío doradzal lórólowi polskiemn, .by kázal 8tr%- 
cič oám lub dziesi§ó gfów przedniejszych panów, którzy nie przastin 
rozsiewaé wiarQ latersk% w Polsce,* že podobny radg dawat cesarzovi 
niemieckiemu; przyznaje 8i§ do urodzenia z nieprawego loža i t. d. *)• 
L. zostal biskupem w Bergamie 1558 r., a umar} 15 Sierp. 1559 r* 
Pozostawil po sobie dziela nastupujíce: Caiena sanctorum Fatrum in Ge^ 
nedin^ Paryž 1556 in-f.; Catena sanctorum Patrům in Eto^um^ ib. 1550 
in-f.; CaUTia in aUquot psalmos^ Rzym 1585: Vitae aanoorum^ Wenepja 
1551, 8 v. in-4; Constitutiones st/nodales super reformatione cleri; Conr 
ferma di tuUi gli dommi caUolici^ Wenecja 1555; Exposizione del sinMo 
apostolicoe deWorazione domenicáU^ ib. 15 68. 

Lipsíus Justus (Joest Lips)y slawny nczony wieka XVI, nr. 1547 
w Overyscho pod Bruksell^, zdolnoáci mial tak nadzwyczajne, iž w wiekiit 
w którym dzieci zwykle zaczynaj^ czytač, on jaž pisal; maj%c lat dziA> 
vi§č sktada} wierszé, w dwunastym roku wypracowywai mowy, a w dzie- 
vi^tnastym \vyda} dziclo Variae lectiones. Uderzony tak^ zdoInoóci% kar- 
dynal GranveUa wzi^l go z sobi^ jako sekretarza do Řzymu, gdžio L. 
nzupelnil swoje nauki i, po powrocie znalazlszy swoji^ ojczjrznQ w staaie 
wojny, zaj^) katedry wymowy i historji na nniwersytecie jenajskim, gdzie 
pozornie przeszedl na wyznanie laterskie. Ale ten przymus religijny byt 
powodem, iž r. 15 74 opuácil skrycie swoj% posady. Ř. 15 79 stany hot- 
lenderskie powolaly go na katedry literatury starožytnej w uniwersyteda 
lejdejskim, gdzie przeszedl on znowu pozornie na wyznanie kalwidskie* 
Po latacli trzynastu opuáci! Lejdg i zaj^t w Lovanium katedry nauk wy* 
zwolonycb, ale przedtóm wrócii do Koáciola katolickiego. Prelekcje jep^ 
mialy tak^ slaw^, iž arcyksi^žQ Albert, ze swoj% žon^ infantk% IzabeU% 
i calym dworcm bjrwal na nich obecným, i mianowal go radc^ staaiL 
Filip II zaszczycit go t}i;ulem swego historjografa, Ilenryk IV, Papiek 
Pawc) V i rzeczpospolita wenccka starali sig napróžno przeci^gn^č go 
do swojej služby. Odk^d wrócil na lono Koáciola, byl až do swoj4 



') že list ten nie jestaatcntycznym, pokazaje sig najprzód z jep^ daty. 
L. w tym czasie nie mógl nie wiedriec o tém, že patrjarcna weneoki Joft db- 
wno nie žyl. Dalej, list okazuje czlowieka charakteru tohórzliwego i nikon- 
mnego, jakim wcale nie byl L. Wreszcie, sam L.,gdy mu podkancleny kona- 
ný kopj^ tego falsyílkatu poslal, oáwiadczyl (w liácie z 20 Sierp. l556ap.i^- 
ka^zewski op. c. I 20), iž podobných glupstw, afatuitates,* do nikogobv pin6 
nio émial i každý punkt powyžszego listu falszywym wykazal. Fowoluje n^ 
przytém na éwiadeotwo króla, že mu nie doradzal žádných gwaltownych árad* 
ków. aAbsit hoc a me (doradzanie o str^ceniu 10 glów), ad noo invoco t^/fm 
ipsum, cum quo in primo Bermone cum eo habito (na pierwszém posluchaniid^ 
cum huc veni, conclusum fait, ut illa tantum hoc tempore medioamenta adhi- 
beantur, anae lenia et blanda essent, nequaquam autem severíora, ut emOM, 
ignes et gladii.* Z tego sig pokazuje, že íalszem takže jest, co mówi Qómieki, 
o doradzaniu królowi gwaltownych srodków przez L'a. Bielaki (1. c.) tet o ta- 
kiej radzie nie mówi. Wspomina tylko, že wraz z arcybpem ffnieznienskiin 
staral sig o .slaszne ukaranie* zbrodni Doroty Lazgckiej, Która kommunikant 
3i. iprzedala žydom. 



Lipsius.— Lipski. 245 

Smierci (f 23 Marca I6O6) szczerze mu oddaným i ixáú szczególniejsze 

nabožeústwo do Najéw. Panny. L. by} jednym z najcelniejszych kommen* 

tatorów klassyków rzymskich. Najznakomitszém jego dzielem w tym ro- 

dzign 8^ kommentarze do Tacyta. Tego historyka uiniat on slowo w slo« 

Vro na pami^činsilowalnaáladowač jego i Seneki sposób pisania, w czém 

Blil á^ jednak nie powiodlo, i wpadt przez to w styl falszywie lakoniczny, 

xirywany i wysznkany, który pomimo to obndzU powszechne naáladowni« 

čtwo. W dziejach fílozofji L. pozyska) pewne znaczenie przez to, že osi- 

lowaí podnieáč na nowo dawny stoicyzm, chociaž o ile mógt staral síq 

go przyBtosowaó do zásad chrzeácijaúskich. W tym celu wyási dziela: 

^De comtantiay'^ „Manuductio ad philosophiam stoicam'* i „Physiologia itty- 

í{»,* i w nowém, opracowaném przez siebie T?ydaniu dziet Seneki wy- 

jaáni} systém stoików, tak jak žáden przed nim kommentator. Z pomig* 

dzy ogromnej iloáci innych pism Lipsiusa, zaslngnj^ szczególniej na 

iiwag§: De una religione^ De cruce L III^ Ďe cntcis supplico apud Bo^ 

manos. Cf. Áuherti Miraei^ Vita J. Lipsii, Antverp. 1609; Dupin^ 

Bibl. Eccl. XVII; FeUer^ Diet. hist.; Schrochh^ Kirchengesch. seit d. 

Befonn. m. (Schródl), S. S. 

Lipskí J§drzej, herbu Grabie^ bp krakowski, ur. 15 72 w Rze- 
plinie, dziedzicznym majetku rodziców Jana i Reginy z Siemikowskicb. 
XJrodzony protestantem, koúcz^c nanki zagranicf, powróci} na }ono Ko- 
áciota. W Rzymie shichal prawa i teologjL Powróciwszy do krajů, 
odznaczaj^cy si§ zdolnoáciami i vyksztalceniem, zostal kustoszem gnie« 
ínieúákim i plockim, r. 16 12 kanonikiem krakowskim,- I6I6 scholasty- 
kiem krak. Ceniony wielce przez obu kanclerzy, Tarnowskiego i Ty- 
lickiego, przy tym ostatním zarz^dzal kancellarj^, byl asessorem B%dów 
zadwomych, sekretarzem królewskim Zygmunta III; ježdzil jako poset 
królewski na sejm rzeszy niemieckiej do Ratysbony; 1617 r. zost^ bi« 
flknpem luckim, poczém zaraz jechat na wypraw^ wojenmi, wyznaczony 
od sejmu kommissarzem przy królewiczu Wladyslawic. W ci^u tej wy« 
prawy dostal pieczgó mniejsz% po Firleju, r. 16 18 zostat kanclerzem 
królowej Konstancji, r. 1620 kanclerzem w. koronnym po émierci 2óN 
kiewskiego. Otrzymawszy 1622 r. bisknpstwo kujawskie, wymówil síq 
od ofiarowanej mu po Henryku Firleju stolicy gniežnieúskiej; r. 16 80 
po Marcinie Szyazhowahim przeniósl si^ na katedr§ krakoiivsk^, na któ- 
rej niedlugo zasiadaj^c, um. 4 Wrzesnia 1631, pr§dk% émierč sobie 
wyirróžywszy, bo gdy wychodzií od króla, któremu dzi§kow^ za infulg, 
rzeU do swoich: Jam tetigi portům^ spes et fortuna volete. Pami^ó jego 
splamió chcieli róžnowiercy, wzgl§dem których byl ostrý (cf. Braun^ 
De SGriptor. polon. p. 130), i Piasecki, który go w swej Kronice (p. 504) 
xuusywa czíowiekiem twardym, pop§dliwym, natrgtnym i niezmiemie zu- 
chwalym, nieuczynnym dla domowników i krewnych; zarzuca mu tež ten 
kronikarz, že za pomoc^ niemek, zostaj^cych przy królowej, wyjednywsí 
eobie godnošci u króla. Prawda, že byl pop§dliwym, ale pop§dliwoš6 
tg SW0J4 hamowal, uciekaj^c si§ nawet na ustroniu do dyscypliny, któr% 
nieraz do krwi cii^o swoje smagal. Pobožný, czystych byl obyczajów, 
pacierze kaplaňskie zazwyczaj odmawial kl§cz%cy, na plebanów i káno- 
ników wybieral šwi^tobliwych i uczonych kaplanów, jezuitów byl opie- 
kunem i dobrodziejem. Na kujawskiej stolicy zasiadaj^c, zamierzyl po- 
rzució wszystkie godnošci, a osi^^c, nabožeústwu tylko 8i§ oddawszy, przy 



246 Lipski. 

klasztorze sulejowskim. B§di|c w Rzymic w czasie jubileuszu, mocuo 
o zezwolenie na to upraszal Papieža, dopóki wreszcie Ojcícc šw. zúe na- 
kázal mn, pod poshiszeústwem, wróció do krajů do swego obowi^zka. 
Pieni§dzj wprawdzie przy oszcz^dnošci wicle žebral, rachowano ich n go- 
towiznie 900,000 dukatów, nic licz%c drogich sprz§tów, ale z tego suté 
robil fundacje. Fundowal suffraganj^ Inck^ i mansjonarzy przy kate- 
drze. Ozdobil i w drogio naczjnia opatrzyl katedry wloclawák^. Wy- 
stawil w Wloclawkn i w Choczu košciól i klasztor dla reformatóv; 
w ChoczQ postawil wspanialy koációl fámy i na kollegjat^ podniósl, osa- 
dziwszy przy niej 6 kanoników i 6 pralatów, z proboszczcm i infolatem 
na czelc (zatwicrdzcnie tcj crekcji przez Urbana VIII ob. ap. JBzovium^ 
ad a. 1631 n. i&), tamže dal fundusz na wycbowywanic i nauk§ li 
mlodzieúców. Zbudowal koácioly farnc w Slawsku i w Zwiemie. Bo- 
gato opatrzyl katedry krakowskq, ufundowal kaplic^ s. Maci^ja na IVa- 
welu, gdzie cialo jego spoczywa. Na dobro uczynki, osobliwie cziú|c 
5ÍQ nicdalekim ámierci, hojn% dawal rgki^. W tcstamencie opatrzywsigr 
došč skromnie krewnych, reszt§ rozpisal pomÍQdzy kobcioly, na króla 
i na Gzlonków rodziny królcwskiej, tudzicž na wykup wigžuiów. Wsa^- 
scy jego przyjaciele i nieprzyjaciele wiclki^ mu przyznawali nauk^; šlad 
jej pozostawil w dzielach: De rehus geatis sercniss, ct potentiss, Siffisnuai'- 
di lil PoL et Sueciae regis brevia narratiu^ Kzym 1605; Fracticarum 
observationwii ex jure civili et saxonico collectarum et ad sUflum usumque 
judicioruTři curiae regalis accomodatarum centuria pri/na^ Byga 1602, 
2 cd. Krak. 1620, 4 ed. w Poznaniu 1626, 5 cd. w Paryžu 1627, 
6 ed. najlcpsza w Gdaňsku 1648; Centuria secunda tegož dziela, Krak. 
1611), przedrukowywana póžniej wraz i centnrj^ (ocen^ tego dziela ob. 
n R, Ilubego^ O dawnych pisarzach prawa karncgo w Polsce, drok. 
w Posiedzeniach uniwers. warszawskiego na r. 182 9); Lccas <juaestíonum 
puhlicarum regni^ in quibus ecclesiaatica jura et immunitales eccleMitici 
status elucidantur^ Krak. 1616, Pozn. 1G26, Krak. 1632, Gdaňsk 1646, 
ib. 1647. W jazyku polskim pozostala jedna tylko jógo Frzeniowa do 
stanów horonnych imieniem wszystkiego duchowienstua na Jrompozycj^ 
w Warszawie i*. p, 1607 przypadajqcq spisana i nagototvana, W r^o- 
pišmio pozostawil: Relationea et decreta in causis jurís polonici graviw* 
mis z r. 1620, które przytacza Jan Lmleivig \v przedmowie do III t. 
lieliquiarum ornnis aevi manuscripUtrum, Drukowal takže dwa synody, 
odbyte za jego rz^dów biskupich: jeden lucki, Krak. 1021; drugi vlo- 
clawski z 16 28, Krak. 16 34. 

Lipski Jan, arbp gniežu., syn Wawrzyňca^ sgdzicgo ziemskicgo 
rawskiego, uczyl si§ u jezuitów w Kaliszu, potom we Wloszcch koůczyl 
teoIogjQ i prawo. Po po^rocic do krajů, przez kanderza Krzyskiego 
poTTolany do dworu i umieszczony przy kancellarji, zostal sckretarzein 
królewskim, nast§pnio kanonikiem Igczyckim, proboszczem krzemienieckimi 
kanonikiem gniežnieúskim, kantorem plockim, 162 7 kanonikiem kra- 
koKskim, potem tamže proboszczem, opatem w^cliockim, 16 32 refercn- 
darzem koronnym i kanclerzem królowej Konstancji. Wielki przyjaciel 
calej rodziny Wazów, przywi^al sig szczególniej do Wladyslawa IV, 
ivystgpowal wsz§dzic w jego prawic, pisal pigkne pochwaly calego domu, 
glošne wówczas w áwiecio literackim. Užywany do wažnych spraw pu- 
blicznych, umíal je zrgcznie zalatwiac: ulagodzil rozruchy szlacheckie 



Upski. 247 

lUi Litwie 1683 r., nalézal do ukladów z poslami Moskwy 16 35, w na- 
grod§ czego otrzymat od króla bisknpstwo cbetmiňskie 16 36 (konsekro- 
wany 14 Wrzeánia t. r.), odbywai poselstwo do Wiednia, w celu ntože- 
nía maížeťistwa królewakiego z Cecylj^ Renaty, siostr% Ferdynanda če- 
saná, któr^ do Polski sprowadzil, z tej okazji cesarz dal: jemu i jego 
rgdxinie tytut hrabiowski. Powróciwszy z tego poselstwa, troskliwie síq 
z%j^ sprawami djece^i, któr% wszakže niedhigo opuácit, jMrzenienony 
PA stoIic§ prymasowsk^ 1638, gdzic dalej gorliwie spetnial swój nra%d 
pasterski. Gelem podniesienia karnoáci koscielnej^ zwolat synod pro- 
irincjonalny, ale go nie doczekal, zaskoczony wczesn^ émierci^. Umart 
w £yBzkowicach 13 Mája i64i,otruty przez doktora, podmówionego do 
tej zbrodni przez jednego z možných róžnowierców, który, za zelženie 
fignry Paňskiej, obauvia) síq kary za nastawanieni cnergiczncgo i o honor 
Božy gorHwego biskupa. Doktor widz^^c swíQt^ ámieró biskupa, upadt 
ma do nóg i win^ sw% wyznal; umieraj%cy L. wyci^gn^ ku niemu r^kg 
z przebaczeniem i kázal mu jeszczc sto dukatów dodaó. Byla ta rzecz 
v tajemnicy, ale doktor przed swoj% ámicrci% polecil obecným przy jego 
ložu, ižby ten czyu L'go rozglosili (Zaiuski^ Epist. famil. I 18 7). Siar» 
czgfiski (obraz wieku Zygm. III, II 281) przeczy tej historji, z tytulu 
ta nie ma dowodu, aby doktor byl przekupiony, ale nie moglo byč le- 
pflzego dowodu nad przedémiertne wyznanie winowajcy. Piasccki prze- 
mikza o tym fakcie, ale przypinaj^c každému latk^, L*mu zarzuca sk^- 
pstvo. Žycie prowadzil L. skromné, ale w podejmowaniu gošci, zwla- 
szca codzoziemców, byl hojny. Dwór chowal ludny i paťiski, ale kar- 
noiei domowej przestrzegal ádále. Koáci L Eafi^ vr konwencie wa- 
jreckim podniósl z ziemi i :ďožyl w marmurowym grobowcu. Wyprowa- 
dál inkTvizycj§ o žyciu i cudach bl. Jana Lobcdawa z Torunia (ob. tej 
Enc. YIII 534). W testamencie opatrzyl wiele koáciolów, a mi^dzy 
JŮBOá nowi| kapliCQ w kollegjacie lowickiej. W šcislej przyjažni zosta- 
wal z pierwszymi wówczas w krajů ludžmi, z Jerzym OssoUmkim^ kan- 
derzem, i Jakobem Sohieskim^ wojewod% ruskim. Urban VIII Papiež 
powiadal, že listy pisane przez Lgo odznaczaly si^ przed wszyst- 
kiemi innemi piQknoáci% stylu. Zwano go tež dla tego czQsto Lipsiu* 
U€m sarmackim^ tak jak dla jego wymowy wspólczešni zwali go Cycero' 
atfm chrzeécjaúskim. Zostawil w druku: Oratio funiebrú TJ, D, Sigism, 
III poL regi ei Constantia reginae^ Krak. 16 33, Rzym 1655, tudziež 
w zbiorze Trzebiekiego^ Manipulus orationum, 1639; Elogium /unebre 
Seren, Alexandro Carolo PoL et Suec. principi scripUtrn^ Krak. 1685; 
Orationes duae hahiiae in atda Caesaris caram sua Caesarea majestáte 
ac Merm. reg. Caecilia Renata^ Wiedeú 1637, Krak. t. r. i w Swadzie 
lacíňskiej Danejkotuicza^ 1642 i 1684; Panegyricus Gustaviamis Eliae de 
Nucrois cribro phyUrino cribeUatiia^ Sirontae (znaczy w Warszawie) 1628, 
písemko to wymierzone pko Danielowi Kruzjuazowi; Epištola in negotio 
jorincipii Joan. Casimiri a rege Gallorum militari cuaiodia detenti ad Clau" 
ium Jdemmium ser, GaUiarum regis legatum scripta^ 1639 bez m. dr., 
list ten umieszczony w Wasssenberga^ Carccr Gallicus 1644, wraz z od- 
powied2ͧ Memmjusza, i w Swadzie Danejkowicza. Dwie mowy polskie 
L'go znigduj% si§ w Mówcy polskim Jana Barshego. Wiele jego listów 
w r^kopismie rázem žebraných znajdowalo síq w bibljotece Zalusklch, 



\ 



248 Lipiki.— Lipskie Inierim. 

míQdzy nicmí i dokladná relacja do Kzymu o Btanie archidjet 
línieúskioj. 

Lípski Jan Alekaandcr, kardynal, bp krakowski, ur. I5 Lipca 
1690, syn Wactawa herbu Grabie i Barbary Miaskowskiej. Uczyl si; 
u jeznitów yr Kalíazu, n Rzymie, v Sorbonie paryzkiej, pocz6m odbyt 
podrÓ2 po Francji, Nicmczccb i Wioszcch, a wróciwszy do krajů jako 
infntat w Cboczu, zostat kanoaikicm gmeža., krakow., potem proboszczent 
k&tcdralaym poznaúskim i kantorem gniežniců. Jako dcputat na try* 
bnnat koronny dat sig poznad królowi Augnstom U, który go wzi^ do 
swcgo boku; zostawszy podkanderzem, otrzymat L. opactno iDogilskie, 
probostwo mieuhowskie, wreszcie irai r-, po Rupniewikim, bisknpstvo 
luckie, a 1732, po •^'ianiawskim, krakowakie. Wierny rodziuie easkiej, 
doznawat od Augusta III, którcgo koronowal 17 34, takicli it'zglgdóir, 
jak i od jego ojca; przez nicgo teí otrzjinat od Klemensa XII kardy* 
nalstwo 2 Grudnia 1737. Po šmierci Teodm-a Potoctíego ckciul g9 
król m\ĚÍ prymasem, L. przyji^t zrazu propozycjg, ale sí^ potčm od ni^ 
wymůwií, przekladajijc pozostaí przy stolicy krakowskiej. Kardynatem 
jnž b^díjc, prczydowal 1738 na trybunalo radomskim, z wielk% swojej 
spi-awiefŮiwoáci i ducha zgody zalct%. Szczodry clla jezuítów, viéikie 
summy danat ua szkolg kalisky; biskup ni%dry, pobožný, gorliny, pas 
powažny, kanclcm i senátor cnoty nicpoáledniej, um. 30 Lut. 1748 
n Kielcacli; pochovaný w Krakowio na zámku ^v kaplicy á. Tomasia. 
Choval go Józef Ándrzej Zaíuski, bp kijoiTski, refercndaiz koronny, 
i nczcil mo^4 pogrzcbowq. Mowy L'go miewane v acnacie ob. v Swa- 
dzie taciúskiej Danejkon-icta. Osobná wydal: Mandata varia pitŘlieala 
a. 1737; Eptttola paeloralis ad clentm et popuiiim dioec. Cracoe., Knk- 
1737, Cf. iftoícstí, Katalog; Szepnicki, Vitae pracaalum; řÍMarnoccí, Vi- 
taa PP. Romanor. ct Cardinalmm, II ílfi. JV". 

Lipskie coiloquiutn, rozprawy rcligijne, odbyvrane od 3 do -2 3 Muca 
16S1 w Lipska, cclum pogodxcnia dogmatycznyďi róžnic, zachodz^ycli 
poinigdzy luteraňakiúm a kalwiíiskiém wyznaniem. Ze strony kaiwind* 
wyst^powali; Crocius, Tenjil Neuberger i Jan Bergiw, ze strony lutersMej: 
Let/ser, Jíenrgk Hiipfner 1 lloii oon Iloiinegj, który byl prezyduj^cyill. 
Za podstang rozpraw wzi^to wyzuanie augaburgskie, na które kaivtoí 
jus byli gotowi Gig pisač. Colloquium, wszakžc uie przyniosto žadnego 
rezultatu, gdy nawet J/ot, z ohawy napaÉci gorliwców luteraňskich, priy- 
j%l OBtrzojaze wzglgdcm kalwinów stanowiako. Protokúty rozpraw byty 
tylko prynatnie drukonanc. 

Lipskie interím zwane takžo riowém albo mhdém inlerimcrn, w pne- 
civstawienin do dawniejszego augabuTgskiego (ob.), wlaáciwic nazywane 
uchwalíf iymu íipakiego : I3i8 r. Mauryei/, kHí^žc clektor soaki, pried- 
stamonc sobie przez Koroia V interim augaborakie przyj%l nie bezws- 
ninkowo, lecz szukat jakiegoS poírcdniego wyjšcia. W tym celu iwo- 
lal na S3 Sierp. leis r. do Pegau, -piócz Gwoich radców, jeszcze: Jufju- 
tia ^u^a, biskupa naamburgskiego, lUaltiUa, bpa miánijskiego, J«m<jo 
anhaltshiego, administrátora mersenburgakiego, MelanchU>na^ Jerzt^n For- 
tlera i Pawla Ebera. Poniewaž jeduak uie przyszlo tam do žaduej igo- 
dnej ucbwtíy, przcto žebráno sig znowu 18 Paíd. w Torgav:\e. Nowy 
wszakío projekt, zwany tiia/t'in interimein (dla tcgo inttrim lipskie nasywt 
sig niekiedy iciVÍAiVm), przyszedl dopiero do skutku w klaaztorze CtIU 



Liptkie Interim.— Lisikiewícz. * 249 

(16 — 20 Listop.). Projekt ten cellski przedstawiony byl 25 Gradnia 
i. r. stanoiD žebraným w Lipsku i, z pewnemi modyfíkacjami, zostal 
przyj^ty. Punkty sporné, nawet nauka o nsprawiedliwieniu byta tu 
xiie w luterskim przedstawiona duchu; wiele punktów uj§to w takie ¥ry- 
Taženia, že dawaly si^ one tlumaczyč po katoličku. Interim zaprowa- 
dzato na nowo dawne obrz^dy koácielne, zatrzymywalo Mszq éw., usu- 
wato nowe piešni luterskie. Uchwata ta wydata si% wielu teologem pro- 
testanckim, jako wyparcie síq nauki ewangelicznej, jako zdrada Koáciola; 
pionmowano szczególniej pko teologem wittenbergskim: MajorotDt\ Bu* 
^enhagenotoi, Eberowi i pko lipskiemn teologowi Pfeffingerowi. Najwi^cej 
sarzutów wytrzymywaé musial MelanchUm. Ust^pstwa swojó tlumaczyj; 
on tém, že tylko t§ drog% dawalo 8i§ usun%č przyj^cie daleko niebez- 
pieczniejszego augahurgakiego interimu^ i starat si§ wykazač, že ust^pstwo 
zrobione byto tylko w punktach nieistotnych (in adiaphoris) i že utrzy- 
mano istotne punkty reformacji. Ale thimaczenia tego nie uznawi^o za 
dostateczne wielu teologów, przeáladowanych za odrzucenic interimu 
augsburskiego. Tym sposobem powstíďo pomi§dzy nimi rozdwojenie. 
Teologowie wittenbergscy i lipscy bronili nowego interimu, inni, a szcze- 
gólniej magdeburscy (Maciej Flacius^ Mikolaj z Amsdorf^ GaUus^ Jan 
Wigand i in.), žywo pko niemu powstawali. Ugod^ passawsk% usuni^to 
wprawdzie interim lipakie^ ale spory pomigdzy teologami ci%gn§ly si§ 
ďtnžej, bo z uchwat tego interimu wywi^zala si§ ogólna sporná kwestja 
co do wartoéci i znaczenia czystej nauki. Cf. Birk^ Das dreifache Inte- 
rim, Lpz. 1721; J. A. Schmidt^ Hist. inUrimiětica^ Heliúst. 17 30. 

LiryokÍ(X}rťc2Uát) Hippolit, dr á. teologji, gwardjan franciszka- 
nów w Nowym S%czu, žyj^cy w pocz^tkach XYII w., przeložyt z wlo- 
dd^o na laciný ^t/Tpa GeauaJda^ Disciplina conventualium, Erak. 1615 
napisat: Wzory cnoty albo przedziwng zywot š. Franciazka^ Erak. 1606; 
Dzieje zákonu franciszkanów (w r^kopiámie w bibljotecc Ossolíňskich we 
Lwowie); wydal nadto: Constitutiones quatuor ordinum mendicantium in 
Polenta^ Erak. 1615; Funieulua triplex confratemitatis Chordigerorum, i tož 
8IUno wprzód po polsku: Bractwo chordy albo paska zakonnego é, Fran- 
tíszka, Erak. 1606. 

LisiaAskí v. Lisaňski Heraklit, arcbp smoleúski ruski z XVIII 
w., rodem z Halickiegó, wst%pil do zákonu bazyljanów, którzy go wyslali 
do Bzymu, gdzie otrzymat doktorát teologji i tamže wyšwi§cony na ka- 
plana; mówca znakomity, zapalal sluchaczów swoj% wymow%. Obrany 
konsuhorem zákonu przy generále Tomiiowiczuy spelnial ten urz%d przez 
7 lat, potem byt sekretarzem generalnym zákonu, r. 1743 SQpcrjorem 
potockim, wreszcie prowincjalem litewskim i generálem zákonu. Po émierci 
Cezarego Stehnotoskiego zostal w Czerwcu 17 62 mianowany arcbpem smo- 
leúskim i siewierskim, konsekrowany 2 7 Wrz. 1763 w katedrze wlodzi- 
mierskiej. Eoronowal obraz cudowny w Chelmie 15 Wrz. 1765; r. 1767 
przybrat' sobie za koadjutora Józefa Lepkowskiego, Gorliwy pasterz, chwa- 
1% byt swego Eoáciola. Um. 14 Mája 1771. N, 

Lisikiewícz Józef, ur. w Ewietniu 17 38, prawdopodobnic pod 
Lwowem, gdzie 8i§ uczyl i wst^pil do jezuitów; ukoúczywszy studja, zo- 
Btal professorem fízyki we Iwowskicm kollegjum; po kassacie zákonu tak^ž 
posad§ obj%} 17 75 r. w nowo utworzonej szkole szeácioklassowej w San- 
domierzu; 17 79 zostal regensem seminarjum sandomierskiego, w 1782 



250 Lisikiewícz.-Usty katolickie. 

kanonikjem kaznodziej^ przy miejscowej koUegjacie, 17 94 prokusto- 
szem, 1800 kanclcrzom kapituly, a zárazem proboszczem á. Pawta za 
Ttiiastem; um. 9 Wrz. 182 2 r. w mieszkanin obok dzwoonicy koiciola 
benedyktynek, któr}xh ostatecznic byl spowiedmkíem. Napisal: Fizj/ha 
czyli luiadomoéci nátury i skuthóiv rzeczy pod zinysly podpadíyqcych^ w 8:h^ 
iach sandíniiierskich nczqcym si^^ w ojczystym jazyku jak najhróe^ wyluh 
zona^ a dla zabatcy hochajqcym 6i^ w tej vmiej^tnoéci do druhu padaná^ 
tom I Saudomierz 1779; tom II wyszedi p. t. Wiadomoaé naiury i sbh 
tióíc rzeczy pvd zmysly jiodpadajqcych, czyli Fizyhi ksi^ga druga na vMok 
puhliczny podaná^ ib. 17 81. Bentkowski podsge, iž autorowie francozpy 
w swych podr^cznikach z metody tcgo dziela korzystali. Prócz tego 
wydat swojc Kazania na tajemnice žycia i hnierci czyli na uroczyHoétí 
Pana Jezusa i Najéw. Panny ^ Lublin 17 95; Kazania adweuíowe^ xb« 
17 96; Kazania naniedzielc calego roku^ 3 t. ib. 1797 — 1806. N* 

Listy katoiickio (Epistolac cat/wlicae). Tq nazwQ nosz% listy apo- 
stolskie w liczbie sicdmiu, id%cc po lištách s. Pawla, jako to: list l á. 
Jakoba, 2 listy á. Piotra, 3 listy b. Jana i i list á. Judy. Dia czego 
nazywaj^ si§ katolickicmi? nic vriadomo z pewnošci^. Prawdopodobnie 
dla tego, 2c pisauc si^ do szerszego kola chrzeácjan, czyli do powsz^ 
chnoáci (xadoXoo) chrzcácjaúskiej, podczas gdy listy á.Pawla tylko 
do pojedyúczych koáciolów lub osob. Wprawdzie i tu á. Jan dwa osfa^ 
tnic swojc listy adrcsowal takže do osob prywatnych, Iccz že obj^toá6 
ich jest ňader malá, podci^gni^to je pod nazw^, pi^ciu innym nadawani, 
z którcmi je li^czono. Nazwa „listów katolickich** znajduje si^ jui w pi- 
smach Or>genesa (ap. Kuseb.^ Hist. ocel. YI 19), a Djonizego aleksan- 
dryjskiego (ib. VII 20); niekiedy tytulowano je .kanoniczncmi," lobo 
mniej wlaáciwic, bo listy š. Pawla s% takže kanonicznemi. W terainiej- 
szych wydaniach Biblji listy te id^ porz%dkicm, w jakim je wymieni- 
lišmy. Tak, oprócz Wulgaty, ma tekst grecki, przeklad syryjski i inne, 
W takim tež porz^dku wylicza je synod laodycejski can. alt. i Gelagr 
w swym dekrecie o ksi^ach kanonicznych i apokryfícznych (can. Saiiůta 
Torn. dist. 15). Nieco odmiennie wymicniaj^: ostatni z Kanonów Apott^ 
3. Augustyn (De fide et oper. c. 1 4), sobor florencki (Decr. pro amun.) 
i sobor trydencki (De aeript. sess. IV). Tu bowiem pierwsze miejsce flý- 
muj2^ listy á. Piotra, po nich dopiero id% listy é. Jana, Jakoba i Jn^F- 
Ten sam porz^dck zachowany jest w kanonie 4 7 soboru kartagiúAiego 

III i u á. Augustyna w dziele de Doctr. christ. 1. II c. 8, z wyj^tkieai, 
2e list á. Jakoba wymieniony jest na ostatku; Innocenty I znów (Epist 

IV ad Exuper.) listy s. Jana kladzie na piewszém miejscu, a po nich 
listy ú. Piotra, Jakoba i Judy. Porz%dek jednak nie przes^dza powagi« 
bo tQ wszystkie listy maj% jednakow§, na równi z wszystkiemi ksxQgami 
kanonicznemi. Kommentarze (ob.) na L. k. znajduje si§ w kommen* 
tarzach na caly Nowy Testament, lub tylko na listy á. Pawla, jak np. 
Franc. Titelmannt\ Elucidatio in eplas. s. Pauli, Paris. 1532, l5iS| 
155 3, Antverp. 1540, Venet. 154 7, Lugd. 1553; LanceUoti Politi (Amhr. 
Catharini)^ Commcnt. in eplas Pauli, Romae 1546, Venet. 1551, Paris. 
1566; Lib. Fromondi^ Commentarii in omneš eplas Pauli, Lovanii 1663; 
Guil. Esiii (ob. Estius) i in. Osobno Listy kat. wykladali: Jac. Faher^ 
Commentaria in eplas canonicas, Basil. 152 7, Antverp. 1540; Jo. Ferus^ 
Exegesis in eplas canonicas, Compluti 15 70; Nic. Serarius^ Comment. 



Listy katolickie.— Litanja. • 251 

jn omneš cpias canonicas, Mogunt. 1612; «/o. Loňnus^ Comment. in omneš 
epias canonicas, Lngd. if>i9, 2 v. f.; BeneJ. Justinianus^ Ex^^lsmtítiones 
in omneš eplas canon., Lugd. 1 6 3 1 ; Van Steerikiste^ Epistolae catholicae 
IrcTiter explicatae ad osnm seminaríomm et cleri, Brnges 1 8 7 6 , i in. X TT. JT. 
Litanja, XtTavsta=«(p/iA:ac;a, jorliwa prosba^ hiaganie^ tak nazywa 
si^ modlitwa do Boga (Bona^ Divín. Psalmod. c 18 § 4), a osobliwie 
tež znaná jej forma, w której žebrzemy milosierdzia Botcgo i wstawien- 
nictwa švigtych jego wzywamy. Niekiedy samo Kyrie elei&on (ob.) lita- 
1^4 si^ nazywa. Nawct sam Ind, w processji (ob.) ápicwaj^cy litaujQ lub 
inne modly, w porz^dkn rzymskim zowic sig Utanjq (Merati t. l part. 
4 tit. II n. 8). Z tcgo tež powodu L. uwaža sig poniek^d za nabo- 
žeíistwo wyl%cznie publiczne, jednocz^ce, przy którém przewodnicz^cy 
kaplan wymienia tych, których wzywa, ošwiadcza przedmiot swych pra- 
gnieii i pobndki nadzici; Ind zas na každ^ prosbg odpowiada formu}^ 
krotky a znacz^c^, do osob Boskicb: Zmihtj si^ nad námi! do áwÍQtych: 
Módi sig lub Modlete si^ za namH... Wyhaw nos Panie^ albo Ciehie prO' 
nimy ucysluchaj nas! L. sigga pocz^tków Košciola, ale w pien^otnym 
Eojciele spotykamy j^ tylko w litnrgji ^vtaáciwej. Dopiero z rozwini^cicm 
sig kultu, i litanje, jako modly blagalnc i pokutně, w przypadkach nic- 
szcz^áó i przygód publicznycb, jak podezas morowego powietrza, powo- 
dzí, trz^slenia ziemi i t. p. po za Msz% wcszly yí užycie. Podobalo 
8ͧ w tych razacb szczególnie po^rtarzanie modly Kyrie eleison^ tak 
že w processji, któr^i Mabillon (Comment. in Ord. Rom. i, 2 p. 34) opi- 
suje, lud ápiewal naprzcmian sto rázy Kyrie elevson, sto Christe eleison^ 
i znowu sto Kyrie eleison, Wedle kapitnlarzy Karola W. (VI, c. i 9 7), 
na pogrzebacb, gdzíc nie umiano épiewu psalmów, m§žczyzni powlnni byli 
wolač Kyrie eleison^ a niewiasty Christe eleison. Dytmar w swej Eronico 
jeszczc o V w. pisze, že przed zaczgciem bitwy i po odniesioném zwy- 
ci^twie tylko Kyrie i Clirisie elei&on ápiewano. \V szóstej zaá ksigdze 
mówi, že arcybp magdeburgski Tagino przy domowém nabožcťistTvie ápie- 
"Wal cz^^sto z dworzany Kyrie eleison (cf. tož Grancvlas*a Comment. in 
brcT. rom. c. 7 4; Kmll^ Christliche Alterthumsknnde, Regensb. 1856 
lí 329). W Antyfonarzu Grzegorza W. jest wiele formul litanji (Bin- 
terim t. 4 I p. 5 7 8). Wzywanie éwi^tych w L. jest takže bardzo dawne. 
Wiktor witeáski (1. 3 de persecut. vandal.) tak opisuje modlitwy wier- 
nych podezas przešladowania Ti?andalów w Afryce: „Prosimy (mówi): Pa- 
tryarchowie módlcie si^; Prorocy^ Apostolowie przyczyniajcie siq. za námi; 
OSObliVric ty swi^ty Piotrze^ ty éwiqty Pawle..; wzdychajcie éici^ci rázem ta 
námi.*" U IVIabilIona (Vet. Analect. t. 2) L. málo co róžna od naszych; 
podobniež u Grancolasa (Tract, de miss,). Jedn% z najdawniejszych li- 
tai^í, korbejeťisk%, spiewan^ okolo r. 890, ob. w Pam. Relig.-Moral. ser. 
n t. 2 p. G4 7. Inne, podobné do naszych, u Rotalda opata (^ 986). 
Baranhi Bozy.,. dawniej í^piewano tylko w L. wielko-sobotniej. Hiej- 
scowi šwi§ci, posiadanic relíkwji, miejscowe okolicznoáci, zrz^dzaly zmia- 
ny, dodatld w L., a potem i samc róžnc litanje. Pod koniec w. XYI 
bylo jnž takie mnóstwo litanji, že Klemens VIII 6 Wrzeš. 1601 r. wi- 
dzial sig zmuszonym oglosič konstytucjg /^anctissimus..^ a w niej ten zá- 
kaz: ^.Poniewaž wielu w tym czasie prywatnych ludzi, pod pozorem odžy- 
)priania pobožno^ci, codzien nowe litanje oglaszaja, tak, že jnž prawie 
oiezliczone ich s% formuly, a w niektórych niedorzeczne zdania (i co 



I 

I 



I 



252 Utanja. 

gorsza), ie w inoycU nicliezpieczno i bludem tclin^ce znajdiijf si;, OjS 
fi. Klemena VIII w troakliwoáci pasterskiej pcaga^c zapobiedr, aíebí po- 
boiaoéí dusz, jako tež wzynanie Bogit i áwi^t;ch bez iadncj szkody du- 
cliownej i niebezpioczeiístws utrzymynaty sig, rozkazuje i polcca, aiebf 
zatrzymanszy staroíytae i zwyczajnc Jitanje, które si^ w Brewjariach, 
Mszalacb, Pontyfikatuch i Rytualach ziiajduj%, jako teí litanje o Xajínt^ 
tszBJ Paaníe, które v áwigtym domku loretaúskim ípienad sig zwykly: 
ktoby inne litanje vydairač, albo juž wydane, v koíciolach, k&plicacb, 
lub na proces^ach ii2ynač clicial, žeby jo do kongregacji áwígtycb obn^ 
(]6w do nznanta, a jcili tego bgdzie potrzeba i poprawy przedstawU, 
i íeby bez pozwolonia i approbaty wspomniaaej koogregacji publiczuie 
nydawa6, albo pubticznie odmawiaiS nic waíyl sig, pod kárami (okrom 
grzccbu) donobi^ od bpa i inknizytora surowoáci^ naloíyč gig maj^cemi.' 
Ob. Pam. Rel.-Moral. ser. II t. 3 p. S4 i n. W tčm miejsca Pami^ 
tnika, yi artykule, JaLíe litanje sq důzwolone.' ziiajduj% sig njcyto^ane do- 
kladnio i porz^dnic wszystkie dekrety Stolicy S. w tej mierze priez Pa- 
piežów i Éwigte kongregacje, poczqiwazy od oaej Klemensa Vlil, wrdaac 
A z nicb sig pokaztije: že tylko litanja WszystkJch Swi^tych jestpn- 
ndziw^ litanj^, i dla tego vr jazyku litargicznym zwana bez dodatku, po 
prosta fitaniae. Nazywa sig litanj^ 'WBzystkieh Swí^tvcb, bo w pierwsze) 
jej czeSci z každego rz^du róžnjch áwistycb w azczególnošci, a potóm 
w ogólnošci, nstawionia sig wzywamy. Zawiera ona ívszyElkíc potneby 
chrzefcjanina i Koáciola; widocznie, ie przy jej ukladantu miano ni 
wzglgdzie modlitwe powEzechn^ i io Bloiyta niegdyá za czgSó UtuiKJi- 
W pocz^tkacb nie byta tak%, jak dziá, i dzisiaj w szczególaďi nie vist^ 
dzie jednaká. Inaa w Brenjarzn, inna we Mszale przy pošwigcania vody, 
nieco odmienna n Pontyfikale przy konaekracjacb, a daleko krótsta 
v Eytuale przy konaj^cycU. Zanszo jednak vi treáci i w wyražeuiach 
pclna buduj^cej wiary v Snigtycb obcowanie. Prawo robienia w nloj 
ziniau i dodatkón zanaroivaae wylqczoie Stolicy Apostolskiej (S.R.C. S 
Kwiet. 1H2I; cf- MuMbauer, Decret. autbont. C.S.R. II 3 9). Jakot níe- 
dftwno (oko)o r. 184Q) dodaný zostat tq powag^ n-iersz A Jlagdio Utrút 
mofiis, i A peste, /ame cl IcUo, ktůry w czasic morowej zárazy, gtodu 
(wedle Rytualu rzymskiego) dwakroč sig pontarza. Po imieuia Sw. Jcat 
Chrzciciela naleíy tež dodaó s, JosepU (Bened. XIII 19 Grudn. i:S(). 
Poraicio tycb zakaz6w, naszD agendy i rytuaíy, chod juž po Klemensowej 
koQstytucji uktadane i wydawane, po starému dodaj% i. Wojciecba, Sta- 
nislawa, Jadwigg i innycb patronůw krajů. Dniga L. uzuaua, jestlHft* 
nja Naj'šw. Marji Panny, zwana toretaúshi, dla tego íe jej pocboditenie 
z domku loretafiskiego (ob.). Kto i% utožyt i kiedy? takže uio niadcnoo. 
Ks. Prokop Leszczyúski (Álarja iv litanjaeh lorefaňehich tcielitona e^ti 
t^ck-e liianji wyklad, Krak. 1375 p. 18), za Ferrarim, ař samým Apo- 
Btotoin po wi^kazcj czgšci jej uktad przypisiye. Przesadno to twiordzenie: 
L. ta, zpowodu formy symbolicznej i allegoryezuej, zdaje si^ byó utwo- 
reni w. XIII albo XIV. Jest to gor4co wzywanie Marji, pochvala jq 
cnót, pieáň na cze£č Matki Božej i Matki mitosierdzia. Widoczae w niej 
dwie czffci: n piertvszej wystfpuje Marja, jako uíwigcoaa w zietosfeini 
siTúim przejanie osobiitofč, t. j. jako Matka Doža vr petni swych cnót 
i laak; w drugiej czgáci, poczj"naj%cej sig od wiersza Rosa mystica, wystg- 
pujc ona w ztri^zku z calym porzqdkiem Odknpienia i z Košciolcm c&tyn. 




LitUja. 253 

obejmaj^cym niebo i ziemi^, którego jest matk^ i królow^. Trzy doby 
dziela odkapienia, a mianowicie przygotowanie' do niego w starém przy- 
mieřzH, nrzeczywistnienie w nowém i jego nznpefaiiénie w królestwie bio* 
goahtTfionych wyražnie 6% w tej dmgiej cz§áci odznaczone. Blask, jaki 
bife od Matki Odkupiciela^ zwycíQzcy smoka piekielnego, oéwieca .každý 
z tjch trzech okresów. Teologja éredniowieczna rozwin§Ía to poj^cia, 
a dosza jakaá bogobojna wzi§}a je za przedmiot uwielbienia i modútwy. 
Litanja ta nie naležíďa nigdy do litnrgji, ale jnž przez Koációl jej nžy- 
de jest náwi^cone. Sykstns V bnll^ Beddituri^ za jej pobožné odmó- 
wienie nadat odpust dni 200; Pius Vil (so Wrzeá. 1817) za' každý raz 
dni soo, odpust zupehiy w pigó áwi^t glówniejszych Najáw. Panny, do* 
Kwalaj^c je aplikowaó i za nmarlych. Dodatków w niej robič takže nie 
godzi si§ bez pozwolenia Stolicy é. (S.R.C. 8 Kwiet. 1865). Šw. Pius V 
(1571 r.), z powodn zwyci§ztwa nad tnrkami, dodat Áuxilium christiano* 
rum. Bracia rožaňcowi mog^ dodawaó Regina sacratUsimi rosarii (S.R.C. 
18 Lip. 1675); a w miejsoowoáciach, które otrzymaly ku ternu zezwo* 
lenie, dodaje síq stosownie: Mater immaculata^ indziej Regina sine labe 
originali conceptct I. t. p. Zk^d poszto u nas dodawanie Królowo Polska^ 
ob. ks. Kwiatkiewicza (Roczne cUieje p. 844) i ks. Jana Paszkowskiego 
S. J. (Kalendarz jezuicki wiqhszy na r. 1740), Wedle ich legendy „14 
Sierp. 1618 r. w Neapolu ks. Juljusz MancinelU^ odmawiaj^c litanj§, udy- 
Bzal od Najáw. Panny: Á czemu mnie Królowq Polshq nie zowieszf boó 
Ja to królestwo vielce kochám dla jego osobliwego ku mnie nabožeúst^a.** 
Trzeda, litanja Najstodszego Imlenía Jezus. Czy znaná za czasów áw. 
Benuirda, trudno jest dowieáó; to tylko pewna, že przed powstaniem zá- 
konu jezuitów byta juž užywana po wiclu koáciotach. Domyálaj^ síq, žé 
moie j% utožyl á. Bernardýn, a može á. Jan Kapistran, w w. XY wielcy 
kasnodzieje i czciciele Imienia Jezus. Litanja ta nie ma jeszcze do dziá 
powszechnej approbaty. Usilna proába bpów i ksi^ž^t niemieckich o jej 
satwierdzenie, lubo od S.E.O. (14 Ewiet. 1646) uznaná za sluszn^, ale 
od Ojca éw. dopiero 21 Sierpnia 1862 r. uwzgigdniona i to tylko dla 
dlccezji monachijskiej i fryzyngskiej zaapprobowana i odpustem soodni, za 
pobožné jej tam odmówienie, opatrzona (Můhlbauer^ Decret. authent. 
(aS.R. Monach. 1865 t. 2 p. 87 i Supplem. t. 2 fasc. 4 p. 472). Przy- 
vilej ten rozci^gni^ty nast§pnic do innych djecezji w Niemczech, a 23 
Var. 1876 r. i do archidjecezji neapolitíufiskiej; anawet, w myál. ogólnej 
odpowiedzi S.E.O. (30 Wrzeá. 1863), zdaje si§, iž wsz§dzie tQ L. publi- 
cznie ápiewaó wolno, ale po lacinie, i niezmiennie w tej formie, jak za- 
tiríerdzona (Herdty S. Liturg. prax., Lovan. I870t. 1 n. 112 not. 2 p. 
145). Tak tedy, prócz onych dwóch litanji, approbowanych dla wszyst- 
kich wiemych, i tej ostatniej wyj^tkowej, na mocy konstytucji papiezkich, 
wyroków éwi§tych kongregacji, reguř indeksu, nie wolno bylo žádných li- 
tanji, przez Stolic§ Apoštolsky nieapprobowanych, drukowaó pod kar% eks- 
kommuniki; zabroniono je tež odmawiaó w koáciolach, oratoijach i pod- 
czas processji, okrom grzechu pod kárami, podlug os^dzenia bpa lub 
inkwizytora (ob. Pamigt. R.-M. ser. 11 t. 3 p. 41). Dopiero niedawno 
íurowoáé upržedni% nieco zmodyfikowano. S.C. Indicís z 23 Kwiet. I86O 
r., powohij^c si§ na dekret S.C. Offícii z 1 8 Kwiet. t. r., ponawia wpra- 
dize zasad§, že tylko L. Wszystkich ŠŠw. i loretatiska s^ approbowane, 



254 Litanja. 

alu innc w} dawaé pozwala cum „rcviáionc ct adprobationc Ordioarii," 
i dla uabožeDst\\'a li prywatncgo, bo do publicznych inodlów po dawnemn 
tylku Ž. K. O. mogíaby jo approbowač (MtihWauer 1. c. p. 28). Xie 
dziwmy sig tej surowošci: litauje approbowanc s^ pelne wiedzy teologi- 
cznej i uamas/czcnia rcligijucgo, te zaá, któremi ua sctki wydawnictvo 
naszc ksií2ižki do uabo/cňstwa napycha, ^ potue dziadowskich konceptów. 
Litanjc \Y zuaczeuiu proccssji s^ takže bardz(» dawne. Merati (part. i 
tit. 11 u. h) uczcnic i krytycznic trojakiej nazwy takowe litanju przy- 
%vodzi: L. iítptifonnis^ L. major i L. vtinor, Piorwsz^ z nicb ustonowit 
á. Grzcgorz W., w celu ublagauia milosierdzia Boácgo, z powodu zárazy 
(jpeatilentia inguínavia) \s' miesiíjcu Sicrpnin d. 'JO, oao r. Nazwana *#«• 
dmioťokq^ bo, wedle woli tego to Papicža (1. 1 1 ep. 2), lud sig jiodzielii 
na siodin stauów: duchowieiístwo swicckic, mcjžczyzui, mniši, zakonnice, 
m^žatki, wdowy, ubústwo i dzicci; každý stau wychodziř ze ápiewtím pro- 
ccssji z iuuego kosciola, a micli siy zejéé rázem u Naj^w. Panny Wi§- 
kszej. L. ta uastgpnych Jat juž nie byla oLcbodzoua. Druga, L, major 
(wigksza), jak dic^ jedni, ustauowiona takže przez (írzegorza W., a dm- 
dzy i sluszniej, že tylko przcz tego Papieža (1. 2 op. i), jako dawna 
doroczna uroczystoáé, w d. -Jó Kwiet. 03 r. do obchodu przypomniana. - 
Nazwana wi^kszíi^ bo hyXíi obcbodzona wspanialc i tlumnie, i»rzechodz|C 
z koáciola do ko^ciohi, a koúczyía si§ u b. Piotra. luni przytaczajl 
xnne racjc tej nazwy, ale mniej zásadné. Trzecia, L, mhwr (mniejsza), 
z ustawy s. Mamorta, bpa wienneúskiego, ob. tej Enc IV 2;J&. Nazwana 
mniejózn^ bo w Rzymie za Leona III (r. 8io) szla do košciola Panny 
Marji ISIniejszej, tudzicž dla odróžnienia od tamt<;j wigkszej. Agenda 
Powodowskiego (z r. I59i part. II p. 15 6 i u.) podaje dužo szczegróíów 
w tem micjscu, jak powiada, potrzebne dla kaznodziejów w «ini krzy- 
žowe, z pomigdz}^ których ten najgodniejszy uwagi, že te proccssje z 11- 
tanjami i supplikacjami dla tego z pocz^tkiom wiosuy ustauowione, ií 
kl^ski wojny, uieurodzaje i t. p., o których odwrócenie w litaujach bli- 
gamy, w tej wszczynaó si^ zwykíy. Cf. tež w Rytualc piotrkowskim 
rubrykg przed processjq, w dzieú á. Marka. W naszych sjnodach (Wg- 
žyk p. Zbb) znajdujemy nákazy czgstych processji z litaujami ua ubbi- 
ganie gnicwu Božego. Cf. Pam. R. M. t. ifi p. 33tí i n. art. U Uta» 
njack wi^ly-szijiih i o chiiach krzjjzowych^ alho o Utanjach mniejszffck^ I 
154; III G85; ser. II t. II p. G37; III p. fiť5; IX 24y; X ;*5r); F«r- 
rar?'6 v. Litaniae. Obowi^zani do godzin kanonicrnych, w dzieťi s, Mar- 
ka (2 5 Kwiet. lub w trzeci dzieú Wielkanocy) 1 w dni krzyžowe, gdyby ■ 
sig nie znajdowali uabožnie ua processji, po(l gi*zechem (wedle Snareza 
[lib. 4 dc hor. can. 15 w. 8 i y] š^iniertelnym, S.R.C. 12 Mař. 183« tlí 
praecepío) obowiíizani odmówic prywatnie L. WW. ŠŠ., z modlitwami 
jak w brewjarzu rzymskim (litd.r, dreu. fer, 2 Rogut,). Z wicczora 
w przeddzieú, z zadosycuczynieniem powyžszemu obowi^zkovři nic m(^ 
byč odmówionc (S.R.C. 2 8 Mar. 17 75). Na processji každý wiersz L. 
može byé ápiewany przez kantorów, a przez innych powtórzony (S.R.G. 
7 Maj. 185S), gdy dla dhížszej drogi tego potrzeba. U nas natomiast 
zwyczajna niektóre prosby pilniejszc trzykroó powtórzyó. Kie na pro- 
cessji, kantorowie épiewajji wiorsz, iani tym samým glosem odpGwiad£^%. 
"W tym tež ostatním razie wypada je mówic kl^czacy {GavanU t. 2 
scct. 6 c. le n. í). ' " X, S. J. 



Liturgja. 255 

LÍlurgJ8| od Xúzo^zzpuóUczney i i[jyo}fzi<Uielu^ €zynnoéC\ spraicai 
XftccoopYÍa, ogólnie wzi^ta i do rzecz}' éwigtycli przystosowana, ozuacza 
puhlititne slaiby JBozeJ czyli nabozeňstwa sprawoicauie^ b%dž w pacierzach 
kaptaúskich, b%dz tež we Mszy šwigtej. Nawct admiuistrowanie sakra- 
mentów áwi§tych i sakramentaljów, w przcpisauyui przez Kosciól po- 
rz^dku, pod nazw§ liturgji može byc podci%gQi§tc. Tu zaš bierzemy j% 
w tém znaczeniu, jak j^ okreálil Kenandot: Liturgiarum nomine inteUúji 
debent officia seu MitucUes lihri auctoritale publica Ecclesiarum scripti^ 
earumque usu comprobati^ quibus ritua et preces ad cofisecrandani ct admi- 
nUtrandam Euehariatiam coiUinentur (Liturg. Orion tal. Collcct., Fraucof. 
1847, I 152). Krotko mówi%c, L. oznacza tu porz^dek lekcji, modtów 
i ceremoDJi, przy odprawianiu Mszy á. užywanych. Tyle wi^o jest ró- 
inych litorgji, Uo porz^ków takich przy odprawianiu Llszy á. Qiry- 
stas Pan nstanawiaj^c t^ s. ofíar^, okresli]^ jej cz^áci istotnc: chléb, wi- 
no z wod^, oíiarowanie, modlitw^, konsekracj^, spozycio i obecným, pra- 
gi^cym komunikowaé, rozdzielanic, i to przykazal zawszc czynic: Ta 
csyúcie na pamiqtk§ moja (Luc. 2 2, 19). Inne zaé rzeczy Apostolom 
i ich nast^pcom zostawií do urz%dzcnia, wodle ich uznania. Zt^d Msza 
é. co do istotnych czgéci przez Ghrystusa Pana okrcslonych, wc wszyst- 
kich katolickicli koáciolach jest jednaká, ale róžue ma odnúany w cz^- 
áciach przydatkowych (accidentales), Zt^d i róžne liturgje. Jak odpra- 
wiali Maz^ swi^t^ ApostohDwie, to jest przy jakich modlitwach, 
z jakiemi ceremonjami, szczególowo nie masz ani w Pišmie áwi^tcm, 
ni \9 Ojcach dawnycb; sq, tylko jakies wzmianki (I Kor. ii, 34. I Tym. 
2, 1. ob. Komentarz Wujka) i podobicňstwo (Apokal. r. 4 i 5). Zk^d 
Le Brun^ za nim Renaudot^ Piniuti i inni dowodz^, že w pierwszycL 
czterech wiekaeh uie byio žaduej litnrgji pisancj, ale sig wszystkiego 
uczoDO na pami§č i drugim, zabieraj^cjrm sig do kaplaústwa, przekazy- 
wano, ažeby tajemnice ás. nie byly znané profanom i nie szly w lekce- 
waženie. Jduratori, Alerati\ tSala i inni s%dz% przeciwuio, '?.c liturgje 
i przedtém byly Bpisywaue. Glówniejsze liturgje 8%: I. Liturgja S. Ja*> 
kóba ciyli jerozolimaka^ dzis znaná w j^yku greckim (ob. Jos, 
AL ÁBMmani Codox Litnrg. Univers. Eccles.) i takim byl pewno orygi- 
lal, liibo mógl byč i w jazyku ludowym palestyúskim, to jest syrodial- 
dejskim. Kard. Jíofia^ AUatius i inni utrzymi^^, že j^ uapisal sam é. 
Jakob Mlodsay, Apo6tol, i že do úkladu innycb za wzór služyla. Pro- 
testaaei j% odrziicaj% jako apokryf, bo ma w sobie trisagion (ob.) wy- 
ražcnia ójjuoouoío^ i (koroKo^, wspomnienie wyznawców i anachoretów. 
Ale w tám tylko dowód, že te može i niektóre inne dodatki i zmiany 
zrobiono póžniej, lecz sama liturgja može byč úkladu á. Jakoba, bo ma 
w sobie BSt^py, tylko do jerozolimskiej miejscowoéci sig stosuj^ce; za 
tak^ }% miala tradycja greków i syryjczyków; synod truUaiiski (G92 r.) 
odwohije síq do niej dla pokazania ormjanom, že wodg do wina przy 
efierze mieszaó síq powinno. Mikoiaj metoáski, Marek efczki i inni 
nezeni greccy a£ do Jeremjasza^ patrjarcby konstplskicgo, za tak^ j^ uwa- 
ialL, i pomimo že patrjarcbowie konstplscy narzucili potem wscbodnim 
litargje swojego koáciola, dawna liturgja rok ruczuie w dzieii á. Jakoba 
(25 Paždziernika) uroczyšcie w Jerozolimie byla odprawowan^. Zk^d ta 
L. slufiziúe si§ nazYwa liturgja .i. Jakoba czyli jerozoUmika^ ])ywa tež 
swana liturgja é. Cyrylla jerozolimskicgo (ob. tej Enc. III 5 6G), bo on 
jej pi^kny wyklad w swoich raystagogikach pomiekil. SIm^t:cá^ V^**. 



r 



I 



I 



256 Líturgji. 

miana za najpienvsz% i wzór dla innych, gáy j% ten fwifl? i inni Apo- 
stolowie nnjpierwsi w Jerozolimie odprawowali. Dzieli sifi ona, starpn 
obyczajem, na L. katechumenow i u-iemych {ob. Msza i.). Do pierwsz^ 
nalež^ modlitw^, špiewy, lekcjc ze Starego i Nowego Test. Potem idne 
ofiaroTranie, do któr^o si§ odnosi sklad wiarj' i pocatonek pokojn; dk> 
lej prefacja i konBekracja. Slowa konsekracji wymawiane gloáno, & Isd 
na níe odpowiada Amen. Nostgpujo wspomitienie m^ki, Snúerci, znur^ 
twyehwstania, wniebowst^pienia i powtórnego przyjScia Jezusa CtuTstiu*, 
którego aig tu proai o zniszczenie grzecha, a ndzielenie darůw boskicfa 
wiernym. Tu dopiero wezwanie Ducha á,, tak wybitne w líturgiach 
wachodnich (ob, tej Enc, V 337), po którém odprawnj^cy jeszcsc odml* 
wia kilka modlitn i gotuje bÍq do konimanji. Podoosi áwi^te poiUcia 
i wola Sattctasanctis=rzecz'j Mi-ifte dla Ivdzi éici^lych, dzieli bostjg i ciíáí 
jej wpuszcza do kielicha. Znów sig modli doáč dlugo, kommunik^je 
sam i Ind obdziela. Fodzi^k onanie, btogostanietiio i nroczyate odpra- 
-ffienie ludu, koiíczy tg ánigt^ spraný. ^2. Obok jerozotimskiej, nadmír- 
Dis sig znykle o litnrgji s. Klemensa, którt^mamy w takzvaných Kott- 
stytBCJacb ApostolskiCh (1. 8). Pochodzi ona z koúca lil albo poczqtkn 
IV w. Nicwieie sig róžni w uktadzie od tamtej. Goar i Renavda 
dowodz^, že ta nigdy nie byla w užyciu w žadnym košciele na wscho- 
dzie. — 3. Lilurgja antjochenska, grecka prawie ta sama co jeroto- 
límska; prócz tego Eoációt aatjocheáski mial j^ po syryjsku w wolnyni 
przekladzie, i ta to jest L. syryjaka zwana. (Cf. Asirmani ]. c. p. 
131 i n,; Renaudot I. c. t. 2 p. 29 i n.). W czasie soboru chalce- 
doi^skiego (i!>\ r.) byla jnž ona n nielkióm poszanowaniu. MoDo6zyei, 
przezivani potčm jakobitaini, nakompononali mnóstwo litnrgji pod wy- 
myšloneini imionami. Abraham Ecchellmsia mbm, íe mieli ich SO, Re' 
naudot naliczyl 30. Melchici trzymali sig syryjskieji zanim icb patrjar- 
cba konstphki nie zmusit do przyjgcia liturgji swojego koáciota. — 4. LJ* 
turgja Š. Marka czyli aUksandryjslea, WyTialeziona w r^kopiímia 
greckim, n jednym z bazyljaúskich klasztorów Kalabrji, wydana i&ssr> 
w Faryžn. Pnypisywana Š. Markowi tylko dla tego, že on rz^dzil kih 
idolem aleksandryjskim. Wedlo badaczón, máto byó stará L., uíywani 
w Egipcic przed odszczepÍeÚ3twóm monofizyckiijm, której sig tnymall 
melcJiici nawet po odszczepie&stwie, zanim im patrjarclia konstplski ww. 
XII nie narznci) swojej. Koptowie tnieli takže wiele titurgji, ale dňí 
trzy tylko w užycin: L. i. Bazylego, odprawiana wniedzielc zwyczaine, 
ferje i za nmartycb; L. ě. Qrcegorta Teologa, na jwigta Pana Je* 
zusone i nroczystoJci; i. Cyrylla, na post i noc Božego Narodzenia. 
Gairjel syn TaricICa, siedmdziesi%ty patrjarcba koptów, pod klijtw^ Ur 
kazal im innych uíywač. Melchid tymczasem tr^ymaU síq jazyka gn- 
ckiego w obczQdacb, bcretycy z&é wprowadzali u siebie koptycki, ktúi; 
hyl pospolitým w czasie najácia arabów na Egipt. Ale po dnustn la- 
tách jgzyk przybyazów stal sig panuj^cym, tak, Že i kapiani koptyckiogo 
jn2 nie rozmnicli, ni^c i ksifgi ich liturgiczne musiaao objaiuič pnfr 
kladem arabskiin. Koécióí abisyňski (ob. tej Enc I 17 i n.), pokreway 
egipskiemn, ma, wedJe jednych, liturgji 12, wedle innych I o, a te í^: 
i. Jana Ewangetiety, SIS OJcótc nicejskich, t. Epifanjusza, í. Jakuba s Sa- 
rujj (ob. tej Enc. VIII 385), é. Jana Chrytottoma, nieznanego aatort, 
I*, ^postelou; í. Cyrjaka, i. Crítgorsa na:Janieňskiego i patrlarcb/ 



Liturgja. . 257 

JOjfoskura.S. Liturgje hyzantyjskie : 8. BazylegO. Sam ten éwi§ty bi- 
dnip w liécie do klem neocezareňskiego powiada, le dla klasztom swo- 
Jego przygotowa} modly do odmawianla przy odprawiania Mszy á.; Pro- 
khis, Piotr djakon i n synod nicejski (n Hardouina t. 4 col. 870) tož 
poáiríadczaj^. Koécioly wschodnie pochwalily j% i pnjj^ly n siebie 
z pewnemi akkommodacjami, každý do swoich zwyczajów. Zt%d powstaío 
wiele litorgji, nietylko grechich^ ale sípryjskich^ armeňskich^ które, choč 
znacznie róžni% síq mi^dzy sob^, imi^ jednakže i. Bazylego nosz^. Goar 
(Eacholog. p. 158) egzemplarz Izydora Pyromalusa nad inne przeklada. 
Labo dziá tylko ta, jakiej nžywa Koációí konstplski, wtaáciwie litargj% 
á. Bazylego síq zowie. Užjrwaj^ jej grecy tylko w niektóre dni, mianowi- 
de: w niedziele wielkiego postn (wyj^wszy palmow^), w w. czwartek, 
w w. sobot§, w wigiljQ Božego Narodzenia i Objawienia 8i§ Paáskiego 
(Trzech Króli) i w dzieň á. Bazylego. A jest dwojaka: dhUaza i krótsza^ 
•ieby ú% ministrowie i lad nie znužyl; pomimo to i ta krótaza jest 
jeszGze tak dlng^ (ob. n Goara)^ že sami jej z^rolennicy za zbyt dhig% 
j% nzni^^.— 6. Liturgja S. Chryzostoma, który z tych samých powodów, 
Jak i é. Bazyli, litnrgjQ swojego koáciola, ÁpostoUw zwan^, nproécď 
l.skreáli} kwoli Indzkiej nlomnoáci, której duch akory^ ale ciaio slabé. 
Ii. ta jeszcze w YII w. po dawnemu litnrgj^ Apostoiów zwana^ dopiero 
sobor tnillaňski, (692 r.) é. Janowi Chryz. }% przypisnje, i za argument prze- 
civko ormjanom jak wyžej jerozolimski|, przytacza. Ma jednak do dziá 
tyle urarjantów, že Goar ladu dojéó nie mógl, który by z nich byl naj- 
antentyczniejszy (ob. tej Enc. III 855). Cóžkolwiekb%dž, do najstarožy- 
tniejsdych %\% liczy. Wspanialy jej ceremonjal i dobór modlów. Porz^- 
dek caly masz w Wykladzie obrz§dów koécielnych ks. Bzymaktego. 
Tak ta, jak i á. Bazylego, we wszystkiém podobna do lit. á. Jakoba, 
ntywana we wszystkie dni, wyj^wszy wyžej przytoczone, w które bíq L. 
L Bazylego nžywa, i wyj^wszy tež wielki post, w którym síq Msza tak 
iwana praeaanctificatorum odprawia. O jej tlnmaczenin na JQzyk slo- 
wiaňski i nžycin n slowian ob. tej Enc. ÚL 568 i IX 188. Gf . tež ks. 
Paehomjusza Ohilewicza ^cphonemata litnrgijej greckiej t. j. to, co przy 
lítorgijej kaplan, dyakon i chór w glos tylko ápiewaj^, ze Mszej á. Bazy- 
fago Wielkiego i é. Jana Chryzostoma wyj§t6, i j^zykiem slowiaúskim, a cha- 
nkterem polskim, z nowym wykladem na JQzyk polski, na przeciwnych 
vagínách položeným; do tego z snmm% mbryk tejže litnrgiej sporz^dzone 
i do dmkn podané; tudziež harmonija albo krótkie pogodzenie róžnic 
w obrcQdach mi^dzy Msz% á. rzymsk^ i litnrgj% greck^, z objaánieniem obrzQ- 
46w i doloženiem sposobn nabožnego a požytecznego sluchania Mszy é., 
tak rzymskiej jako i greckiej** (Wilno w ^kami monastem é. Trójcy 
ojców bazy^anów I67i r., Kraków 1685, Poczajów 1708). Jest takže 
Misea sancti Joannis Chry808tomi\ juxta nsnm orientalis Ecclesiae, ex 
■davonico idioinate in latinům translata a Georgio BuViák (Lwów 1785), 
waas Wyklad Mszy é. Jana Chryzostoma (Lwów 175 6). — 7. Líturgja 
innjaAska, uložena prawdopodobnie w IV w., poprawiona w V w., po- 
dobna do byzantyjskich, z pewnemi zbliženiami do rzymskiego mszalu 
(ob. tej Enc. I 415). Najpi^kniejsza ze wszystkich. Jest jej klika 
przekladów, a mianowicie: Codex mystérii Missae Armenorum^ sivé Li- 
turgia Arména^ wydan. w Propagandzie 167 7 r. Inny przeklad teatyna 
Encykl. T. XII. 17 



r 



\ 



i 



25S Lilurgje. 

L. U. Pidtm, kUry Le Brun zamiescil n V i. &wojego Wf klada tui 
LÁhtfgia armena, «uni rifu cl canlu tntaieterii, &b originali anwno 
»criplo. Po wlosfcu wfdaua przez Gabrjela Aaeditíiian^ jnedůtanfat^, 
v Weoecji; na jezyk fraacuzkí przeložyl J4 J'. B. E- Pascal z wenackiej 
edyeji t. issa. Po nieniiecku X F. Suck, Die Lithurgia der Katti. 
Anoonier, Tnbingea 184ď. 84 pewne róžoice v tych przeklatlach (oso- 
bGwie we wsywaniu Duchx á., Épielesis), gdy jedni tak oďdaj^, jak j«st 
w orj^gJnale, a drndzy nie jak jest, lecz jakty byč powiuno. — 8. LÍ- 
tttrgJA nestorjaňska. Keatorjusz, (od r. 438) palrjarcha koustpUki, do- 
paécil aig falazerstwa w liturgji (ob. Bouí.t, De jure liturgico p. 17). 
Zwolennicy tej sekty maj% trzy liturgje, w fclórydí ordo i iono tnoilt; 
wspótne: a) JMargia Apottolorum aanetoram^ seu ordo tacrtanenlorum, takijej 
tytnl piseďwstfimy; przed anaíor^ (ob.) ma dnigi tytul: LitM-gia £«> 
íorwa Apottoloram, oon^otiía a ». Adaeo (t. j. Thadaoo), el i. Mm, 
orientaiium doctoribus. Š. TadeusK byt apoštolem Meiopotamji, i ta L 
praHdopodobnie dawniejsza tam aiželi nestorjanizm {Ranaudot ]. c t* 1 
p. &78 i n.); b) Liturt/ía Theodoři Interpretis, i. j. Teudara mapsteaUl^ 
skieso, zvrolennika Sestorjuszowego. Przy jej tytule dodáno: -juat e4t- 
braUir a dominiea prima Ánnuntiationií mque ad dominieam OtcUmU 
(i. e. pabaarum), t, j. od pierwszej niedzieli ndwentu (wedle iclt ryla) 
&i do niedzieli palmowej, leCE tylko n niedziele, jak rozumic RenaudoL 
c) Liturgia Nesiorii, w jgzyku syryjskim, wedle rubrjki przy lúej pólo- 
tonej, [^§č rázy do roku bíq odprawia. Xe pigé dní v>e luszale Szyno- 
oa fiicharďa Sf. Trzecii EróU (Objawieuia si^ Paúskiego), í. Juu 
Chrzciciela, Inigta doktorów greckich, ároda pokuty oiuiwiskiej (Btgf 
tíonuM Ninicaá) cayli post Jouaszowy i Wielkanoc. U Keuaudoťa Q. c 
p. 620) zad vykázané: nígilje przed áwi^tem é, Jana Ctirzcicieta ) dn- 
ktorowie greccy, a ei a uestorjau a%: Djodor z Tarsu, Teodor z ííajfl- 
westy i Neatorjnsz.— 9. Liturgja rzymslta czyli «. Piotr,,, prtez tep 
kii%£icia Apostolów nstauowiona, a przez jcgo nastgpcúw uzupelniona 
Kajdawniej&ze wzory tej liturgji mauiy tv sakrauieatarzocb (ob.) Pa|ic 
iÓTf énigtycb: Leona, Gelaiogo i Ijírzegorza. W tych to sakrauicitti' 
rzacli, a przytiajniniej w ostatuim, raainy juž L. naaz^ prawie doslon 
jak dzi^j, co do porz^dku, cbo6 od owego czasu dodáno mazy Dovjch 
Biemaio i zmíaay pomniejaze niektóre zaazly. W tym np. egzemplum, 
który Gig za aajorygiualniejszy nwaSa, a ktúry wydat Moratori w svú- 
jém LiUirgia Romana reíus, na wstepie rulryka pokazuje cz^i Mw^ 
Intrait, PreEacja, Kanón, Pater noster z embolizmeui (ob.) i Agnus IW. 
Dalej idf formáty na pewne dni i poszczególne okoliczaoáci, laciyn^ 
od vigUji Botego Narodzenia. W ogóle každá msza ma koUektg, soprt* 
ta i post-comtnunio; na koúcn Enpplemout, z íticIu modlitnami i prebc;)^ 
mi, o którycb níycia nic penuego powiedzieó nie moina. Prócz modlA* 
inszalnycb, je>t tam jcazcze niemato benedykcji, egzorcyzmůw, m»djítf 
etc Trzeba pamígtaf i o tóiti, že staroíytuc sakramentarza nie nuijl 
w sobie wszystkiego, co sig wc Mszy odmawia, jeno to tylko, co odiufríi 
kaplan, bo dla aasysty byly antyfonarzo, lokcjonarze, owaageljarie i L p. 
iiturgiczne ksi^gi (ob. ten art.). Kaída z tych ksi^g zwala bÍ^ Ulur 
miítalit, bo do Mszy potrzebua. Potéin, gdy uznáno potrzeh^ •l%ote' 
nia ich w jedag, zwlaszcza ku wygodzte kaptauúw odprawnJ4cyoli ba 
asBys^, tg kai£gg zbiorow) nazwauo Miiiak plenuriam, a potijm po pea- 



Utnrgji. 259 

sta MisMUy MsztI (ob.). Latwo 8i§ domyálié, že przy takich redakcjadi 
UQgi zbiorowej, choč 8i§ trzymano w zasadzie rytu gregoijaúskiego, 
powstato jednak wiele warjantów, które nast^nie Rzjmowi wypad]:o po- 
prttwiač i nawróció je do dawnej liturgji rzymskiej, pefaiej prostoty 
i powagi. W artykniach Sakramentarz i Jňszsl pokaze síq to, že dzi- 
-slejsza L. rzymska jest ta sama w gmncie, któr% zostawil Piotr ówiQty, 
« ta znów widocznie ma takiež cz§áci skladowe, jak L. á. Jakoba, lub 
inne irschodnie. — 10. Liturgja ambrozjanaka czyli medjolaňěha. 
Wedle nczonych wywodów Yisconti^ego {De ritíbus Missae 1. 2), obri%- 
dek medjolaňski ma byé 8pnácizn§ po á. Barnabie Apoštole, pomnoženy 
pnez á. Mirokleta, a nznpeíniony przez š. Ambrožego. Co w nim na- 
prawdQ z ustawy á. Ambrožego, a co innych arcybisknpów, trndno do- 
Uadnie odróžnié. Dosyé že w gfównych cz§šciach L. medjolaĎska jest 
nymskil i róžnice s^ drobné. Tak np. po Canflteor i absolucji id§ wer- 
sety nieco róžne jak n nas. Po introicie mówi si^ Dominuš vobiseum^ 
a potem hymn Gloria^ dalej trzy Kyrie ele^aon (ob.).' Wiele mszy ma 
po dwie lekcje: jedna ze Starego, dmga z Nowego Test. Modlitwy na 
•ofértOTjnm inne jak w rzymskim mszale. Credo mówi síq dopiero po 
cfertoijum. W poczcie ^wi^tych w Kanonie s^ i áwiQci djecezalni. 
Báee quatíescumque^ po siowach konsekracji, jest zparafrazowane; modli- 
twa koúcowa Kanonn Fer quem haec etc. jest dwakroó dhížsza. 2^ama- 
Aie hostji ma miejsce przed Paier noster z w^aáciw^ formnl^; Agnua Dei 
tj^o we Mszach zásobných. Droga modlitwa przed Kommunj§ i dmga 
formula Kommonji róžne, nakoniec i w tém, co si§ odmawia po Kom- 
mnidi, s% pewne róžnice. Medjolaňczycy bardzo s% przywi^zani do swo- 
|ego lytn. Juž Karol W. i Adrjan I chcieli ich do catkiem rzymskich 
-obrz§dów nawróeió, ale napróžno. R. 1060 kusil 8i§ o tož Mikotaj II 
przez i. Piotra Damiana, m§ža wielkiej cnoty i energji, lecz ten takže 
aie byl szcz^áliwszym. R. 1440 Engenjusz IV chcial to zrobió przez 
kardynata Branda de Gastiglione, lecz takže daremnie. Až r. 1497 Ale- 
ksander YI nzna) ten ryt i i -upowažni}, co i á. Pius Y, przy poprawio 
aianhi rzymskiego (1570 r.), uprawomocni}. Nawet á. Karol Boromensz 
lile awažat za niestosowne obstawaó za tym obrz^dkiem, jak widzimy 
s Jego lista (12 Listop. 1678 r.), pisanego do protonotarjnsza ajmstol- 
Ékiego Speciano. Obrz^dek ten, raówil áwi§ty gdzieindziej, nie jest tylko 
nedjola^kim, ale rzymskim i apostolskim, na mocy upowažnienia i ca- 
twierdzenia.— II. Liturgja gooka, zwana potem mozarabskq i hias- 
paňskq. Jedni, jak Le Bmn, Jan Pinins w swoim traktacie LHurgia 
wUiqua Iliapanica (Acta Sanct. Julii,* YI i), utrzymuj^, že Hiszpanja 
aawróeona przez m^žów, przez StolicQ Apost. wyslanydí, przez pierwsze 
tttery wieki miala liturgj§ rzymsk^, že dopiero w V w. barbarzyúsqr 
gótoirie ze i^rschodu wnieáli do niej L. grecki^ jak%á, zk^ powstato 
Bnkseaiiie liturgji. Š. Leander, bp sewilski, i á. Izydor, jego brat i na- 
Rwca, starali síq j% poprawié, a na synodzie toletaňskim lY (688 r.) 
mayittkie koécioly Hiszpanji i Gallji narboneňskiej tQ poprawion^ litur- 
Ůi Pi^^fy* Drodzy, jak Lesley, ntrzymuj§ przeciwnie, že Hiszpanja 
od pocz%tkii miala obrz%dek wschodni, že ten wlaánie i gotom síq spo- 
lobat. Góžkolwiekb^dž, L. ta od gotów, nazwana gochq^ a w YIII w. 
mozarahěkq^ gdy Hiszpanja zaleli arabowie, pomi§dzy którymi chrzeácjanie 
^ zmieszani (mixH arabibuiZLmietarabeaj mozarabes). Wiele bíq bl(- 




I 



I 
I 



LJturgJa. 

ídw do niej wkradlo, gdy Feliks z Urgeln i Elipuiďtú, 
w Vlil w. z niej bíedj swojo popieroJi. W w. XI Aleksanďer 11, Grifr 
gorz Vni i Urban U, przy pomocy panuj^cych, itarali si§ ten obn^dck 
zamienió na rzymski. Ala gdy synod toletaúski 108S r. wydi^ ziioffi|Ct 
go DBtavíg, powEtala silná oppozycja, i až przez próbg pojedynku, n po- 
tem oguia, przyszto rozstrzygaé tg sprawfl. Dwie próby wypadly n& k* 
Tzjií obrz^dku mozarabskiego, lecz Alfona VI, obrawszy poáredni) drog^ 
koza) obie liturgje, rzymsk^ i mozarabsk^ w Ewojém paůatwie za^omč 
Jedné vigc koécioty odprawialy po rzytuEku, inne po mozarabsltu. it 
naresícÍG ryt mozarabski calkiem upadL K. )SO0 kardynat Ximoui, 
ohc^c pami^tkg litargji niozarabskiej zachowač, wydrukowat mazat i bifr 
wjarz nowe mozarabskie, z malemi poprankami; ustanowil i upoes^ 
fundacjg 13 kapelonóvr przy kaplicy ad Corpus diriui w katodrze tol^ 
taáakiej i w & czy G parafjach, obowi^zanych odmawiač godziuy kaao- 
niczne i Mszg é. odprawiaó wedle tego obrz^dku. Juljuaz II wydal dwie 
bulle, zatwierdasjftce t§ instytucjg. Tym spoaobem do dziS L- mozanb- 
Bka przetrwafa. Jej porz^dek znajdziemy u kard. Bojiy, u Martiitťft 
i Le Bruna. Zaczyna sig ona przcz Introibo, potem idzie Introit, Oh- 
lia (które eig nie zawaze mówi), KoUekta dnia, Proroctwo, t. j. Idt^i 
ze Starego Test., Psalm (podobny do naszego Gradnatu), Epištola i E«a&- 
gojja; przygotowanie do ofertorjom i samo ofertorjQin, które jednak oto 
jest jeszcze ntašciwéra ofíarowaniem, a na którém v starožytnoSci i k*- 
tecliumeni znajdowaé aig mogli. Dalej maza nicrnych w takim |kk 
rz^dku: modlitwa zwana msrq (misaa), wedle czasa i éwi%t zmieniii; 
druga modlitwa, b^dqca kommemoracj^ éwigtych i za niernych zmarlych; 
modlitwa zwann f\oBt-nomÍna% modlitwa ad pacem z pocatnukíem pokojo; 
prefacja pod imieniem illatio, koúcz^ca síq trísE^ionem, modlitva foU 
tanciiis; konsekracja i podnieaienie, a w czasíe podniesienia Pon pňdit... 
t, j. modUtwa podobna naazej, koáGz%cej kanón; sklad wiarj', tamaiut 
hostji na O czgáci, z którycb každá ma nazw^ od tajenmic wiary (ob. 
tej £ac. III 2 7 7); memento žyjqcycb, zwilaszcza asaystuj^cych; Patera^ 
tter; zaDtiTzenie 9 partykut we krwi najáwi^tazej; blogoslawieaie lado; 
komroonja ze ípiewem i modlitwami; dzi^kczynienie, oznajmienie koiet 
liturgji i uioczysto bíogosíawieaio w te stowa: In unitate Sanclt ^wAu 
lenedicat vos Pater eC Filiua. Arien. — 12. Lílurgja galliltaiiSkfl, ták na- 
zwana, Ic w Gallji jesze przed Pepinem i Karolem W. juž byla w oly- 
cin. Przypisuji) jej úklad po cz^ci é. llilareran, bpowi piktawskieoui 
(ok. r. 367), ale naprawdg wiete jej warjantów wielu i redaktorůw d»- 
myálad síq káže. Noai ona na sobie cechy wi^cej wacliodnie, i luudň*: 
gdyž i pierwai biakupi Gallji; éi. Potyn, Ireneusz, Tro6m, Satorain, sUa- 
tqd przyszli. Fepiu i Karol W. nie radzi terna zamieazania i niojedoo- 
stihli oáci, oakazywali duchowieústwu przyj^č aakramentarz GrzogorM; 
a Karol Lysý, w liício do kléru w Rawcnuio, tak piazc: ,A2 do czuAii 
prapradziada naszego Plpina, koácioly gallikaůskie inaczcj odpnwiaJy 
naboíeňstwa jak w Rzymie Inb Medjolanie, jakeámy widzielí i ilymli 
od tycb, którzy przyszedh^y do naa z koSciota toletaiiekicgo, odpnwialt 
1 swoira obrz^dkiera Slazg á. 'Widzielišmy te2 Maze áwígli í. Ja- 
kuba, odpraw o wan^ po jcrozolimaku, i á. Bazylego — po grecku, sle mikik- 
' 2ujemy odprawiaů po rzymskn." Od owycb to czaaún L. gallikaásks 
upadla, a rzymaka wprowadzona; jednakíe tu i owdzie up6r zatr^vuU 




Liturgja.— LitorgiezM ksif gí. 261 

€0 Z dawnej, a nieáwiadomoáč za czasem dodala co nowego, tak, iž za 
■obora trydenckiego byio we Francji prawie tyle litargji, ile cýeceiji, 
choč wszQdzie istota rzeczy byla zachowaii%. Ustawa trydencka zniot^ 
te rótnice; niedhigo jednak znalefli si^ znown niewczeáni korrektorowie, 
• jak np. Harlay (ob. tej Enc. YII 85 in.), i znowu L. rzymsk^ skatono. 
Tak dowodz§ jedni; drndzy przeci?naie, powiadaj%, že L. w OaUji 
w pierwszych oémiH wiekach Koáciola byla rzymsk%, že tylko dodatki 
i oniany nieáwiadomoáci potem 8i§ wkradty, že, na proáby Stefana Pa« 
pieia, Karol W. i jego nast^pcy klér swego krajů zawrócili do dawn^ 
jrmktyki czysto rzymskiej, že ta doáó dhigo, Inbo nie bez skaženia, prze- 
trwata. Dopiero w XVIII w. bpi, kierowani duchem jansenistowskim 
aiecliQei ku Rzymowi i stronnictwa dworskiego, zaczQli j^ opuszczaó, 
a knó sobie nowe liturgje, niezawsze wolne od b}§dów. W naszych jul 
csasach lepiej to zroznmiano i koécioly řrancnzkie, z malým ňader wy- 
J%ikíem, wrócily do liturgji czystej rzymskiej. Gf. Przegl. katol. z ř. 
186a p. 609 art. Liturgja gaUikaňska w pierwszych oámiu wiekach Ko- 
-šciobi, i cytowane tam dzielo La lAturgia Gallicana, nel primi aecoU 
Mla Chieaa etc. O powrocie ostatním wieln djecezji francuzkich do L. 
nymskiej obacz szczególowe dokumenty w Noeťa, Instructions sur la litur- 
•gie, Paris 18(S1 t. l Betour a la Liturgie Eomaine; OuiUois Wyklad... 
-iriary katoiickiej, Wilno 1864, IV 19.. Ouéranger w tém szczególne po- 
ložyl zaslugi (ob. tej £nc. YI 563). Badacze i obroňcy starožytnoáci 
L. gallikaňskiej opierali swoje wywody na nast^puj^cych zachowanych 
.pomnikach: Miaaale Oothicum nazwany przez Mabillona GothicthOaUiea' 
num; Miasale GaUicanum vetus, Misaale Francorum i Siicrameniarivm 
,CřaUicanum. Za autentyczny tež i bardzo wažny zabytek maj% oni Wy- 
'itíad mszy gallikaňskiej w dwóch lištách, przypisywany é. Germanowi 
Xbpowi paryzkiemu od r. 555), i Lekcjonarz gallikaňski (ób. wyžej p. 59). 
Wlaánie z tych samých žródel, z których Mabillon i Le Brun, wielbi- 
.€iele liturgji gallikaúskiej, popierali jej utrzymanie, autor wioskiego 
dsiela, któreámy wyžej zacytowali, kaplan rzymski, konsultor kongrega- 
.^i obrz^ów, obala ich mniemania i najoczywiáciej przekonywa, že da- 
wna GaUja miala L. rzymsk%, w podrz§dnych tylko szczególach róžn^. — 
'13. Inne liturgje. Oprócz tych wschodnich i zachodnich liturgji, byly 
.Jesacze i inne: a) Liturgja maronicka. Mszal maronitów w JQzykn 
éhaldejsko-syryjskim, drukowany w Rzymie 1592 i ]594r., ma'i4 litur- 
gii, pod tytulami: áá. Xysta Papieža, Jana Ghryzostoma, Jana Ewangeli- 
aty, Piotra Apoštola, 12 Apostolów, Djonizego, Gyrylla, Mateusza, Ja- 
koba, Marka etc. Wszystkie, prócz jednej masz u Renaudoťa, 1. c. t. 3. 
b) lÁUrgia Afričana^ Hihemica^ Dionyeiana^ AquHejensis, Hlgrica^ Trevt* 
rdHJÚ, Bobienais etc. c) Liczne tež zákony maj% swoje liturgje, od Sto- 
lioj Apost. uznané, ale w gruncie s) to tylko odmiany niewieUde t^ 
.aamej L. rzymskiej, bo glówne cz^áci wsz^dzie jednakie. Gf. Bouviet^ 
' lastítnt. Theolog., Paris 1856,111 188.. art. De diveraia LiturgOi-, Noei 
L c. I i; OuiUoia 1. c. p. l..; ks. Korczyňaki w Przyjacielu chrzeácjaá- . 
dďej prawdy. Obacz i^t artt. Liturgiczne ksi^gi, Liturgiczne prawo, 
Muat i t. p. X. S. J. 

Lítorgiozne ksi^gi s) te, które obejmuj% w sobie prawictta i for- 
/omljr czci Božej zewngtrznej. Glównie i wlaéciwie takiemi ksi^gami 8%: 
ijiizai (ob.)) Brewjarz (ob. Godziny kanoniczne), Rytual (ob. Agenda), 




268 LHargiozne ksini- 

Pont^kai (ob.) i Cerewun^al bUkupáw (ob.). Sf Jeasesa i 
Martyrologium (ob.), Caeremoniale Papalo dla Papiežów tfikOf; 
loé kfli^gi liturgiczAO byly jesxcie: Sákramentarzo (ob.), 
rzqdki rzjfmikio (ob. Ore^ roííhonué)^ KoUehtarze^ 
Ewangeljaržč (ob.), Graduafy (ob.), Antyfonarze (ob.) i 
tej Enc Yn :>82). S% i jeszcze inne, poniek^d takže litnrgime^ 1 
8% tylko wyci^gami z k8i%g litorgicznych, jak DiumalA (ob.), aiV J 
q/(ma^ (ob.), i^o^rz, OÍ'tou*arz, Processjonaly^ Paufanafy i t. p. 1 
foioty wBchodnio maj% innych nazw liturgiczne ksi^gL l^pAtm (ng 
ordo), w której si^ znajdnje msza á. na cáty rok, odpowiada tniWÉÍ 
mn Ordmartum; Oktoechoi^ nasz Hymnarz; ParakletíkoHy e lékcjaiá 
msz^ i pealmodj^, z modiami Btosowuemi do dnia. Byt tet lU^ 
Aposíolon^ na lekcje nowego zákonu; Anagnoates^ na lekeje Starqgo 
stamenta; Menaion^ w 12 rozdziatach, na každý iniesi%c, z 
(godzLDAmi kanonicznemi), mszami, troparjami, i synaxaijami; 
(Troparion) zawicra w sobic wybraúszc kanóny, które síq ápiew^f 
lekcji w ksztalcie antyfon; a Synaxarz (Synaxarion) zawiera dzieja ái 
tych mQCzenników i wyznawców, takže do czytania na Mazy M| 
Eucholoffion^ nasz Rytual (ob. tej £nc. V 94), i wiele innych mn kJm f A f [ 
Gzy w najpierwszycli wiekach Kosciola litargje byly pisane, CMf mA 
o to spor mi^dzy uczonymi (ob. ¥ryžej p. 256); ale to pewna,' te b4F- 
powstaly ksiQgi liturgiczne, byly najtroskliwioj przechowywane, tak, li 
za calosó ich nio wahano síq ložyó žycia samego. Dzialo 8Í9 to j«É di 
ukrywania éwi§toáci przed poganami, juž dla zachowania caloáci muM 
przed napaóci^ nowatorów. W wiekach árednich zdobiono je iteCHi- 
i perlami, zwlaszcza Ewangeijarze. Porz%dek rzymski II káže B w 
geljarz nieáé na welonie do pocalowania, a Porz^dek YI kaie t^ krigR 
odprowadzaó turyferarzowi i siedmiu akolitom ze áwiecami. KtadiJaie 
j% na oltarzu lub na wzniesieniu {S. August, De civit. Dei L 10), a na f^ 
borach i w miejscach posiedzeú s^dowych ležala ona w érodku, na menriai 
Wedle wyraženia YIII soboru powszechnego, czczono J4, jakby ohni 
Zbawiciela. Wiktor III, który byl przedtém opatem w Monte-CaitaMi 
poslal dla tamtejszego koéciola ewangeijarze, epistolarze i sakramenta^ 
rze, ozdobné w srebro i zloto. Dnžo jest jeszcze po bibljotekaok wio- 
rów bogatej niegdyé oprawy k8i%g liturgicznych. Manuskryptyc dawne 
tych ksi^g áwi§tych bywaly zazwyczaj ňader pracowide pisane, a pdhi 
przepysznych omamentacji. Dziwi si§ Pascal (Origme de la ZAtMrgk 
catholiquo\ že dziá podobné przyklady rzadkie, chociaž žyjemy w iriekl 
post^pów i zbytku; tém bardziej i to dziwič može, £e ksi^gi te (wedli 
wyraženia Bossueta) s% glównym skladem podania. Na wide wieióv 
pierwej, powiedzial Augustyn é., že „wiara Koiciola znajduje síq w Ji|t 
modlitwacb," i Papiež Celestyn á., „že prawo modlenia síq stanowi prtr 
wo wiary* (Legem credendi lex siatuit supplivandi). Do biskupe w to, Jaké 
depozytarjuszów i s§dzi6w w rzeczach wiary, naležy pilnowaé, ažeby litm^ 
giczne ksÍQgi byly prawnie przedrukowywane (ob. w tej mierze konsty- 
tucje Klemensa YIII i Urbana YIII, na pocz%tku.wo mszalach i brei^ar 
rzach), jak niemnioj, ažeby tylko takiemi postugiwano síq w ich koMo- 
lach, i to z nalcžytóni ich poszanowaniem. Cf. Quilloiz^ YVyktad hMo- 
vyczny, dogmatyczny, moralny, liturgiczny i kanoniczny wiary katoUcklej, 



Liturgiczne ksi^gi.— Liturgiczne prawo. 262 

HSfaio 1864, IV 89; Noely Instractions sar la liturgie, Patis 1861 

\lt i 88. X. S. J. 

Liturgiczne prawOi Juě Uůurgicum. Jakim porz^dkieBii P. Je- 
nstanowU Najéw. Sakrament i roidzielit pierw8z% koDUnanj^, czy-' 

w Piámie á.; csytamy tež i to, že Apo8t<^om dat wladzQ powtarzBf 
t^ najáwi^tszej ofiarj. To cx^ie na pamiqtkf tncjf. To tež Apo^ 
fliolavle po Wniebowst^pienin Paúskiém, zo8ti^§c przez lat kilka v Je- 
xwdlimie rázem (Euseb.j Hist. EceL L 5 o. 18), odprawiali ráMm litnr* 
gf9 cajli shižbQ Bož%. Rzecz oczjrwista, že w odprawianiu jej naálado- 
mli Mistrza i Pana, wi§c zachowali wszystko, co byio glównego przj 
Wieczerzy Paúskiej (ob. wyž^ p. 255). Shisznie wíqc utrzymywaó mo- 
k, ža liturgja jerozolimska jest nkladem ^žby Božej, na wzór Mistnai 
sz Apostofów, na mocy danego im przezeň prawa, zaprowadzonynu 
Bocdiodz^c 8ÍQ po áwiecie na przepowiadanie Ewange^i é., roznieáli 
■- 80b^ t§ formnÍQ, snaé jednostajn% w pocz^tku, gdy wszystkie litargjo^ 
jakie nas doszly, tak doskcnalc maj% pedobieňstwo. We ws^stkich te 
flUDe cz^ci glówne: czytanie Pisma á., ofíarowanie darów, prefacja czyli 
Qchortaqa, Sanctua^ modlitwa za žyj%cych i nmarlych, koosekracja doko^ 
Mna 8)owy P. JezusoTremi, adoracja i tamanie hoetji, pocahmek pokojti, 
ttodlitwa Paúska, kommm^*a, dzi^kczynienie, blogoshiwienie obecnydí 
pnez odprawnj^cego. Róžnica tylko w rzeczach przydatkowych, co )a* 
Iwo utt 8ÍQ wyuiunaczyc przez konieczuoBČ, w jakiej Apostoiowie cz^ 
8tokroó znajdowali si§, zastosowaoia tego rodzajn nstanowieň do sUoib- 
BOtfci i obyczajów kngowych, do ducha i zwyczign narodów, aby t^ po* 
wolnoáci^ nlatwió krzewienie 8i§ Ewangelji. Wszakže i dziá w Chinách 
odpiBWia si§ Msz% á. z nakryt^ g^ow^, albowiem odkrycie glowy n chiů- 
eiyków jest znakLem shaňbienia, a kolor czamy n niďi odáwiětny, jak 
v nas bialy. Pilnowano tylko i przestrzegano, ažeby w czém sfi^szowania 
nle by)o. Powag% prywatnq tež žadnej zmiany w niej robió nie dopa-^ 
Bcsano. Skaženia, zaprowadzane w ksiQgach litnrgicznych przez gnosty^ 
kfrw, adamitów, pepnzjan, zaraz gromiono. Powstano wnet na Ne8torjn« 
WBk sa wymyélenie mszy now^ (cf. Leontíua Byzantinua 1. 3); donatyácir 
ehc^ katolików w obec Indn omierzió, wymyálili na nich kalnmnj^, jtr^ 
koby ci obrz§dy mszy zmienili (cf. OptaU Milevit, 1. 3). Dia tej przy^ 
esyny, ježeli która liturgja wjakiém miejscu zaprowadzon% zostala, nia^ 
latwo j§ na dmg^ zamienié, ponie?7až miejscowy koációl zawsze przy 
inerwszej obstaje, czego mamy wiele przykiadów n historji koácielne| 
(ob. wyžej p. 259 i 260). Falszywém przeto jest zdanie tych, którzy 
iitRymiij%, jakoby w pierwszych wiekach každý biskup czeáó Bož^ i litur- 
gie pocttug swego upodobania urz^dza}. To tylko prawda, že do w. V 
wladzQ prawodawcz^ w przydatkach litnrgijnych mia2 každý biskup 
w swoim koéciele, i že sig to praktykowalo z woli biskupów, za radf 
i ^god^ klem. Od w. Y dla jednostnoáci m%drze t§ wladz^ przeniesiono 
na metropolitów. Juž przed w. VIII Papieže zach^cali wszystkie zacho- 
dnie koécioly do trzymania síq litnrgji rzymskiej; prawo jednak dodawania 
caegoá, poprawiania, zmieniania rzeczy mniej wažnych, zoetalo jeszcae 
prsy bisknpach i synodách prowincjonalnych. Grzegorz YU staral si^ 
o to i, dzi§ki tym staraniom, od jego czasów powszechnie na Zachodzio 
weszla liturgja rzymska. Owo jednakže prawo biskupów i synodów ro» 
bienia przydatków i zmian mniejszej wagi, zwyczaje i nawyknienia mi^* 




Ltturgtczns prawo.— LilurgJIca i LiturgiscI. 



I 

I 
I 

^L matyc 



scowe, TOgfůy p^^wsUj^cych zakonów aamnoíyly v forraic czci tewa^ 
trzaej tyle zmiiin i dodatków, bardzo cz^sto aioatetj! z tak m&lym gbs- 
kiem, jak i krytyk^, že aig juž wydawalo tyle odmieunych litmgii, Ue 
c(jecezji i zakonón- Sobor trj-dencki i&frosowal sig podobném poloíe- 
niera. I aby nczyaič zadojií stusznyni, docliodz^cyni go zewszqd zatata- 
niom, wyznaczy) kommissJQ, która miata naprawič i sprostowaé )eá^ 
litm-giczuc i przyprowadzió je do jednostajnoáci. Wszelako sobor mi^ 
si§ jož rOEJecbač i nie mógt roztrz^saé pracy swoich delegatáw: sotíir 
ffiúno to Pinaoiri IV, który niedlugo umarl. Jego nastgpca i. Piu V 
gortivrie poparl tg vražný rgformg i zyskat chnatg v dokonanin jej: bttUl 
tluoď a nobia (i 568 r.) oznajmit íwiatn katolickiemn, íe odl^ mUí 
powinaa ta niezlíczoDa rozmaitoáč n sabožcúatwach, na ktůrii JAgo pO- 
przednicy patrzyli z aajwi^kszym Fmutkiem. Zrobiono w niej lylko i^ 
j^tki dla nprawniouych jož przedtém obrz^dkáw przez Stoticg AposUt 
Bk), albo tycb, ktúre dla 200 lat danaoíci, przejczaae, dadz^ si^ nittfr 
wuič. Wszelako tym i owym, przy zacbowaniu jcdnomy^lnoáci, wolw> 
zaaiechač i obrz%dku dawuicj uponaínionego i praktyki przetldwostid^ 
tniej, a obrač sobie calkiem liturgjg rzymsk^. T% tel bnll^, moc% B*^ 
jej pdnej wladzy, odj%t Ojcíec i. na zawaze wszelkie prawo biskapea, 
synodom, pratatom zákonným i t. p. robtcnía dodatkóir i zmiao, choď? 
najnmíejazycb, w ksifigach litnrgiczuycb. Syketua V, z powodu mog%c;d 
nyniknqé w%tp)iwo£ci w liturgice, ustanowit do rozstrzygaaia icb osobsr 
trybunat koagregacji Swi^tycb obrz^dóir (ob. tej Enc. XI lo), lstí»t% 
zárazem jest obowi^zkiem czunaó i zapobiegaf, aíeby nikt ksi^ lito* 
giczDycb nie kazí). Grzeszne wigc bylo postQponanie pratatóv frlfr 
cuzkich, którzy pod róínemi pozorami, jnž po oncj buUi piusowej i po 
ZAprowadzeniu litui'gji czysto rzymskiej, robili w niej zmiaay lah kutí 
Jtowe Hturgje dla swoicb koáciolów, a íwi^cie zrobili ci, co znowA do 
rzymskiej roztropnie wrócíli. Albowiem od onycli czasów pravrodmK) 
w sprawacb iiturgiczuych jest tylko Fapie2 i trybunaty przezeú kn ton 
ustanonione. Co do dai ^wi^tecznycb, prawo litiirgiczDe stasonienift \A 
i znoszenia, lubo kiedyá takíe bytů w mocy bisknpów, bez porozumientt 
si§ oBobnego ze Stolic% é., od bulli Urbana VIII Universa... (t64S rj 
jal im catkiem odjgte. O wpronadzaniu do kalendarza djccezaluego 
nowych Swiqt i officjów, t. j. Mszj- i pacierzy kaplaúsktcb, ob. tcj Edo. 
IX S63. Co sif tyczy KoSciola katolickiego wschodnicb obn^dkóii, 
takie juZ oddawaa odjgta biskupom tycb obrz^dków wtadza prawodawctt 
w rzeczach liturgic:íiiyGb, a zarezerwonana Stolicy £wit;tej. Konstytucjk 
BenedyktaXIVZ/fiitiiniiabiui, iinnetegoí Papiela, nykaznjq reformy Uti» 
gji wachodnicb, staraniem Stolicy Apostolskiej dokonaný, i przypomiiU^ 
obowi^zki zaclionania jej ne wszystkiém. Cf. fiouix, Trnctattis ile jv« 
Jitnrgico. A". 5'. /. 

Liturgika i liturgišci. Liturgika, przedmiotowo wzi^ta, ina iaSůt 
Bame zaaczeme jak liturgja (ob. wyžej p. 264); podmiotowo zoé jest to 
umiejetny wyktad zewngtrznej czci BoZej (ob. tej £ac. III 659), « jftk 
ta, czci Boíej cbrzeácjaáskicj. Bóíni sig nigc od prostego i ladowego 
wyktadu naboíeňstna tém, 2e nycbodz^c z pewuyCb zasaď, prsedsUwíA 
wyjaánta zbiór wszyatkich cze^oi Ekt.idojvycb liturgji, w sposób Sf^ttt- 
matyczny, z pogl^dcm oa uie historycznym, dogmatyczuym, s^cramental- 
&ym, syinboliczayin i estetycznyra. Róžni si; od arcbeologji Gbneé«}aA> 



LíturgikA i Utor§íéoi. 266 

aldej (ob. tej Enc. I 866) tém Enown, že archeologja ma n^ wsgl^diie 
pnedewszyBtkiém strong historycnui dawnych form koltu. Nauka litur- 
giki dzieli 8ie na dwie cBQéci: ogólii% i SECzególow^. Ogóloa ma ca 
pnedmiot ogólne lasady liturgjr zajmuje bíq myál), celém, potrzeb%, 
nátury, fonn§ czci Boiej. SzczegMowa traktuje o pobudkach, formách, 
i eeremoDjach tej czci, takich jak Msza á., sakramenta áá., benedykcje, 
kooaekracje, modlitwy, ápiew, muzyka koácielna, opowiadanie stowa Bo- 
tegOj užycie liturgiczne Bib^i, i o takich, które tym funkqjom towarzy- 
iz^ nie b^d^c ich cz^ci% iatotnv jak kl^kanie, žegnanie, koíciM (jako 
bodowla), architektura koácielna i t. p. Žródlami beipairedniem nauki 
litorgicznej s^ liturgiczne ksi^gi (ob.), upowatnione i zalecone do užycia 
dnchownym przez Koóciól; éró^mi poéredniemi b^: Pismo á., 8tarožytne 
litargje, pisma 00. áá., dekrety soborowe i synodálně, papiezkie bulle i brewja, 
praktyka Koáciola (prasis Ěcclesiae)^ a osobliwie tež dekrety á. kongre- 
gmcji obrzQdów. Umiejetnoóciami pomocniczemi 8%: dogmatyka, teolo- 
gja moralna, archeologja, histoija koábielna, estéty ka, z ówietnym orsza- 
kiem sztuk pi^knych, poo^i, muzyki, malarstwa, rzežbiarstwa i archi- 
tdctury. . Liturgiky katolidc§ zajmowano bíq wiele po wszystkie czasy 
Koáciota. Juž w Ojcach éá., jak ó. Klemensie rzymskim, é. Ignacym, á. 
Jastynie, á. Ireneuszu, Klemensie aleksandryjskim, Tertuljanie, á. Qypija- 
nie, á. Bazylim, á. Grzegorzn nysseáskim, á. Grzegorzu naqanzeňďdm, 
á. Ohryzostomie, á. Léonie W., á. Augustynie, á. Orzegorzu W. i in. 
mijdujemy wiele wybomych nauk i uwag nad róžnemi czQÍciami kultu, 
ale to najczQŠciej sumarycznie i bez przeprowadzenia naukowego. W wie- 
kach árednich w tlumaczeniu znaczeá mistycznych obrz^ów áwi^tych 
sanadto znajdowano upodobanie, czém znowu ostatních trzech wieków 
budz^cy bíq protestancki racjonalizm zanadto pomiatal, a zt%d i u kato- 
líków liturgika poniek^ poszla w zapomnienie. Dopiero w niedawnynD 
Gsasie wzi^to bíq znowu do niej z zamďowaniem (osobliwie we Francji), 
wykazi4%c, jak w niej síq wyraža teologja, dogmatyka moralna i symbo- 
lika. Nazwano j^ teologj), a teologja w napigkniejszej formie. Jezuita 
Aievedo wyrzekl, že liturgika dawniejsz^ jest nauk% jak dogmatyczna 
i moralna, bo te w ukíadach umieJQtynych powstawaly póžniej, gdy litur-' 
gika rázem z liturgjr, a wíqc w samých pocz^tkach rodz%cego síq Ko- 
éciola (cf. Bouvry^ Ěxposit. rubricar., Parisiis ie57t. Ip. lOi n«). 
Legem credendi lea statuit suppUcandi powiedzial ó. Gelestyn. Mniej za- 
pewne wažny powód do zamiiowania jej, ale szlachetny i z usposobie- 
niem hidzkiém zgodny, jest ten, že liturgika jest nauki| prawdziwie pi§- 
knv .Jest ona sama áwi^t%, bosk% poezj) (mówi Noel), z któr^ sig ža- 
diuj nie równaé. Najszlachetniejsza w swoim pocz^tku, w swych árod- 
kach i celu, przyszta z nieba, unosi si^ ku niebu i nas za sob§ poci^ga. 
Wprowadza w czyn wszystko, co nátura ma mgpigkniejszego, co situka 
moie utworzyč najwdziQCzniejsz^go i najwspanialszego. Ma ona gmachy 
wapaniale, których budowniczowie, zdaje sig, mieli talent zdolny uducho- 
wnié materjf, ažeby j§ zwróció do pierwotnego stanu na shižbQ Bot%, 
a które možnaby nazwaó epopej) z kamiěnL Zažywa ona wazystkiego, 
eo nigcelniejsze: bisior Iniany najcieúszy, z koronkami drogieini, pokrýwa 
oltarze; jedwab* bogatych materji, bramowanych i^tem, staiiowi toBtf 
koicielnych mitdstrów; malowidla i pos^, arcydzieta sztuki, nacatynia 
dote i irebme, pracowicie rzeibione, kwiaty pachn%ce, wonne kadzidto; 



r 




I 



266 Liturgika i Liturgiáci. 

nsktmiec wszyrtkje tvory, chléb, wfno, woda, olin, bafsun, ( 
i ciemnoíd, glos Indzki i džvrigk orgamt tn slg nbiegajq na cb1n^Q 
i dzifkj Pana Zastfpów.* Cf. teS Jesus Chn/atui Venilloťa p. 496 i 499. 
To te4, ježeli kaida umi^jítnoié idrie to namiftnoič, jak niówi^, llt«l^ffi&, 
kto w nJej zBfmaktraal, jako nmiejtitnoM tyle powaboa tém bardttej. 
PrzykiaiteBi Gawant. Ci, którzy jej oie zitaj%, dziwí^ Bif tqwdoboaíB 
zDaJ4cyvh w Eachowywanin drobiazgowych przepisóir, niepomnl, 1« to 
przťpisy drobné prawie i&vsr.e sq Bpadkiem po m^Eeimikach i áwigtTCb, 
a naleí^ do služby Boga ifielkiego. Zajmonano bí^ 1114. jako sig reeklo, 
od mmych pierwiastkůw Kodciota, lecz prače okoto tego przedmiotn byty 
róžnorodfie. Jedni, w sposób dostupný wykladali w o^óle ozaaki csď 
Botej, albo tyiko aiektóre ze ání^tych obrz^dów cz^ftcf, kh značsenie 
i dncba; drudzy, zbíerali w jodng catoáů formnlarze litnrgiczne i objadni^ 
je. Rnbrycyéci wykíadali, jak kanonicznie czejó Bo2% epefniaí si^i po- 
vinno; bistoryoy wykaiywali pocz^tki i rozvini^cis si^ tej czci. Pierwnj, 
ktíirj aystematyczne napisal dzlcto. traktuj^co o najwaSnieJBzych c<^ 
ácÍBCh íitnrgji, byt í. Iiydor, arcybp aewilski (w. Vil), De divinit m> 
ecclesiaeticii ofidif, I. 2; ale dopiero nástupný wiek Vin ptoday jest 
w prače litnrgiczno. Wymieničby to z VIII i IX w- Atí-uin^i, Satana 
Maura, Witia/ryda Straiona, Jiemigjutta (Exposítio Missae); z XI «. 
nieco póíniejfizy Síicrulogtis (ob.) de ecclesiasticis observationibue; t XH 
W. RimoTJMi t Autnii, Odo t Ginttruy, lUidehert z Tvurs, Robtrt i DtMt^ 
Bvgo a S. Victore, Jan BeUtht z XIII w. Innooenty III, WUhebh Df 
rtmdut i iiuti. W naatgpnych wiekach na pelu litui^ki odznoczaii st^: 
Alívrt W., Jan a Lapide (ResohitoriiiiR dnbior. circa celebratiofiem 
nússar.), Gabrjtl Biet, Jati Coehlaeut, Jan Stefan Durandus (De ritib. 
eCclea. cath.), Bona, Martine i in. Liturgicy írednich wieków naiwl^Mj 
ftg zajmnj^ wysmkiwaniem znaczeú mistycmych, a o krytyk^ bishny- 
czn% mniej dbaj%. Od XVI w. pocz^to TrydawaiS staroíytne formulane 
i obja-ínienia krytyczne. Jako rnbrycyBtów przedniejszych od tej epoki 
wymíenimy: Gawartta, Heraďego, Lolmera, Cavalirri, Romsée. Pny 
Gavanta i Merati'e80 Theiaums 1. ritjnim. edyc. weneckiej 2 r. I7í9, 
n D97, samo wyliczenie dziel i anlorów, z kterých ci liturgky kony- 
ítali, zajmuje siedm kart foljatonych drobncgo dmku. V najnovBiyeli 
Gzssach nydano .mnťistno dzie) traktuj ^cych dost^pnio o czci Boíej K- 
wB§trznej, ale niewizystkie odeaaczaj^ eíq talentem i emdycj^ gmnlo- 
wnq. CoremoQJal bisknpi (1. i c. 5 n. S), okrom ksi^g liturgických, 
zaleca jeszcze mistrzom ceremouji mia<^ liturgistów: Innoccntego III Dt 
mgtteriit lHísBae^yí.Dar&aá&RatiiinaU Divmi)riimofÍoÍorufa,Ste{. DnrandaZ>( 
ríííÍMs €ccleiia*ticis, i róinych ínitych, tak dawnych jak nowszych, atel^, 
ieh studjujfc, nanczyli sig níetylko kierowaC iprawowaniem šwigtyďi 
obrE^ón ale tež nmieů wythiraaczyč, co i dla czego tak sig robi. Bywa na- 
wet, aa S.K.O. odsyía do litnrgików (mbrycystów) „consitiantnr riibri- 
cistne:" ich jednak zdania nie sq prawón, i o tyle dobře, o Ílo znscre- 
nle mbryk i my£l Koíciota wyjaáDiaj^, a wí^c i powaga ich jii£ mnlej- 
Bza juž wi^ksza, (cf. £í>uiiry, Exp ošit. mbricar,, Parisiis i857 t. Ip. ít); 
Z aajnonszych rubrycystów i ceremonjarzy nujzvi^žlcjszym a najjaiaieij- 
saym zariíem jest Iltrdu jego Sacrao litnrgiae praxis, I.ovanii i8;q r., 
jni raz pi%ty wydana, i Praxis PontiScalis, Lovanii 1873 r., poxosUnt 
na dhigo vzorem pisaniu dziet tego rodzajn. Z licznycb, odnosz^cych stft 



Uturgika i LitiirgUoi.-Utwa. 267 

ta píBÉnj zacytiijemj jeucie: Bmtůrima^ Die vorzttgliehsten Denkwttxdig- 
kiiten der durist-kstfio]. Kirche, Mainc 1891—88, t. 7 csiqící 16; 
Omératifer^a (ob. taj Enc. VI 568^ ^. X Sehmid^ Liturgik des ohnat- 
ksttiDliseheii BeMgion, Pásnu 1889, 8 wyd. 1840; Kdsamg^ Litorgisclie 
YoriflBingen, Bilingen i8iS; Staudeímaiěr^ Qeiat des (SiriBtenthiiiiis; Ei[h' 
pět^ AlterihiiiB, Urapnuig n. Bedentiing aller Geremonien (dla Bzerasej 
pahUcnurfci) w przeróbce Himwhena p. t. Die SchOnheit der kath. 
Kinhe. 2C, S» •/. 

Litwa, wlaádine Letnwa (ZťMtioiiia, lepiej w dawniejszych do« 

kvmeotsGh Lethovia, ozasem Ltíhovia^ Luihovia)^ kraj w pólnocno-wscho- 

dniej stronie Pohki, z pocz^tkn niewielki, bo tylko nad brzegami Nie- 

ntna i Wilji 8i§ rozei^gajfcy (dawne województwo Wileňskie i cz^ Tro- 

ekiego), do którego nalézala i Žmndž, zamieszkaly przez jeden ze szcze- 

pów lettoňskich, pokrewny z koronami (w Kuriandji), semigaliaini (w Se- 

■dgalQi), prosami (w Prusach wschodnioh), lotjBzami (w Inflantach). Li- 

twini w pólo:vfie XI w. podlegali w pewnym stopniu wladzy Jarostawa 

'Wlodzimierzowicza, w. ks. kijowskiego; lecz gdy Bná wojnami z jednej 

•tnmy od polowców, z dmgiej od polaków oslabion%, nast^pnie i przez 

Bongoíów podbit% zostala, litwini, przyszedlszy do pewnej paňstwowej 

organizacji, powoli nietylko síq z tej wiadzy otrz^Ii, ale nadto owla- 

IbiqIí s^siednie drobniejsze ksi^stwa mskie. W skutek podbojów RyngoUa 

(t 12il), Mendoga (1341—62), Lutuwera (1288—93), TFtte»e#a (1992 

•^1818), Gedymina (1815— -38), Olgerda (1841, f 1881), do wíaáciwej 

Lltwy i Žmndzi, któreámy dopiero co opisali, przybyty: Bia! orná (wo- 

jeiróditwo Polockie, Witebskie, Mácisiawskie i cz^áó Miúskiego), C z ar na 

Butf (wojew. Nowogrodzkie, druga cz§ió Trockiego, okolo Grodna, i líiá* 

ddego), Polesie (poindniowe strony województw: Miňskiego i Brzesko- 

Htemkiego) i in. Z calym tym swoim obszarem L. pot%czyla sie- z Polsky 

(itaa, a wiaádwie na sejmie w Horodle 14 1 8), zachowawszy swoje pra- 

wa i instytueje, swoich wielkich ksi^t, podlegi^^eych zyrierzchníej wla- 

fcjF królów polskich; póžniej (na sejmie wLublinie 1569) zlalasi^zni^ 

v Jeda^ polityczn^ caloéč, jako trzecia, po Malej i Wielkiej Polsce 

M|ca pTowin(^'a, wspólnie z ni^ obieraj%c królów, którzy zárazem sta> 

wali 8i§ wielkimi ksi%žgtami litewskimi, i YTspólne z ni^ losy až do j^ 

vpadkn (ob. Polska) dzielila. Pomimo chrzeócjaňskiego do kola s^edz- 

twa,— gdyž Polska w X, Rnsie w XI, Inflanty i Pmsy w XIII byly 

dnáeácjaňskiemi, — L. do koiica prawie XIV, a Žmndž jeszcze i w XV 

w. tarwaly w pogaňstwie. Zdawalo 8i§, £e jnž w pólowie XIII w. jak naj- 

yomytflniej rozpoczQte nawrócenie tych krajów b^dzie wzrastaó; tymcza- 

byto ono tylko chwilowém i upadlo z winy samychže apostolów — 

íów. W. ks. Mendog, zagrožony útraty panowania przez swych 

kroirnycli, leby sobie zyskaé pomoc ziJconu, oáwiadczyl síq z gotowoáci§ 

pr^j^ia ehrztn i rzeczywiácie go przyj%l (na wíosuq 1261 r.), z žon^, 

ideémi, calym dworem swoim i wielk% liczbi| možniejszych panów. Zaraz 

pwtém, za rad% tychže krzyžaków, wyprawií poselstwo do Bzymu, vraz 

s poselstwem od krzyžaków, na czele którego byl Ilenryk, bp chelmiíiski, 

lanocenty FV polecil (17 Lip. 1251) Henrykovi koronowaó Mendoga na 

króla i urz§dzió bpstwo na L., z zastrzeženiem, aby nowonawróconyoh 

ai0 obeífžaé dziesl^cinami (Iheiner^ Mon. Pol. I n. lOi — 1O6; cf. Dt^ 

nňowkK^ Skarbiec dyplomatów, Wilno 186O t. I n. 120—124). Henryk 



268 

■ 

pienreiego polecenia doplnit (w jesieni 1259) i biakavem, wíěIib ti§ 

w porozmnienin z arcybpem gniežnieňskiin, do ktárogo jiuyiJyhji am 

ludežat, naznaczy) (i268) dominikanina Wita (ob.), otriym>wy w iait iy 

itosownio do polecenia papiezkiego (ap. DanUomez op. c n. 194), 

Bce i uposaženie dla maj%oej powstaé katedry (ib. n. lae). 

dog, zo8taj%c calkowicio pod wp}ywein zazdrosnych o swoja 

krzyžaków, ani chcial styszeó o Wicie i domagat síq, ieby arqrbp lypU 

wyáwi^ci} dla Litwy kaplana krzyžackiego Chrys^ana. Arqrbp, mt eM- 

kaj^c apowažnienia Papieia, który do nrz^dzenia hieraid^ na litvia 

wydelcgowal poprzcdnio bpa Henryka, dogadzaj^c žycieniom Méadoga, 

wyáwj^cit (przed 24 Czerw. 125S) Ghrystjana i od niego pnysi^n 9^ 

AtuBzcAstwa dla siebio odebral. Tym sposobem powstato dwóch na ni 

bpów litůwškieh (cppus LithoYiae): jeden podlegaj%cy ar^bpowi 0rit-, 

žnioňHkiemn, drugi rygskiemu. Pierwszy, zdaje bíq, dobrowolnie ivtfiilt 

drngicgo Innocenty IV wyj^} z pod jorysdykcji ari^bpa rygakiego i cá 

aiebíe jedynio uczynil zaležnym {Theiner I n. lil. 120. isi. lOlf; 

Danilwicz I n. 140. 14 1). Dzialo si^ to r. 1258. Dot^d 8ilowB7itk» 

pomy^Inie: krzyžacy coraz wi^kszy wptyw zyskiwali, otrzymali od Ita- 

doga wiclc zapisów (ap. Daniiowicz op. c. n. 126. 181. 182), ale tai 

neofitów 8WOJ4 chciwošci% i despotyzmem coraz wi§cej obnrzalL Z kk 

taRkí popadí Mondog n národu w pogard^ i nowa wiara, mimo CMki 

protekcji królowskicj, tylko z tmdnoéci) szerzyč 8i§ mogta. Jni w r. 

1255 bp Chrystjan widocznie musii^ byé zniech§cony napotykanfimi tnr 

dnoáciami i rad przebywal za obr§bem swej obszemej djeceqi, akon 

Aleksandor IV zach^ca} (7 Mar. 1255) króla, žeby rzeczonego bpa bio- 

nit od napaáci pogan {DanUowiez op. c. n. 148) i pozwolil mn obnó. 

8obie jakiegokolwiok bpa laciúskiego, žeby syna j^ powag^ payi az h l 

koronowai na przysztogo króla litewskiego {Theiner I n. 128; Ikanl»- 

wiez 1. c. n. 149). Odyby Chrystjan rezydowat w swém bpstwie, pe- 

wnoby Mendog prosit Papieža o delogowanip Ghrystjana do taj catyniio- 

éci, nie innego bpa, jak o niego prosit wtedy, gdy síq bpstwo rakliidalai 

Z krzyžakanii jednak, zwlaszcza z inflanckimi, žyl Mendog w cí|M 

prawio przyjaini. Dowodem togo si| jni to zatwierdzenia popnedakfc 

darowizn, juž nowe zápisy i obietnica, že po jego ámierci królestwo U- 

tewskie w ich przejdzíe r^ce. Nie ma prawic rokn, žeby na imiQ ako- 

nu nie wystawit jakiego przywileju (Danihwioz op. c. I n. 165. Ill« 

181. 185. 187. 196). Pod koniec dopiero swego panowania, popyehany 

przez poddaných, zbrojno pko niemu wyst^powaó zacz^l (1260, I86l) 

i wiarQ porzncil. Za pozor stužyl rabnnek, dokonaný prxez knyiakAir 

na knpcach litewskich, której to krzywdy, mimo dopominania m^ Ifaar 

doga, krzyžacy nagrodzič nie chcieli (ib. 266. 268). B. 1268 Monikt 

przez swoich zosta) zabity, a z jego ámierci) nast^pila reakcja pofii- 

ska i npadio bpstwo ^litewskie;*' przynajmniej odt^ o žadnym biako^ 

litewskhn nie styszymy. Nicprzychylni zakonowi éwiadkowie lesnawalt 

póžniej (1809. 1310), že, w skutek ámierci Mendoga, upadlo na L. aia- 

tylko bpstwo, ale takže paraQe i missje zákonné franciazkanów i dood- 

nikanów: „cessaverunt esse eppi, presbyteři, fratres minores et pnadioa* 

tores** (Daniiowicz I n. 266). Zdige si§ jednak, že to bIq odnoaL do 

Jakiegoá nieco požni ejszego przeáladowania, nie do tego, )ctóre aaalv^ 

po ámierci Hendoga; za Mendoga bowiem roUo si^ po L. dachowieá- 



Litoa. 269 

itwo knjiackie, aknyžacy, o swój wj^yw zazdrosni, žadnegoby ixmego 
dnehowicn&stwa nie* dopnszcxali. Prawdopodobnie nawet dopiero po ámierci 
Mendoga. i po wypQdzeniu duchowieústwa krzyžackiego, franciszkanie 
i dominikanie, .z Polški wyslani, zacz^ apostokkie prače na L. Wnosió 
to možná z listu Urbana IV r. 1268 (ap. Damhmcz op. c. n. 206), 
w którym tenže Papiež, na wiadomoóé z Polski sobie przestan^, • 2e li- 
twini pragn^ síq nawróció, poleca bpowi krakowskiemu Prandocie po- 
ilač do nich zdoinych missjonarzy. Zdaje síq takže, iž ocalata katedra 
pnez Mendoga wystawiona, a zamiast ksiQžy krzyžackicb, osiedli przy 
ni^ franciszkanie, przez PrandotQ wyslani, lub davniej tamže síq znaj- 
d^j^cy; lecz krzyžacy j% spálili '). Niewiadomym jest rezaltat wyprawy, 
jak^ dla podbicia i nawrócenia L'y, z záchyty Urbana IV (1264 r. ap. 
Dantiomci op. c. I n. 207) przedsi^bral Ottokar, król czeski. Zawarlt- 
By on nniow§ z krzyžakami (126 7), wybrat si§ (1268) na woJnQ; bp 
otomnniecki szedl z nim nawracaé i nrz^dzaó hieracďiJQ, za co mial przy- 
neczon^ godnoáó arcybpi^, a wszystkie bpstwa w nowo podbié síq ma- 
J%cym krajů mialy byó jego suffraganjami (Theiner^ Mon. Pol. I n.. 
162 — 8; Damhwiczý Skarbiec I n. 216 — 218). Ježeli przyszto rzeczy- 
-wiácie do wyprawy, to zapewne skoúczyio síq na rabunku w pewnej 
cz§áci L*y; wiQcej bowiem áladów onej wyprawy nie znajdujemy. Wite- 
nes (1292 — 1315), lubo zawzi^ty poganin (ob. Danilowicz^ Skarbiec t. 
I n. 278), žyl w przyjažni z arcybpami rygskimi; jednemuz nich poma- 
gal w wojnie z zákonem (1298), drugiego prosié mlat o przyslanie sobie 
dwóch franciszkanów missjonarzy (ob. list Gredymina do Pap. Jana XXII 
ap. Narbutf Dzieje nar. litew. t. IV p. 51 w dodat.; ap. Daniiomcz 
op.*c. n. 297). Ten ostatní krok byl može tylko manewrem, przez sa- 
mychže arcybpów doradzonym: nie wypadato bowiem chrzeácjanom wi^- 
laó síq z poganami na zgubQ innych chrzeácjan, a tóm bardziej na zgubQ 
sakonu; otóž, žeby unikn^ó tego zarzutu, trzeba bylo pokazač, iž litwini 
pragn^ síq nawróció, i w tym celu nalézalo takie poselstwo od nich wy- 
prawič (cf. DanUowicz op. c. I n. 252 — 58). Póžniej Witones zape- 
wne i Bonifacemu VIII przyrzeki^ ochrzcič si§; wiemy bowiem, že, z po- 
lecenia tegož Papieža, arcybp rygski Isamus (isoo — id02) ukládal por 
kój mi^dzy krzyžakami a litwinami, pokoj nie wprowadzony w wyko- 
nanie, gdyž krzyžacy poslów litewskich, gdy wracali do domu, pozabijali 
(list Gedymina do Jana XXII 1. c). Nast§pca Witenesa, w. ks. Qedymin 
(1816 — 887 jeszcze wi^cej od Witenesa udawal chQÓ ochrzczenia si^. 
I on, równie jak jego poprzednik, žyl w przyjažni z arcybpem rygskim 
Fryderykiem, czego dowodem s% w jego listadi wzmianki o krzywdach, 
aroybpowi rygskiemn przez krzyžaków wyrz^dzanych. Sprzykrzywszy so- 
bie bezustann^ prawie wojuQ z tym zákonem, napisal (przed Božém 



i) Tym sposobem tlumaczy sig i ekarga na krzyžaków, zaniesiona do 
8iolicy Apostolskiej] (1310 r.), gdzie czytamyi^sic qtíondaniLethoviensiBeccle- 
lia oatheoralis in dieto regno (w Litwie) consistene cnm raa cÍTitate et dioe- 
eesi,.. miterabiliter fuit deleta/^ przez krzyžaków, wnet po ámierci Mendoga 
(ap. Theimer, Mon. Pol. I n. 204 p. 120; cf. Daniiowicz, Skarbiec I n. 270),-* 
i twierdzenie Gedymina w liscie do Pap. Jana XXII (r. 1333), že krzyžacy 
fpalili ko&ciól francÍBzkanski^ przez Witenesa wystawiony ok. r. 1304 — 1315 
^ap. Narífut, Dzieje národa litew. t. IV. Dodat. p. 51). 



r 

I 
I 
I 




I 
i 



270 Utiia. 

Ciatcm 1S33 r.) do Pspieia Joiu X&1I pokonír list, w I 
czajfc Ewoje krzyi^f oil knjž&ków, oSviadcxa sig gotoi*ym pixfj^é 
iriar^ katolicky, byle tylko nie ZMletat v niczém od niemiecldcli ircerzy, 
i prosí, ícby Papiež przjstat sw^o IcgaU, ktčryby vapĎlnie z Kicjlipem 
rygfikim uczynit pokoj i ustálil gronice miQdzy IHewBkienii a zalconnemi 
pasiadloíciami (treíč listu w odpowiedzi Papíeža &p. HuiMr I n. 391). 
Wkrótce potem w^-sl^ drugi podobuoj treíci lín (dat. po é. Michale 
laas?) od Bíebie i od przedniejszycli panúw (caly ap. ítariivt op. c t. 
rV, dodat. p. 61; ap. Daniloieicz op. c. I n. !SI; wzmiaaka o nim 
w odpowiedzi Fapieža ap. Theiner i. c), a nawet uroczyfite pOBclrtito, 
z pr(^b4 o pntyslanic nrayálQ^ch nuncjnuów, bogobojnych i znaj^cych 
práno Bo2«, którzybj go oéwiecili w wíerze i ocbrzcili eamego ze wuy- 
sUdmi, nawróceiua pragn^cyini [Danilotoicz op. c. I n. 304). Wacystko 
to czynil Gcdyrain z pewn^ oetentscj^, íoby jak iiajwi§oej rozglosa na- 
daó obiecanemu naTrrĎceiuii i popeaó krzyiakom opinjf. O gwym Udcte 
do Papieža zawiadomil zaraz fraDcistk&nów i domiaikaDÓtr, zapraaiaj^c 
jednych i dmgich do swogo królestna; franciszkanom przy tém oddawat 
dwa wystawione przez siebie (a moío jož dawniej istoiejqce) koítíolj:. 
jeden w Wilnie, drugi w NowogródkB. Pisal takí.e do miast faaiizea^' 
ckicb, prosz^c o ludzi sdoiuych w ró^ego rodzaja rzemiostach i obie- 
cajqc tak kupcom, jako i innym cudioziemcom, WBzelk% 9wobod; i sa- 
opatrzenic potrzeb rcligijnych (ap. Narint 1. c. p. 5i...; Danílowier Of. 
e. I n. 397 — 300). Jodnoczeínie zawarl pokoj ze Btanami Inilant ■ Esto- 
u}i i teníe pokoj przez Bwycb poslón przoslat do Rzymu, proaz^ o za- 
twicrdzcnie {DaniUiwict op. c. n- 303. 808. 304, 8is). Wreezcie, roi- 
pisat do WBzyetkich prawic ksiažqt eoropejskich zaproGzeaie, ieby fcny- 
žokúw do igody z L'% naklonili (Daniiowice op. c. n. S04). Pajdel 
Z radojci^ przycbylil sig do proíb obhidnego kr6la, znlaszcza že půlo- 
nie inflaaccy, którzy rázem z poselstnem litewskiém do Rzymu pojeckali, 
dawali ran jak najlepaze ániadcctwo: xatwierdzit jego niuon^ z laSanta- 
mi i Eston}^ (DanihK-íci 1. c), wyslai (i Czcrw. 1324) do Litwy le- 
gatów z obflzerncmi ínstnikcjami {IT^tiner op. c. I n. Stto. aas. S94. 
S98; cf. Daniiowicz I n. 397 — 301. 804. !05 — 808. 311 — 8tí). Lí- 
gaci, pnybywszy do Kygi (vr Paídz, I39«), poleeili Icrzyiahom prusldin 
aachovraé pokoj, zanarty migdzy stasami inilanckienii a Oedymitum; 
nymanioli místrzowi iaflanckiemu, ií przeBikadita krůloni liteíraklcem 
do navr6eenia, czego miatrz bí^ nypart; ježdzili potem do'królów Ihe- 
WHkisgo i moBkiewskiogo {Datríioioicz op. o. n. 316); lecz ciy co wi^j 
Spravili?— aie niadomo. Prawdopodobnie po beeskut«cznej doWiJnaido 
Hoikny podrody nrócili do Rygi. Gedymiu postál wtedy do nich fran* 
ciselmnáw Bnoii^, pragu^c jeszcze przeci^a^ó úklady, leoz krzytacy Voga 
nie dopuácili i jednogo posla (franciszkanina Gerarda Dordemure) wtrv 
cili do wigzienia, innych pozabijali; uastepnie zaproponowali Gedynri- 
nowi, íeby od nich przyj^ cbrzest i niisajonaray; gdy Gedymin nie cbcial, 
oni mn tet wszeikie řane drogi do chrzeÉcjanizmn lamonali (oh. Damio- 
wict n. 320). Legaci przeto, mc niodzac co sig w ukrycin dzialo, anín 
nogy: si^ doczekač postów litenskich, ninBieli ze skargq na zanód wi&- 
cifi do Rzymu. Gedymín toraz jnž nic potrzebowat ndawač, 4e sig eifie 
oclirzcíó: znalazl on bowiem ekuteczn^ pko krzyiakom pomoc w prif- 
n^eriu z królem poUkim WtadyBlawem I:^kietkiem (il3&), r&vnHe jak 



Utwa. 271 

on sam niepnejednanym knytoków wrogiom; mógl wíqc bezpiecznie obej íó 
m% bez pomocy Papieto, którego o|)ietnie% chrztu dot%d kokietowal. Nie 
b>t on wrogi^n ohraoéqjaústwa: jak widzieliámy, sprowadzat franeiszka- 
ndw i domioikanów; córk§ swoj) Aldong wjdal za syna i^kietkowogo 
Kazimierza W., która tóm samém mnsiata síq ochrzció i przyJQla imiQ 
Anny; sam jednak pozosta} do koňca iycia w pogaxiizmie. Litwini coraz 
nv^fid OBwajali bíq z Ghrzeácjanizmem, pogodzič síq z nim jednak zapel- 
nie nie moglí; re^>^ krzyžackie (tak bíq nazywaly wyprawy tych rycerzy, 
odbywane dwa rázy do roku: okolo N. Uarji P. Gromnicznej i Wnie- 
bovzi^ia; ob. Danihwicz op. c. I p. l&o not 2 i num. 885) doroz- 
paczy icb doprowadzaly i w zaciQtym nporze trzymt^; przyszlo raz aa- 
wet do t<^, ie spokojných franciszkandw w Wilnie wymordowali (ob. 
tej Enc. y 5 70); lecz to by} tylko wybryk sfanatyzowanego mottoohu, 
wybryk natychmiast przez w. ks. Olgerda poskromiony. Mimo przeciež 
UíanawLSci do krzy£aków, mimo krzywd od nich doznaných, Ind litewski 
(nie wyi%czaj%c panów), przyzwyczajony do niewolnicz^o poshiszeústwa, 
bytby áíx si^ oohrzcič, gdyby ksi%žQta tego od niego zažrali. Na i^- 
danie Mendoga wielka liczba Utwinów bez oporn przyj^a ohrzest, to sa- 
mo sti^oby sig i teraz; lecz ksi^§ta przebiegli ndawali pragnienie chrztu, 
iie rázy potrzeba im by}o pomocy pko krzyžakom, skoro zaá niebezpie- 
Gzeústwo min^io, ukltady o chrzest zrywali. Tak po Gedyminie ndawiď 
jeszczc Kiejstnt i dwaj jego bracia: Olgerd i Lubáurt. Wiadomoáó o ich 
mniemanej chQci nawrócenia síq przeslai do Bzymu sz¥ragier ich, król 
polski Kazixnierz W., czém ncieszony Pap. Klemens VI nadtí (16 Wrz. 
1949) Kiejstutowif oraz jego sukcessorom, tytni królewski, a arcybpowi 
gnieánieáskiemu polecii wystaó nowych missjonarzy (Theiner^ Mon. Pol. 
I n. 691 — 693; Danilowicz I n. 388 — 890). Tymczaflem w klika lat 
patám pn^yszlo mi^dzy Litw% i Polsky do groinych zatargów, tak, iž 
Innocenty YI mnsial daó tej ostatniej zasiiki (1354 r. Danilowicz n. 
408). Ghcieli polacy, wspólnic ztatarami i krzyžakami, wpaáé do Litwy 
i 9ií| zgnioéó balwoch^^aJtotwO, a tém samém z wrogiego s^siada uczynič 
«przymierzeáca; lecz krzyžacy posilków swych odmówili, owszem, wspierali 
iitwinów {J)aniiowiez op. c. n. 410. 41 1. 415), tehj Polsky ošlabió, 
nast^nie, ieby sami mogli dalej grabieže w krajů pogaúskim czynió. Nie 
lui r^^ im zresKt^ byto, žeby oni, dot%d niejako monopol wypraw kny- 
iowych dzicr2%cy, mieli byó yí tej wyprawie tylko pomoenikami. Przy- 
eiinieni przez polak6w ksi^í^ta Utewscy, vyslali w lipcn 1858 r. je- 
di^o z pomi^y siebie (podobno Kiejstuta) do bawi^cego w Norym- 
berdze ces. Karola lY, z ponownóm oáwiadczeniem swej choci przyj^cia 
idirztu. Cesarz wyprawil do Litwy: Ernesta, arcybpa pragskiego, Bolka, 
kaigcia éwidnickiego, oraz mistrza niemieckiego Wolframa, wzgl^dem dal- 
ších w tej mierze ukladów. Przez tych poslów litwin dal znaó cesa- 
xaowi, de w roku nástupným przyb^dzie na Wielkanoc do Wroclawia, 
41a przyjQcia chrztu, i prosil, 2eby cesarz tamže bíq stawil. Za nadcij- 
iciem 'VV'ielkanocy cesarz wyjechal do Wroclawia, lecz ksi^žc litewski, 
aamiast pojechač osobiácie, posl^ zawiadomienie, že wtedy wiarQ chrze- 
fcjaúsk^ przyjmie, gdy mu krzyžacy zwróc% wszystkie posiadloáci (Dani- 
Jotffics op. c. n. 416). Jeszczo wi^c i tym rázem polityka nad religj§ 
wzi^la gór§. Kiejstnt i Olgerd, mimo záchyty Grzegorza XI G^^ > ^3 
Pažd. 1378, ap. Theiner op. c. I n. 934—86; Danilowicz n. 452), mi- 



H^ 272 Lilwa.— Lizbona. ^^| 

mo zwiazków pokrřwiellBtwa z ksiažeUmi chrzeácjariskimi (Olgerd byl fl^" 



I 
I 

I 

I 



mo zwi^zków pokrřffieUítwa z ksi^i^Umi chrzeácjariskimi (Olgerd byl t 
naty raz z Jaljann^, córk^ ksigcia iritebskiego, drcgi raz z Marj^, cÓTk% 
ksigcia twerskiego; córka zai Kiejstnta b}'ta za jednjm z ksi^žqt mazo- 
wieckich), pomarli w batwocbwalstwte. Dzieto nawrócenia powoli przygo- 
towjrwali franciezkanie w Wilnie i Nowogródkii. któr;ch kontj(^as roz- 
kázat powi^kszyč Urban V (1370 r. ap. DanHoKÍc: n. 443), a hról 
Jagietto Wladj-elaw (ob.) przyprowadzi) do skatkn najprzód w Litnie, 
potem na Žmudzi, Ob. Wileůskie i Žmudzkie bpstwo. Cf. Polska. I sUt 
bíq fakt prawie niestychany w dzicjach: naród caly nanrócit sig w cifgn 
roka niespetua (Litira pod koniec ]38e i z pocz^tkiem 1387 T.;ívaAt 
pod koniec r. 1413), Ma sig rozamieČ, íe mi^dzy nowo ockrzczonymi 
wielu z poczqtku mu3Ía)o nie poeiadaó najraniejazego wyksztafcenia reli- 
gijnego, wieln przyj§to chrzest z mnsn, lub dla interean, jak zwykle 
byna w ttnmném i bnrtownčm nanracanin; mimo to jednak L., raz pny- 
j^wszy wiarg chrze^jai^skq, jq2 od niej nie odsti^pila i, jeteli wyjmiemy 
krótkotrwato zaraíenie síq kalninizmem, które dotknuto « XYl n. penif 
ct^f. szlachty, trwa n niej dot^d z godn^ naáladowania žarliwofcif. 
Líteratnrg ob, w Eneyklopedji vi^zzei Orgelbranda t. XVII p. 210..; 
cf. dziela do historji krzjiaków (ob.), Kavralerów mieczowych (ob.) i lo- 
flant (ob.). X. W. S. 

LizbOnS (arct/bighipattco i patrjarchat). Ltzbona (Lůboa, Ecelesia 
Vlyxhoneníis, Olmptmma, Lúbonem.), dzisiejaza stolka królestwa Portn- 
galskiego, byU ju2 za czasón rzymskich doáč znaczném manicypjam: 
Munieipium eivium Romanorum Olišipo, Felicitaa Julia eognominatum, mó«i 
Plinjusz (I. IVe. 23; cf. /ííneraríum .4n/oni«í; ňoin^., klóry pisze 'OXi^ 
OEÍTtwv, albo, jak czjta Saninaise, 'O^iaíitjtuiv), Jnž w pierwBiej pótoffie 
IV «. istniat tu koSciól ze stolic^ biskupi^; Potamjusz, rzeczynisty antor 
formáty ayrmíeAaktej, na dmgini syuodzie ByrmieÚBkim r. 3ST, podaje 
8ÍQ, wedhig áwiadectwa é. Hilarego {Ve synodit, c. 12, ed. BenedicL p. 
1Í68; Hefele, Conciliengesch., I p. 652, S63), jako Episcopiu Otúipo- 
nemis; podobniet Jlarcellin i Fauetyn, kaplani, w memorjale syroim do 
cesarzów: Walentynjana, Teodozjnaza i Arkadjnsza, zowii) go: Potamiut, 
Oliíiponae einitatis epiacopus (cf. Elore£, Espaňa sagrada, X 480). No- 
veze martyrologia, jak np. Baronjnaza, Salozara i in„ dniroiejEzy jesxeze 
przypisuJ4 poczqtek temu koáciolowi, múwi%c o mgczenmkach clirzeícjaú- 
Bkicb, poteglycfa tu za Djoklecjana (JJaron., Ann. Eccl. ad a. 303 v. S04); 
Wfizakíe wiadomoáci te, choí mog% byá wiarogodne, co do samego faktu 
i miejsoa, nie maj^ jednak za sob^ íadnogo vr zabytkacb Etaro2ytnycli 
áwiadectwa, co do daty; Usnard bowiem nymienia vtprawdzie imiona 
tych m§czenników i miejsce ich m§czeilHtwa (0/y*ýone »s. tnartyrva 
Verissimi, Ma.rimae et Juliae tororum), ale iadnej nie czyni wzuianki, 
w jakim czasie je poniešli, Wsporonienie zamieszczone w Jacřarinin, Cíyli 
nznpetnienia Hedy aibo Floni8'a (jak s%dzj Papebrochins), jest dodatkiem 
pĎíniejszym, nieznauym samemuí ílsuardowi, ktůry gdyby byí znal dat$, 
z pewnoáci^ nie bytby jej pominut. Z tém wszystkiém jednak, fakt Ion 
sam przez sig žadnej nie przedatawia sprzecznoíci z datami aktůn i mař- 
tyrologjów póiniejszych; jak z dmgiej etrony i to, že juí wkrijlce po 
Bjoklecjanic widzimy w Lizbonie stal^ t mocno ngruntowan^ stolic^ bi- 
fknpjq, zdaje sig przemawiaf za nnioskicm tycb, którzy tej stolicy da- 
Wniejszy jeszcze pocz^tek naznaczaj^. O bliíai:ycli nafitQpcach Potainjiuta 



Uibraa. 27S 

ide posladamy ladných wiadomoáci; dopiero r. 589 spotykamj znown 
Mdnipa lixboúskiego Pawla, na scim Boborze toletaúskim; r. 6 1 o Oom^ 
(ob. Deeretum Gimďtfmart, n Mansi X 610); r. 68S TPuiryiba,na8obona 
4yin;r. 646 iVini/reda, na 7ym; r. 656 Cf^ár/tf^ra, na i Otym sobone to* 
letaúakim. Z koncem w. Vil histoija 8i§ zaciemnia: arabi zawojowali kraj, 
Lixbona (w w. YIII) dostata síq w ígIí jr^ce, i odt%d jož nic nie alychad 
o bidnipiej stolicy lizboúakiej, až do chwili odzyskania tego miasta pneš 
chneá<4an. Zapewne wraz z panowaniem chrzeácjaúskióm, albo wkrótee 
potem, npad}a i stolica bisknpia; zt^d tež jednym z pierwBzych caynów 
Atfonsa Y, po dokonaném przezeň oswobodsBenra krajn, bylo wzniesienio 
na nowo katedry i bisknpstwa. Wprawdzie Britto, w swej Monaréhia 
Lusitana^ ntrzymuje, že podobnie jak w innych miastach, podleglych prse- 
mocy maorytaňskiej, jak np. w Kordowie, tak i w Lizbonie saraceni 
poiostawili chrzeácjanom kilka koáciotów (mi§dzy. innemi koécioly á. We- 
ryasymá, ó. Maksymy i á. Jn^i); ale tmdno dowieá6, by ta wiadomoéó 
byta czemá wi^cej, jak prostém tylko prz3rpndzczeniem. Tyle tylko wiemy, 
že w Merydzie jeszcze w pólowie IX w. istnialo arcybiskupstwo (ob. 
Florez^ £sp. sagr. XI 38S), ale fakt ten nie upowažnia jeszcze do ogól* 
nago wnioskn, by i zaležne od tego arcybisknpstwa djeceq'e równiež zo- 
staly zachowane, i by samejže Merydzie pozostalo co wíqc^ nad prosty 
tytiď metropolji; nie možná žatém takže z tego faktn wyprowadzaó wnio- 
Bku o ntrzymanin si§ stolicy olisipoňskiej. D. 25 Pažd. 1147 Alfonsi, 
przy pompcy krzyžaków niemieckich i angielskich, zdoby} Lizbon^. Na 
stoUc^ biskupi^ wst^pii praíat angielski, imieniem Gilberty m^ nczony 
i niepospolity. Z koniecznoáci mnsiano póprzestaé na cndzoziemcn, po- 
niewaž, w skutek dhigoletnich wojen i spnstoszeú, znpelny byt w krajn 
brak kaplanów, na których cnocie i nance polegaéby možná (ob. Schd^ 
fwr^ Oesch. von Portugal, I 65; cf. Flortz I. c. XIV p. 188). Za metro- 
potj^ na nowo nstanowionej djecezji nznano Brag^^ gdy dawna przed-sa- 
raceAska djecezja pierwotnie podlegata stolicy Merida (Emeritá). Nie wia- 
domo na pewno, kiedy mianowicie stolica lizboúska zostala podniesiona 
do godnoáci metropolji: wedhig Fabricins*a (Salntaris lux Evangelii) byto 
to r. 1890. To pe?naa, že jnž w aktach soboru pizaúskiego (1409) Li- 
zbona nosi ten nowy tytul (Mansi^ Gonc. XXVI 125 6). Przedtém jož 
przy tej stolicy istnial uniwersytet. Roku bowiem 1288 ¥riclu dostojni- 
k6w duchownycb, mi^dzy innymi opat Alcoba^, przeoro¥rie á. Kr^rža 
w Koimbrze, ó. Wincentego w Lizbonie, N. P. Marji w Gnimaraeus, N. 
P. M. Alca^ora w Santarem, w memoi:jale przedstamonym Papiežowi, 
prosili Stolicy Apostolskiej o zatwierdzenie zamiaru zatoženia uniwersy- 
teto w Lizbonie, tém szczególnie uzasadniajqc istotn^ dla krajů potrzeb^ 
takowej fundacji, že odlegtoáč uniwersytetów cudzoziemskich i wynika- 
j%ce zt%d trudy i koszta dalekiej podróžy wielu mlodziežy odstrasza od 
szukania w takich warunkach nauki, do której zk^in%d mieliby i zdol- 
noáé i ochoty. Król, do którego podobniež zanieáli tQ proáb§ swoj^, po- 
part% przez wielu tejže myáli zwolenników i duchownycb i áwieckich, 
pierwszy síq do niej pr^chylil; zaczém przeorowie wspóln% zgod^ uchwa- 
liH, že honorarja doktorów i nauczycieli mi^^ byé pobierane z docho- 
d6w klasztorów i koáciolów, pod zarz^dem ich zostaj^cych (ob. Britto^ 
Monarch. Lusitan. t. Y). Odpowiedž Papieža Mikolaja lY, opóžniona 

Saoykl. T. XU. 18 



274 LizbMit. 

z powodu sporów, wyniktych mi^clzy królem a Koéeiolem, mdearih do- 
piero is Sierpnia 1290 r. Brnnienie jej bylo jak naJpnychytaufljtM; 
vniwenytet, naonceas juž astanowiony, jak tego dowodzi aam nadpii. 
bolu, wydanej na imi^ wszystkich naucEycieli i aczniów, otnymat bardio 
Bierokie prawa i przywileje. Mimo to jednak juž r. 1807, w ůaUk 
niesnasek, powstalydí mi§dzy mieszczanami lizboúskimi a ostonkami lui* 
wersytetu (ob. Schd/er op. c. U 90), zaUad tylko co otworzooy, sroi- 
kaani króla Diniz'a i za zgod% Papieža, zostc^ przeniesiony do Koimbfy. 
Stolica arcybisknpia od cbwili zi^oženia swego ntrzymata síq bei wtr 
žnycb zmian až do w. XVIII. W tym wiekn dopiero Papiež Klemens ZI, 
chc^ przy^róció dobře stosnnki, przedtém niejednokrotnie zachwiaae, 
mÍQdzy Stolic% Apost. a dworem lizboúskim, stosownie do proáby kr61a 
Jana V, podzieli) áiecezj^ lizboú8k% na dwie cz^áci, i w kaplicy zandoH 
wej, przy której król niedawno przedtém by) založýl bogato apoflaftoai 
kapitiď§ kollegjack%, nstanowii drugie arcybisknpstwo, któremu nidal 
tytul patrjarchatn, w tém samém, t. j. w ograniczoném i zgota honoro- 
wém tylko znaczenin, w jakiém poprzednio tegož zaszczytu ' doBtv^Ua 
metropolja wenecka. Za oddzielne terrytorjnm, maj%ce podlegaó jniyi- 
dykcji jego, wyznaczono nowemu arcybiskupowi i patrjarsze p^ow§ sto- 
licy zachodni§, wraz z miastami i wsiami, položoncmi mi^dzy t^ liiUI 
graniczn% a morzem. Nowy koációl patrjarchalny, zwany przedtém kolle- 
gjat^ é. Tomasza, otrzyma) tytul M. B. Wniebowzi^tej, a kapiti:^ miah 
8ÍQ sktadaó z 6 pralatów, 18 kanoników, 18 prebendarjuszów i 13 stir 
tych beneficjarjuszów. Nakoniec, celém nadania nowej stoiicy patrjamiQ 
praw i zwierzchnoéci metropolitalnej, za sufihraganje, czyli djeceije podle- 
gaj%ce juryzdykcji jej, uznáno djecezje: Leyria^ Lamego^ Funchal i Angrm» 
Nad tém tylko terrytorjum metropolitalném, nie zaé, jak dawnym patijar- 
chom (patriarcJia major)^ nad ciďém krélestwom, shižyfy nowemu patrjar- 
sze (patriarcha minor) prawa i przywileje naczelnego zwierzchnictwa; nad 
dmgimi arcybiskupami žadnej nie posiadat wladzy, tylko w zebraniaoh 
i obchodach pnblicznych nalézaly mu 8i§ oznaki czci i pierwsze&stwa 
takie, jakie 9tuž% legatom apostolakim, eíiam in prapriťn epiacoporum ecdé- 
Mtia. Dia odróžnienia zaá tej nowej stoiicy od dawnego arcybiskupstwa, 
ktére voSslo istnieč i nadal, choé w szczuplejszych rózmiaracb, poniewaž 
ograniczíďo 8i§ do pólowy wschodniej Lizbony, wraz z przynaležnym do 
niej obwodem zamiejskim, z podlegaj^cemi mu jako sufiEiraganje ^ecájimi: 
Portalegre^ Guarda^ Capoverde^ St Tomasza i Kotigo^ nadáno jej nasWQ 
archiepiseopatus occidentaiis, a temu drugiemu archiep. orientaUs, Dia Wšr 
pobieženia jednak grož^cym, w skutek takiego podzialu, zbytním afcnh 
dnieniom wzajemnych mi^dzy dwiema pólowami stoiicy stosunków ko- 
ácielnych, jak równiež i drugiej, niemniej wažnej niedogodnoáci, t. j. 
tatwoéci nadužycia in fraudem legis róžnic w kamoáci koácielnej, sacho- 
■dzi|cych, lub powstaé mog%cych mi^dzy obiema, tak blisko stykajv^eaii 
8ÍQ z sob%, 4jecezjami, postanowiono, že kaznodzieje i spowiednicy apro- 
bowani w jednej, tém samém maj% síq poczytywaé za aprobowanych 
i w drugiej, tudzicž že kazusy, rezerwowane w obu djecozjacb, maj% byó 
tež samé, by snaé w przeciwnym razie nie powsti^ niepon%dki, gdyby 
np. dyspensa lub inne zwolnienie zabronione w jednej, mogto byó, z pod- 
štěpném ominigciem prawa, otrzymaném w drugiej (cf. BuUarium rom., 
ed. Cherubini, Luzemb. 1741, YII 17 2..). Podzial ten Lizbony na dwie 



UibMa. 275 

metropole, którego glównym powodem byla wola króla Jana V, sznka- 
j%c^o w tém zadowolnienia Bwego zamUowania w przepychu i podnie* 
aienia okazaloáci stolicy i dworn swego, przetrwat caty w. XYIII, jak 
tego mi§dzy innemi dowodzi historja przeáladowania jezuitdw sa sprawf 
Pombala, kiedy najprzód kardynal Saldanha, arcybiskup ^jecesji wscho- 
dniej i póžniej dopiero wyniesiony na stolicQ patrjarsz^, a nast^pnie 
i Józef Manuel, ówczesny patrjarcha, wspólnie íďužyli rz%dowi za narz^dzie 
do zgn^bienia skazanego na zagtad^ zákonu, i oba zabronili jezuitom 
slachania spowiedzi w 4jecezjacli swoich. Z czasem jednak organizacja 
ta poszht w zaniedbanie, choó trudno oznaczyč z pewnoéci^ dat§. „Al- 
manacby rzymskie,** t. z. Oaccw, juž od r. 1847 wymieniaj% tylko je- 
dn^o arcybisknpa, t. j. patrjarch§ lizboúskiego. Byl nim w roka do- 
piero co wspomnianym ks. de Carvalho, ur. 10 Lut. 1793 wKoimbrze, 
przeniesiony z biskupstwa Leyria na stolicQ lizbonsk^ 24 Listop. 1845. 
Obok niego wymienia Rocznik, jako suífragana, Mannela Bodrigues, arey- 
biskupa Mitylény in partibua; zapewne soffragan ten przeznaczony do 
sprawowania czynnoáci pontyfíkalnych w dawnej archikatedrze. Nie masz 
wíqc w%tp]iwoáci, že dzisiaj obie arclii4jecezje s^ pot%czone w jeden pa- 
tijarchat, co, jak twierdzi Moroni, miato si§ staó r. 1843, na mocy 
buUi Cluamvis aequo apostolicae soUiciiudinis^ wydanej przez Grzegorza 
XYI. Patrjarcha lizboúski mial takže nadaný sobie przez Klemensa XI 
{1720} przywilej sprawowania obrz^dn konsekracji i koronacji królów 
portogalskich. Frawo to dawniej przez Engenjnsza IV (1436) przyznane 
bylo arcybiskupowi Bragí, lecz tenže nigdy go nie nžywal, w skutek 
cz^go Stolica A post. nie miala powodu sprzeciwiač sIq ž%danemu prze- 
niesienin onegož mi^dzy atrybucje nowego patijarchy (ob. Bened. XIY, 
Desyn. dioec. 1. XIII c. 7. n. 8 — 11). Godnoáč patrjarsza, choó po}%- 
dona z tytnlem legati natí i daj^ca poniek%d prawo do dostojeĎstwa 
kardynalskiego, w obecných stosunkach polityczno-koácielnych Portuga^i, 
bardziej jeszcze niž przedtém stala si§ zgola tytularn% tylko, zwlaszcza 
te i dobra wszelkie i dochody tak samej stolicy, jak i kapituly patrjar- 
8zej, r. 1834 zostaiy przez rz^ zabrané, i patrjarcha, równie jak ika- 
nonicy, zredukowani na pensj§ roczn%, wyptacan% im ze skarbu paústwa. 
Podobniež i przywi^zana do osoby patrjarchy godnoáé naczelnego kape- 
lana dwom stala síq czysto nominální, przez ustanowienie posady oso- 
bnego wieikiego jiďmužnika i spowiednika królewskiego. Patrjarchat liz- 
boúski liczy obecnic 12 suffraganji, z których pierwsze 5 na stalým 
lodžie Portugalji, drugie zaá w kolonjach zamorďdch, a mianowide: i. 
Lamego^ 2. Leiria^ 3. Partalegre^ 4. Guarda^ 5. Castellohranco^ 6. Fun-' 
ehalj 7. Ángrúj 8. é. Jakoba (przy Cap Verde), 9. Belem de Fara (w Ame- 
ryce), lO. i. Tomaaza (wyspa afřykaúska), ii. é, Ludwika de Moragnano 
(w Indjach Zachodnich), 12. Angola. Ta ostatnia, równie jak i ^jeceiýa 
i, Tomasza, liczyly si§ dawniej do arcybiskupstwa Bahia^ w Brazy^i; 
lecz, w skutek oderwania síq tej dzielnicy od mctropolji (1826), Grzegórz 
XVI bull^ z 13 Stycznia 1844 obie te 4jecezje przyl%czyl do prowincji 
lizboňskiej. Z djecezji tych, podlegaj^cych juryzdykcji patrjarchy, ponie- 
waž o zaeuropejskich jest mowa na swojóm miejscu (ob. Afryka^ Amt" 
ryha)y opisujemy tu tylko nastupujíce: l. Lizbona (patríarchatus UlgS' 
stponensis). Liczyla w 1848 parafji 72, wiernych 360,000; liezba ta r. 
1860 wynosila juž 594,000. Dochody arcybiskupie obliczonena 12,000 



276 Liikona. 

ákadów rsjmskicfa. Kapitula metropolltalaa sklada si^ z 2i cduikAw, 
2 którycfa 6 pnďatów; nadto, ma 18 tytnlów beneficjalnych i 15 kape- 
lanów do chóru. Samo miasto, na blizko 800,000 mieszkaňców, posiada 
pneszlo 200 koáciolów i kaplic, z których 44 paraQalnych; nadto, 64 
klasztorów zniesionych. Oprócz licademji nauk, istnieje tu 8 szkól ladň- 
zkich, 4 greckie, 8 sikól filozoQi, 4 retoryki i t. p. Szkola przy kla> 
utone á. Wincentego urz%dzona jest na sposób uniwersytetu. Z zaUa- 
dów dobroczynnych záshiguj^ na szczególn^ wzmiank^: szpital á. Józefa, 
opatruj^cy rocznie 1 6,000 chorých, i dom podrzutków, mog%cy pomie- 
áció okoto 1,600 dzieci. W pobližu Lizbony, na póhioc, lezy MaffOy 
miejBCOwoáč licz%ca tylko 2,500 mieszkaňców, ale slynna wspaniďym 
patacem klasztomym, zbudowanym mi^zy r. 1717 a 1787, tx volo kr6- 
la Jana V, wedhig planu sporz^dzonego w Rzymie. Wspanialy ten gmach, 
najplQkniejsza na cal% Portngalj§ budowa, okazaloáci% i rozlegtoáci^ pnd* 
^ž8zaj%ca sam nawet Eskurial hiszpaňski, sklada 8i§ z kilku wielkieh 
zabudowaň, w poárodku których stoi pÍQkny i dužy koációl, caly z mar- 
muru; za koáciotem, olbrzymi o 2,500 oknach i 866 komnatách pidac, 
którego czqšó stanowí klasztor kapucyúski, hojnio uposažony i posiada- 
i%cy spor^ bibljotckQ, reszta zaá rezydencJQ królewsk^, z pomieszczeniem 
dla calego domu panuj%cego i calego dworu. Przy nim drugi jeszcse 
obszemy palác dla patrjarchy i czlonków kapituly. Koszt calej tej bn- 
dowy mia) wynosič 150 miljonów cruisaďów^ t. j. do 100 mi^onóir 
zlotých. 2. Lamě g o {dioec. Lamecensis). Djecezja ta miala r. I860pft- 
rafji soo'(wedlug innych 260) i 238,870 wiemych. Kapitula sklada úo 
z 6 pralatów, 12 kanoników (6 cum mediatate i 6 eum tercinariis)^ 8 
kapelanów, 6 kantorów, prócz innych jcszcze kaplanów i kleryków. Jest 
to kraňcowa na pólnoc suffraganja patijarchatu lizboňskiego. Miasto Lt- 
mego (Lameco^ Lameca^ urbs Lamenacorum), položone nieopodal nefci 
Duero, w prowincji Beira, licz%ce dziá 9, 00 o mieszkaňców, juž w w. IT 
bylo stolic^ biskupi^, jeáli rzeczywiácie z tego miasta byl biskup wipo- 
mniany w aktach soboru brakareňskiego, r. 41 1. Wedlng innych, pie^ 
WBzym na tej stoUcy biskupem byl Sardinariui^ obecný na soborze w Bn- 
ga, r. 5 72. Djecezja ta podlegala pierwotnie metropolji Oracara; póžniij, 
r. 880, przeszla chwilowo pod juryzdykcj§ arcybiskupa Ovetum. Wkritee 
potem miasto Lamego dostalo sig w r§ce saracenów i, za powtóném 
przez tychže zdobyciem, do szcz^tu zburzoném zostalo, w skutek ciego 
przez dlugi czas žadnego nie mialo biskupa. Dopiero w w. XI, gdy mia- 
sto odbudowane przeszlo na nowo i na zawsze pod panowanie chrzeáQJaň* 
skie, otrzymalo takže na powrót sw% stolic^ biskupi^. R. 114S odbjt 
8ÍQ tu walny sejm, na którym zostaly uchwalone prawa zasadnicze wakrM- 
izonego -křólestwa Portugalskiego, i Alfons I otrzymal niezaležn% juž tego 
królestwa korouQ. Od tego czasu biskup Lamego stale byl suffraganem 
metropolji Braga, až dopiero r. 17 16 přzeszedl pod juryzdykcjQ Lizboqy- 
W przeszlym wieku 291 parafji tej djecezji dzielily si§ na 71 opactw, 
75 vigaiarcas i 145 curados, Dochody biskupie obliczone s^ na 3,000 
flkudów rzymskich. 8. Lei r ta (dioec. Leiriensis)^ utworzona dopieio r. 
1544 czy 1545 postanowieniem Pawla III Pap., przez odl^czenie pewn^ 
cz^ci djecezji Koimbry. Lezy na pólnoc od Lizbony, a na poludnieod 
Koimbry, ci^gn^c si§ pasem wzdluž morza Atlantyckiego. R. 1860 miala 
80—90 (wedlug innych tylko 40) parafji i 15 7,480 wiernych. Kápi- 



LíziNNit. 277 

tata sktada bí^ z 5 pratatów i 17 kanoników, i których ii praebencUuij 
a 6 aemipraebendati^ oprócz 13 beneficjatów {quaíernarít) i innych du- 
chownych do chórn. Docbody, ni«gdyá znaczne (12,000 skndow), dziá wyno- 
Ěz% tylko s,000 skndów rzymskich. Hiasto Leiría, nad rzek^ Liz, w pro- 
wincji Estramadora, niegdyá w árednich wiekach wielkie i kwitii%ce, 
przez jakiá czas nawet rezydencja królów portngalakich, obecnie bardao 
upadlo i liczy zaledwo 8,5 o o mieszkaňców. Nieopodal Leirii lezy kla- 
sztor dominikaňski BaUiifo^ najpi^knieJBze arcydzi^o architektury nor- 
mandzko-gotyckiej, wykonane przez niewiadomego mistrza z Irlandji. 
OmameDtacja, po cz^ci mistyczno symboliczna, po czQéd hieroglificznai 
podziádzieň w wieln Bzczególach dla znawców nawet jest zagadk). Wspa- 
niata ta budowa zawdzi§cza pocz^tek bwój álnbowi króla Jana I, który 
14 Sierpnia 1S85 potyki^^c síq na tém miejscn z pi^ókroé liczniejszém 
nii slabé sily jego wojskiem kastyigskiém, álubow^l N. Pannie wznieéč 
na czeáé Jej najpi§kniej8zy na ci&le chrzeécjaústwo gmaoh klasztomy, 
jeáli mu nprosi zwyciQztwo. ZwyciQztwo odniósl, ale klasztor niestety 
pozostal niedokoúczony i, w skutek trz§8ienia ziemi (1658), na wpót 
zamienil si§ w ruin^. Dziá szczuple tylko grono zakonników strzeže ko- 
<ci<^a, ju2 tylko w relikwie bogatego, i powažnego szeregiem gro« 
bowców wielu królów portugalskich. Na terrytoijum tejže djecei^i le^ 
takže osada Alcoba^a^ dziá licz^ca zaledwo i Vs tysi^ca mieszkaňców, ale 
niegdyá slawna, jako najbogatsze na cal% Portuga]j§ opactwo. Založyt je 
i bojnemi dochodami i przywilejami uposažyl król Alfons I, na wywdzi^ 
czenie si§ á. Bemardowi za zwyci^wo, które jego pnqrczynie pr^ypi- 
ajrwal. Opactwo to, jak mówi Stáudlin (Kirchl. Geographie u. Statístík^ 
Tabing. 1804), jeszcze na pocz%tku tego wieku miato do 180,000 cfti»- 
saďów dochodu. Zakonnicy wszyscy byli ze szlacbty, a opat zwykle na- 
lézal do rodziny królewskiej, lub do najznakomits^ch rodów w krajů. 
Juryzdykcja jego, nietylko duchowna ale i áwiecka, rozd^gata síq na 
cale doáč rozlegle terrytorjum opactwa, do którego nalézalo takže wiele 
innych klasztorów. I tutaj tež byly groby królewskie. 4. Portalegre 
(dioec. Portalegrensti)^ založena r. 1549 czy 1550 przez Pawla IlIPap., 
na proábQ króla Jana III, sklada síq glównie z cz^áci odl%czonych od 
djecezji Guarda; nalézala zrazu do metropoli Evora^ od której póžniej 
przeszla pod juryzdykcja patijarchy lizboúskiego. Djecezja ta, najmniej- 
flza z wszystkich, liczy málo co wiQcej nad 80,000 dusz. Kapitula sldada 
síq z 5 pralatów, 5 kanoników, 6 aemicanonici^ prócz zwyklych bene- 
ficjarjuszów, kapelanów i kleryków. Dochody biskupie szacnj% si^ na 
1,750 skudów. Rezydencja biskupia Portalegre (Portus alacer) nad rzek^ 
AJentejo, o milQ od granicy hiszpaúskiej, na wschód od lízbony, ma 
6,500 mieszkaňców, 5 koáciolów parafjalnych, 5 zniesionych klasztorów, 
dom przytulku dla ubogich i szpital. 5. Guarda (dioec. EgitaniensU). 
Pocz%tek tej djeces^i niektórzy datuj% dopiero z koňca XV lub pocz^tku 
XVI w., jakoby dopiero król Emanuel (1495—1525), próci innych lask 
wyjwiadczonych miastu Guarda, zaszczycil je takže založeniem stolicy 
biakupiej. Zupeln% mylnoáó tego zdania obaczymy nižej. Djece^a ta, na- 
wet po odl%czeniu od niej cz§áci stanowi^cych obecnie 4Í8cezjQ Portale- 
gre, jeszcze w przeszlym w. o wiele byla obszemieJ8z% niž dziá, t. j. od 
caaso, jak ze znacznej cz^áci dawnego jej terrytorjum utworzon% zostata 
nowa djecezja Castelhranco (l77i). Z 260 paraQi, jakie liczyta przed* 



278 Lízbtna. 

tém, pozostato jej tylko 16 o, i 165,500 dnsz. Kapitula ma 6 pratat6w» 
32 czy 26 kanoników, 22 kapelanów do chóra i 6 kleryków doxakry- 
slji. Dochody biskapie szacnj^ síq na 2,800 skudów. Miasto Onarda, 
w prowincji Beira, na póhioc od Castelbranco, a na pohidnie od Pinhel, 
liczy tylko 2,400 mieszkaňców. Jako rezydencja biďcupia nast^pilo po 
dawnej Egitania albo Equitania (Igaedita^ Áegaedita^ Lancia Oppidana^ 
Agitama)^ dzisiejszém Idanha a Velha nad rzek% Ponsal, na potndnie od 
Gnarda; zk^d i biskup podziádzieťi nosi tytu} ep. Egitaniensis, Egitanja 
juž w IV w. masiala byé stolic^ biskupi^, skoro jnž na soborze brageá- 
skim czyli brakareúskim, r. 4 1 1 , znajdowa) si^ biskup tej 4jecesýi. Pier^ 
wotnie byřa suffraganj^ Bracar'y czyli Bragi^ alo wkrótce potem prae- 
8^a pod jurysdykcjg Emtriťy czyli Jlíeridy. Od r. 688 až do Kaliksta 

II Pap. (1119— 1124) nie spotykamy žadnego biskupa Egitanii czy 
Idanhy, Dopiero ten Papiež wskrzesi) na nowo stolic§ biskupi^, podda- 
J%c i% metropolji Braga. Rezydencja biskupia juž r. 1199 przeniesiona 
zostala do Guarda, a djecezja r. 1S94 przyí^czona do arcybpstwa liz- 
boúskiego. 6. Castelbranco (dtoec. Castri Albi) powstata, jak wspomnia* 
no wyžej, r. 17 71 przez dysmcmbraej^ djece^i Guarda. Liczy mniej 
wiQcej 100 parafjiido 150,000 dnsz. Rezydencja biskupia Castelbranco 
(Castrum Album lub Albicastrum) nad rzek% Liria, w prowincji Beira, 
na polndnie od Guarda, a na póřnoc od Portalegre, ma 6,000 mieszkaň- 
ców. Dawniej biskup Guarda przenosi} si§ tu na mieszkanie zimowe. Do 
powyžszych szeéciu djecezji, wchodz^cych w sklad patrjarchatu lizbon- 
skiego na statym lodžie europejskim, doli^czamy jcszcz§ nastupujíce dwie, 
które, lubo položené za morzem, stanowi% jednak nierozdzieln^ caloié 
z samémže królestwem Portugalskiém: 7. Funchal(dioec, Funchalensis). 
Djecezja ta sklada si^ z položonej na pólnoc od wysp Kanaryjskich 
gruppy 4 wysp Maderskich: Afadeira^ Porto Santo^ Desertas i Salvayeiy 
odkrytých przez portugalczyków r. 14 1 8 czy 1420 i obejmuj^cych prze- 
strzeň 16 — 17 mil □, zii6,ooo mieszkaňców, którzy wszyscy wyznaj) 
religJQ katolicky. Jak we wszystkich innych kolonjach zamorskidi, tak 
i na tych wyspach, zaraz po odkryciu i wzigciu ich w posiadanio, pier- 
wszém bylo staraniem rz^du portugalskiego rychle zaprowadzcnie i roz- 
szerzenie religji chrzeácjaňskiej. R. 1434 krói Edward duchown% nad 
niemi juryzdykcj§ polecil zakonowi Chrystusowemu {equites Chritti)^ 
založenému r. 1S17, w zast^pstwie zniesionego zákonu templarjnszów. 
Królewskie to postanowienie zatwierdzone zostalo r. 1445 przez £uge- 
njusza IV Pap. z pozostawieniem zakonowi prawa wzywania jakiegob^dž 
biskupa do udzielania ówi^ceň. W kilka lat póžniej, 1454, król Alfons 
V rozszcrzyl jeszcze juryzdykcjg duchown^ zákonu, poddaj^c jej takže 
GozoIq, Gwine§, Nnbj§ i Etjopj§, wraz z dalszemi posiadloáciami zamor* 
skiemi, któreby na przyszloáč jeszcze zostaly odkryte, a Papiež Kalikst 

III zatwierdzil to nadanie (1455), rozci^gaj^c zwierzchnoáó duchown^ 
zákonu na wszystkie ziemie od przyl%dków Nun i Bojador až do Indji, 
przeorowi zaá na caly ten obszar przyznaj^c prawa biskupa 4j6cezai- 
nego. Przeorowie wszakže nie sprawowali osobiácie wladzy im nadanej. 
Jako juž przedtóm juryzdykcj§ nad wszystkiemi koáciolami zákonu byli 
przelali na proboszcza P. Marji od góry Oliwnej w Thomar (zwanego 
przeto wikarjuszem z Thomar)^ którego za každým nowym wyborempre- 
zentowiď wielki mistrz, a przeor installowal, tak i teraz, po tak áako- 



Lizbona. - 279 

mitém roBSzenenia terrytorjimi, zakonowi podleg^ego, i do tych nowych 
posiadloáci rozszerzyli t^ž wtadz^ wikarjnsza generalnego, rzeczonemv 
dygnitanowi nadaný. Zt%d powstal ten dziwny stosunek, že, opr6cz ko- 
tóolów zakoimydí w Portngalji enropejskiej, jeszcze značme obesary 
siemi w Afiryce, w Azji i w Ameryce podl^;aly zwierzchnoáci tego ivi- 
kaTjnaza, i že prosty kaptan spraivowa} rz%dy nad 4Jo<^zj4 nierównio 
rozleglejfiz^ niž najwi§ksze metropolje i patijarchaty. W tym stanie po- 
xostaly rzeczy až do r. 1514, kiedy, na instancJQ króla Emanuela, zato- 
žone zoBtaío bisknpstwo Funchal jia wyspie Madeira, z przyl^czeniem do 
niego ci^ego obszam dawnego wikarjata thomarskiego i z przyznaniem 
królowi, jako w. mistrzowi zákonu, praw patronátu tak co do nominačji 
biskupów, jak i co do obsadzenia wszelkich innych godnoéci koácielnyčh. 
W tym celu król Jan III r. 16S2 ustanowil osobný izbQ ezy trybunal 
{mesa de consciencie e orden8\ która podci^gn^a pod iv}adz§ swoj^, przy- 
snan^ zakonowi Ghrystusowemu, juryzdykcjQ biskupi%, w skutek czego 
poivstawaty niejednokrotnie mi^dzy bískupami nowo obranemi a t^ izb% 
spory i niesnaski. Za staraniem tegož króla Jana III, biskupstwo Fun- 
chal podniesione zostalo r. 1583 do godnoáci metropolji, z juryzdykcj% 
nad czterema w posiadtoéciach zamorskich nowo erygowanemi djecezjami: 
Angra, Caboverde, Goa i St. Thomas. Wikarjat takže thomarski pr^- 
wrócony zosta) r. 1586 przez Pawta III, ale juryzdykcja jego odt^d 
rozd^gaía síq tylko do koáciolów zákonu w Portuga^ji i w Afryce pó}- 
nocncj. Funchal nie dhigo pozostalo metropolj^: juž r. 154.7 król Jan 
m, korzystaj^c ze ámierci arcybiskupa, wyjedna) now% organizacjQ 4je- 
cea^i zamorskich, w skutek czego djecezja Funchal zostala napowrót 
zwyczajném biskupstwem i, wraz z zaležnemi przedtém djecezjami, prze- 
Bita pod juryzdykcj§ metropolji lizboňskiej. Obecnic djecezja ta dzieli 
8i§ na 50 parafjiyZ ii 6,000 dusz. W samej rezydencji biskupiej jest 
10,000 wiemych, podzielonych na 4 parafje. Kapitula sldada síq z 6 
pralatów, 12 kanoników, 4 semicanonici^ lO kapelanów i innych ducho- 
wnych do chóru. 8. Angra {dioec. AngrensU), Terrytorjum tej djecezji, 
równie jak poprzednie, stanowi^ce cz^áó integrální królestwa Portugal- 
skiego, sklada síq z grupy 9 wysp Azorskich, na oceanie Atlantyckim, 
mianowicie: Terceira^ lO^a m. Ď i 40,000 mieszkaňców, z biskupif re- 
zydencji Angra, licz%c% 18,000 ludnoáci; S. Miguel^ 16 m. Q (wedlug 
innych tylko 14) i 100,000 mieszkaňców; Pico^ ISV2 m* D í 80,000 
mieszkaúców; S. Jorge^ 5 m. Q i 20,000 mieszkaňców; Fayál^ 2Vt ^^ 
Q i 24,000 mieszkaňców; Sta Maria^ 2 m. Q í 8,000 mieszkaňców; 
Fhret^ 2 m. □ i 10,000 mieszkaňców; Gractosa^ l*/.2 m. □ i 12,000 
mieszkaňców; Corvo^ 1 m. Q i 1,000 mieszkaňców; rázem 54 (wedlug 
Innych tylko 44) m. Q i 250,000 mieszkaňców, prawie wyt^cznie po- 
chodzenia portugalskiego. Wyspy te, odkryte r. 1432 i zaraz po odlury- 
Gin przez missjonarzy portugalskich do wiary chrzeécjaňskiej nawrócone, 
otrzymaly w 100 lat potem, r. 1584, wlasn^ stolic^ biskupi% w Angra, 
która czas krótki podlegala arcybiskupstwu Funchal, a nastigpnie prze- 
Bzla pod zwierzchnictwo arcybiskupa lizboňskiego. Djecezja ta jest po- 
dziédzieň jedmi ze znaczniejszych w paňstwie Portugalskiém. Liczy 1 i O 
parafji i okolo 250,000 wiemych. Kapitula sklada síq z 5 pršďatów 
i 12 kanoników, oprócz 6 semikanoników i innych duchownych chóró. 



280 Lizbona.— Uzmanin. 

wjch. Cf. artt. Hiazpanja, Portugalja; Fiores, Espaúa aagnda, ■■ 
XIV. {Kerker. Sther). B. K. 

Lizmanin Fraacíazek, sacyojaiiia, ur. w Korfu, zostat doktorem 
teologii i frEtnciazbaDinein po ukoiiczcniii nauk ne Wloszech, a potem 
Bpowiednikiem królowej Sony, íooy ZygmDnta I, króla polskiego. Z reko- 
meDdacjitcgokrĎlaotrz}'raat, oii^dtr iaaomi, urc^dprowiucjata zákonu iw^ 
w Polsce. Wiara jego religijna zachwi^a aig przez zazasjomienie ajg 
z Andriejem Tnecieskim i czytanie dzid Ochtna i oiemieckich refornia- 
torów. Publicznie jednak nie objaniat Bwych opiuji, przez w^rachonanie 
i wzgl^d na królow^. Biakup ZebrzydowsU, podejrzcwaj^c jego wíug, 
cbsiat go od oHarza i od boku królewakiego odsun%ů, ale daremnie. 
fiiakupowi nawet za zle miano jego paatersk^ cmjuoáů. Bona, nic d^%ca 
Bie frzekonač o jego apostazji, wystala go r. I6d0 do Riymu, z p<»- 
winszowanicm Juljuazoni 111, éwioío na Papieía wybranema, Zebrxgdo- 
utlri wyslat za uim list, objoiniaj%cy Papieža, te poset ów byl skiyt^n 
heretykiem, ale zanim ten liat r^ Papieía doszedl, L. byl juž po Wť 
djencji i powracat do Polski. Jezdíce z lištami Zygmunta Augusta do' 
Krakowa, celcm ztagodzenta gnlewu Bony, za mf^eďstno króla i BiP- 
bar^ Radziwittůtrn^, pozysk^ zauf